I SA/Rz 712/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S. WSA Jarosław Szaro / spr./ Sędziowie WSA Małgorzata Niedobylska WSA Piotr Popek Protokolant ref. staż. Joanna Kulasa po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 listopada 2016 r. sprawy ze skargi Z. C. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] lipca 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od II kwartału 2002 r. do IV kwartału 2009 r. uchyla zaskarżoną decyzję. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lipca 2016r. nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej Prezes KRUS), po rozpatrzeniu wniosku Z. C. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] maja 2016r. nr [...] o odmowie umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od 3 kwartału 2004r. do 4 kwartału 2009r. w kwocie 1.614zł na funduszu wypadkowo – chorobowo - macierzyńskim wraz z odsetkami za zwłokę w wysokości 1.149zł oraz w kwocie 3.987zł na funduszu emerytalno – rentowym wraz z odsetkami za zwłokę w wysokości 2.884zł. W dniu 18.02.2013r. Z. C. (dalej Zobowiązany lub Skarżący), zwrócił się z wnioskiem o umorzenie całości zaległości z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników dotyczących zmarłej małżonki - S. P.-C.. Wnioskodawca został zobowiązany do uregulowania zadłużenia z tytułu nieopłaconych przez zmarłą małżonkę składek na ubezpieczenie społeczne rolników na mocy decyzji Prezesa KRUS z dnia [...].04.2013r. nr [...]. Odwołanie wniesione od tej decyzji przez Zobowiązanego zostało oddalone przez Sąd Okręgowy. W dniu 6.04.2016r. Zobowiązany wniósł kolejny wniosek o umorzenie zadłużenia po zmarłej małżonce. W związku z powyższym Prezes KRUS wydał postanowienie z dnia 23.05.2016r. w sprawie połączenia dwóch spraw o umorzenie należności do wspólnego rozpoznania, tj. wniosku o umorzenie z dnia 18.02.2013r. oraz 1.04.2016r. W toku postępowania wyjaśniającego Prezes KRUS ustalił, że S. P.-C. zmarła 20.02.2010r. Zadłużenie wobec KRUS jest efektem wieloletniego nie wywiązywania się z obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników przez małżonkę Zobowiązanego. S. P.-C. podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy jako rolnik od 1.01.1980r. do 20.02.2010r. W skład spadku, który dziedziczy m.in. Zobowiązany wchodzi gospodarstwo rolne o powierzchni 3,1800 ha (3,0880 ha przeliczeniowych), które Zobowiązany posiadał we współwłasności z małżonką, Zobowiązany posiada własne gospodarstwo rolne o powierzchni 2,7400 ha fizycznych(1,1575 ha przeliczeniowych). Zgodnie z zaświadczeniem Urzędu Gminy [...] Zobowiązany łącznie posiada gospodarstwo rolne o powierzchni 7,1000ha fizycznych (5,9490 ha przeliczeniowych). Wartość szacunkowa własnych i odziedziczonych użytków rolnych stanowi około 113.211zł. Wartość ta została wyliczona na podstawie ceny sprzedaży użytków rolnych w IV kwartale 2015r. według danych GUS obowiązujących od 22.02.2016r. dla gruntów słabych w województwie podkarpackim. W przedmiocie warunków mieszkaniowych organ ustalił, że na terenie gospodarstwa znajduje się drewniany budynek mieszkalny kryty dachówką, ok. 100-letni. Budynek wymaga remontu. Zobowiązany użytkuje dwa pomieszczenia: kuchnię i pokój. Do budynku doprowadzona jest energia elektryczna, brak jest bieżącej wody oraz łazienki, wodę czerpie się ze studni, natomiast gaz używa się z butli. Zobowiązany posiada również murowaną stajnię i drewnianą stodołę, krytą dachówką. Budynki te również wymagają remontu. Gospodarstwo rolne Zobowiązanego wyposażone jest w ciągnik, który wymaga remontu i podstawowy sprzęt do uprawy roli. W gospodarstwie brak jest hodowli inwentarza żywego na cele produkcyjne, jedynie na własne potrzeby Zobowiązany hoduje drób, pożytki pozyskane z uprawy wykorzystuje do własnych celów. Miesięczny dochód Zobowiązanego, ustalony na podstawie zebranych dokumentów w sprawie, po dodaniu miesięcznego szacunkowego dochodu z gospodarstwa rolnego oraz kwoty pobranych dopłat bezpośrednich w 2016r. stanowi łącznie kwotę 2.428,28 zł. Po odliczeniu kwoty miesięcznych wydatków, które według oświadczenia Zobowiązanego stanowią 774,50zł, Strona dysponuje kwotą około 1.653zł. Organ uznał więc, że kwota miesięcznych wydatków ponoszonych przez Zobowiązanego nie przewyższa kwoty uzyskanego dochodu i nie zagraża jego egzystencji. Mając na względzie powyższe Prezes KRUS decyzją z dnia [...] maja 2016r. nr [...] odmówił umorzenia całości zadłużenia za zmarłą małżonkę na podstawie art. 41a ust. 1 pkt. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t. j. Dz.U. z 2016r., poz. 277), dalej u.s.r. Zobowiązany wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy argumentując, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej. Zarówno zmarła małżonka, jak i Wnioskodawca nie korzystali z żadnych świadczeń z KRUS. Dochody ustalone w zaskarżonej decyzji odmawiającej umorzenia zaległości są zawyżone. Organ nie uwzględnił warunków mieszkaniowych i socjalnych Zobowiązanego. Powierzchnia gospodarstwa rolnego została zawyżona a do odpowiedzialności za zadłużenie nie została pociągnięta siostra wraz z dziećmi. Prezes KRUS po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia [...] lipca 2016r. utrzymał własną decyzję w mocy. W uzasadnieniu organ stwierdził, że przy podejmowaniu decyzji o umorzeniu należności składkowych brane są pod uwagę m.in. okoliczności, które wystąpiły niezależnie od rolnika i których wystąpienie miało wpływ na powstanie zwłoki w opłacaniu składek, a więc głównie zdarzenia losowe i klęski żywiołowe oraz inne nadzwyczajne zdarzenia powodujące pozbawienie możliwości opłacenia składek. Inną okolicznością wpływającą na uwzględnienie przy rozpatrywaniu wniosku umorzeniowego może być również zaistnienie przewlekłej choroby zobowiązanego lub sprawowanie opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny. Ponadto przy ocenie zasadności wniosku umorzeniowego powinny być brane pod uwagę inne okoliczności, takie jak: sposób i data powstania zadłużenia, możliwość spłaty zadłużenia w latach wcześniejszych, wykorzystanie udzielonych ulg w spłacie należności, sytuacja materialna gospodarstwa, w którym zamieszkuje rolnik. Dopiero suma wszystkich tych aspektów składa się na ocenę wniosku o umorzenie. W ocenie Prezesa KRUS okoliczności ustalone na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie nie dają podstaw do uwzględnienia żądania umorzenia całości zadłużenia za zmarłą małżonkę. Zdaniem organu w niniejszej sprawie nie zachodzi sytuacja, która ze względu na ważny interes Zobowiązanego uzasadniałaby podjęcie decyzji umorzeniowej. Postępowanie wyjaśniające nie wykazało, aby w gospodarstwie rolnym Zobowiązanego zaistniały okoliczności niezależne, których wystąpienie miałoby wpływ na powstanie zwłoki w opłacaniu składek, tj. pozbawienie Zobowiązanego możliwości opłacania składek. Organ wziął również pod uwagę możliwości płatnicze Zobowiązanego, a zwłaszcza ustalony poziom miesięcznych dochodów, oscylujących w granicach kwoty 2.400zł oraz kwoty pozostałej po uwzględnieniu wydatków w wysokości ok. 1.650zł. Ponadto w toku ponownego rozpatrzenia sprawy Zobowiązany nie przedstawił żadnych nowych dowodów zmieniających powyższe ustalenia. Z. C. zaskarżył powyższą decyzję, wnosząc o jej uchylenie w całości, umorzenie zadłużenia w oparciu o art. 41a ust. 1 pkt 3 u.s.r. w związku z art. 5 k.c., ewentualne o przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia w celu umorzenia długu. Skarżący zarzucił, że w zaskarżonej decyzji błędnie ustalono stan faktyczny, zwłaszcza aktualne możliwości spłaty zadłużenia, a ponadto doszło do nadużycia prawa podmiotowego sprzecznego z zasadami współżycia społecznego, usprawiedliwiającego zastosowanie art. 5 k.c. W uzasadnieniu Skarżący podniósł, że o zadłużeniu, jakie ciążyło na zmarłej małżonce dowiedział się dopiero w 2013r. KRUS w latach poprzednich nie podejmował działań w celu wyegzekwowania należności. Skarżący odnosząc się do ustaleń organu dotyczących swojej sytuacji materialnej podniósł, że mieszka w 100 - letniej ruinie, bez bieżącej wody, łazienki i ubikacji, bez mediów. Posiada również stajnię i stodołę, również w ruinie. Ciągnik również znajduje się w bardzo złym stanie. Gospodarstwo rolne Skarżącego nie jest gospodarstwem produkcyjnym przynoszącym dochód, wystarcza jedynie na bieżące potrzeby. Prezes KRUS, ustalając miesięczny dochód Skarżącego na kwotę 2428.28zł znacznie go zawyżył, gdyż na podstawie Obwieszczenia Prezesa GUS z dnia 23 września 2015r. w sprawie wysokości przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego w 2014 r. wynosił on 2506 zł. Dzieląc podaną kwotę przez 12 miesięcy i mnożąc przez 7 ha otrzymamy kwotę 1461,83 zł. Jest to kwota niższa od podanej przez KRUS o 1000zł miesięcznie. Prezes KRUS znacznie zaniżył kwotę miesięcznych wydatków, przyjmując kwotę 774,50 zł miesięcznie, jako kwotę wystarczającą na całomiesięczne utrzymanie, w tym jedzenie, środki czystości, opłaty domowe, lekarstwa. Wydatki niezbędne wynoszą natomiast około 1375 zł. W rzeczywistości Skarżący z trudem utrzymuje się i to dzięki pomocy dzieci w krytycznych sytuacjach. Skarżący tylko raz skorzystał z dopłaty z UE w wysokości 4000zł (333 zł miesięcznie) wraz z obowiązkiem wykupienia za 1000 zł nawozu. Stan gospodarstwa rolnego skarżącego jest taki, że w niesprzyjających okolicznościach atmosferycznych może zamienić się w rumowisko. Mając na względzie powyższe, jak również treść art. 41a ust. 1 u.s.r. Skarżący stwierdził, że spełnia wszystkie warunki umorzenia należności. W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS wniósł o jej oddalenie z przyczyn przedstawionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna a zaskarżona decyzja Prezesa KRUS z dnia [...] lipca 2016r. podlega uchyleniu. Możliwość umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników przewiduje art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r., który stanowi, że Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części. Jak wynika więc z treści przytoczonego wyżej przepisu, właściwy organ ma jedynie możliwość przyznania danej ulgi a nie obowiązek. To zaś powoduje, że podjęcie decyzji o ewentualnym umorzeniu zaległości następuje w warunkach uznania administracyjnego, gdyż ma ona charakter fakultatywny. Prezes KRUS nie jest zobowiązany do umorzenia zaległości a jedynie dysponuje możliwością wydania takiego rozstrzygnięcia w sytuacji gdy stwierdzi, że w konkretnej sprawie zachodzą okoliczności dające podstawę do wydania tego rodzaju decyzji. Mając na uwadze uznaniowy charakter decyzji w przedmiocie umorzenia zaległości z tytułu składek należy podkreślić, że właśnie z tego względu tak istotną rolę powinno pełnić prawidłowe uzasadnienie decyzji rozstrzygającej o przyznaniu ulgi. Prawidłowym uzasadnieniem będzie takie, które spełnia szczegółowe wymogi określone w art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2016r., poz. 23 ze zm.), dalej k.p.a. Jak stanowi bowiem ten przepis, uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Uzasadnienie decyzji, które spełnia powyższe wymagania powinno być konsekwencją prawidłowo przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego, spełniającego standardy wyznaczone w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Organ administracji publicznej powinien podejmować wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Ponadto organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.). Oceny, czy dana okoliczność została udowodniona, należy dokonać na podstawie całokształtu materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.). Sąd rozpoznając niniejszą sprawę doszedł do wniosku, że Prezes KRUS naruszył opisane wyżej zasady prowadzenia postępowania, do których przestrzegania był zobowiązany na podstawie art. 52 ust. 1 u.s.r. w związku z art. 123 ustawy z dnia z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 1442 ze zm.). Uznanie, że nie zachodzą przesłanki umorzenia zaległości było zdaniem Sądu przedwczesne, wobec stwierdzonych braków postępowania dowodowego. Organ administracji publicznej nie dokonał w sposób wyczerpujący ustaleń faktycznych, niezbędnych do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. W konsekwencji wydane przez niego rozstrzygnięcie nie znajduje uzasadnienia w świetle zgromadzonego materiału dowodowego. Zdaniem Sądu o naruszeniu przepisów regulujących sposób prowadzenia postępowania świadczą niepełne ustalenia dotyczące sytuacji finansowej Skarżącego. Organ wydając zaskarżoną decyzję przyjął, że kwota miesięcznych wydatków ponoszonych przez Skarżącego w wysokości 774,50zł nie przewyższa kwoty uzyskiwanego dochodu w wysokości 2.428,28zł, a zatem spłata przedmiotowych zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne nie zagraża egzystencji Skarżącego. W odniesieniu do tego stwierdzenia organu słuszny okazał się zarzut Skarżącego, że kwota miesięcznych wydatków została przez organ zaniżona. Jak wynika z akt postępowania administracyjnego, organ dokonując wyliczenia miesięcznych wydatków uwzględnił wysokość rat ponoszonych z tytułu zaległości w KRUS-ie, opłat na energię elektryczną, telefon, wysokość podatku od nieruchomości i podatku rolnego, wydatki na lekarstwa i ogrzewanie. W sumie organ wyliczył wysokość miesięcznych wydatków ponoszonych na bieżące utrzymanie w kwocie 774,50zł. Jak wynika jednakże z tego zestawienia, organ nie uwzględnił w ogóle niezbędnych wydatków, jakie Skarżący musi ponosić na wyżywienie. Wydatki żywieniowe są niezbędne dla codziennej egzystencji i stanowią stały element wydatków Strony, nawet jeżeli są ponoszone w niewielkiej wysokości. Należy uwzględnić, że Skarżący w toku postępowania nie podał konkretnej kwoty, jaką ponosi na wyżywienie, nie przedstawił również żadnych dowodów w tym zakresie. W takiej sytuacji organ był jednak zobowiązany przeprowadzić odpowiednie czynność dowodowe na tę okoliczność, do czego był zobligowany na podstawie art. 77 § 1 k.p.a. W szczególności organ powinien był wezwać Skarżącego do przedstawienia odpowiednich dokumentów potwierdzających wysokość wydatków na wyżywienie, lub też, w przypadku biernej postawy Strony, ustalić wielkość tych wydatków w formie szacunkowej, tak jak uczynił to w stosunku do wysokości dochodu z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych, czy też wartości użytków rolnych. Jak już powyżej bowiem wskazano, wydatki na wyżywienie są konieczne w codziennej egzystencji i nie mogą być pominięte przy ustalaniu ogólnej wysokości miesięcznych wydatków, które z kolei w sposób bezpośredni rzutują na sytuację finansową Strony. Zatem organ nie ustalił w sposób wyczerpujący i niebudzący wątpliwości sytuacji finansowej Skarżącego. Tylko zaś precyzyjne ustalenia w tym przedmiocie pozwoliłyby odpowiedzieć na pytanie, czy za umorzeniem przedmiotowych zaległości przemawia interes zobowiązanego. O jego zaistnieniu można powiedzieć, gdy zainteresowany nie dysponuje środkami, które pozwoliłyby na spłatę zaległości bez uszczerbku dla zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych. O niemożności pogodzenia obowiązku spłaty należności z koniecznością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych może świadczyć fakt, gdy strona z dochodów, jakimi dysponuje jest w stanie pokryć jedynie niezbędne i konieczne dla własnego utrzymania wydatki na wyżywienie, leki, czy opłaty za media. Odmowa umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie powinna być poprzedzona analizą sytuacji finansowej zobowiązanego tj. wysokości jego źródeł dochodów i ich stosunku do wysokości wydatków koniecznych dla codziennej egzystencji. Dopiero taka analiza pozwala w sposób jednoznaczny ustalić, jaki jest rzeczywisty dochód skarżącego i czy umożliwia mu zapłatę zaległości. W ocenie Sądu brak ustaleń dotyczących miesięcznych wydatków na wyżywienie świadczy o naruszeniu przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. w stopniu, który miał istotny wpływ na wynik sprawy. Z tych przyczyn Sąd uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016r., poz. 718 ze zm.).