I FZ 221/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak, po rozpoznaniu w dniu 4 października 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia Stowarzyszenia P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 lutego 2017 r. sygn. akt III SA/Wa 1936/16 odrzucające skargę Stowarzyszenia P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 18 kwietnia 2016 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy rozliczeniowe od stycznia do lipca 2013 r. postanawia 1) uchylić postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 czerwca 2017 r., 2) uchylić zaskarżone postanowienie, 3) znieść postępowanie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie w całości, 4) odrzucić skargę. I FZ 221/17 UZASADNIENIE Zaskarżonym postanowieniem z dnia 15 lutego 2017 r., sygn. akt III SA/Wa 1936/16, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: sąd pierwszej instancji) odrzucił skargę Stowarzyszenia P. (dalej: Stowarzyszenie) na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 18 kwietnia 2016 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy rozliczeniowe od stycznia do lipca 2013 r. W uzasadnieniu postanowienia sąd pierwszej instancji wskazał, że pełnomocnik Stowarzyszenia został wezwany do usunięcia braku formalnego skargi przez złożenie oryginału lub potwierdzonej za zgodność z oryginałem kserokopii pełnomocnictwa procesowego do działania w imieniu Stowarzyszenia przed wojewódzkim sądem administracyjnym lub przed sądami administracyjnymi oraz złożenie oryginału dokumentu, z którego wynikałoby umocowanie osób, które udzieliły pełnomocnictwa do reprezentacji Stowarzyszenia w dacie jego udzielenia. W odpowiedzi na to wezwanie pełnomocnik Stowarzyszenia poinformował, że nie jest w stanie uczynić mu zadość z uwagi na niewpisanie Stowarzyszenia do Rejestru Stowarzyszeń KRS-u (mimo takiego obowiązku) i wyjaśnił, że obecnie Stowarzyszenie nie prowadzi żadnej działalności, nie posiada organów ani siedziby. Sąd stwierdził, że z nadesłanych przez pełnomocnika dokumentów nie wynika, że działa on w imieniu Stowarzyszenia na podstawie pełnomocnictwa, którego udzieliły mu osoby umocowane do reprezentowania Stowarzyszenia, a zatem nie zostały usunięte braki formalne skargi. W konsekwencji należało zdaniem sądu uznać, że zaszły przesłanki do odrzucenia skargi Stowarzyszenia na podstawie art. 58 § 1 pkt 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej: p.p.s.a.). W zażaleniu na to postanowienie Stowarzyszenie wniosło o jego uchylenie i rozpoznanie skargi. Zdaniem autora zażalenia wykazał on, że działa w imieniu Stowarzyszenia, którego był Prezesem, a które aktualnie nie istnieje. Ponadto autor zażalenia wyjaśnił, że jego udział w postępowaniu był respektowany przez działające w sprawie organy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W świetle art. 25 § 1 p.p.s.a. zdolność sądową, czyli zdolność występowania przed sądem administracyjnym jako strona, mają m.in. osoby fizyczne, prawne i organy administracji publicznej. Do podmiotów, którym ustawodawca przyznał osobowość prawną należą m.in. stowarzyszenia (z wyjątkiem tzw. stowarzyszeń zwykłych, do których jednak Stowarzyszenie się nie zaliczało), tj. co do zasady odpowiednio zarejestrowane stowarzyszenia mają zdolność sądową. Analiza przepisów ustawy regulującej procedurę sądowoadministracyjną prowadzi do wniosku, że sąd na każdym etapie postępowania ma obowiązek badania, czy dany podmiot powołujący się na status strony w tym postępowaniu jest wyposażony w zdolność sądową. Nieuwzględnienie utraty przez stronę zdolności sądowej (bądź pierwotnego braku w tym zakresie, tj. takiego, który zachodzi od początku postępowania) ma doniosłe znaczenie dla postępowania, gdyż zakończenie go orzeczeniem merytorycznym w takim przypadku będzie skutkowało zajściem przesłanki nieważności postępowania (art. 183 § 2 pkt 2 p.p.s.a.), może też skutkować wznowieniem postępowania, gdyby takie orzeczenie się uprawomocniło (art. 271 pkt 2 p.p.s.a.). Należy równocześnie zwrócić uwagę na to, że choć co do zasady sąd administracyjny po ujawnieniu braku w zakresie zdolności sądowej danego podmiotu powinien wyznaczyć odpowiedni termin na uzupełnienie takiego braku (art. 31 § 1 p.p.s.a., por. też art. 58 § 2 p.p.s.a.), stwierdzenie, że braku nie da się uzupełnić, zwalnia od takiego obowiązku, a sąd powinien zastosować art. 31 § 3 p.p.s.a., tj. znieść postępowanie, w zakresie w jakim jest ono dotknięte brakami, i w miarę potrzeby wydać odpowiednie postanowienie. Odpowiednim postanowieniem, w zależności od fazy postępowania, w której nieusuwalny brak w zakresie zdolności sądowej zaszedł, będzie postanowienie o odrzuceniu skargi (art. 58 § 1 pkt 5 p.p.s.a.) lub umorzeniu postępowania (art. 161 § 1 pkt 2 lub 3 p.p.s.a.). Podsumowując powyższe należy stwierdzić, że wydawanie jakichkolwiek merytorycznych orzeczeń względem podmiotu, który już w momencie rozpoczęcia postępowania nie miał zdolności sądowej, a ten brak o charakterze pierwotnym był nieusuwalny, jest niezgodne z prawem. Na gruncie niniejszej sprawy nie ulega wątpliwości, że mamy do czynienia z pierwotnym i nieusuwalnym brakiem w zakresie zdolności sądowej Stowarzyszenia. Nie chodzi przy tym o brak faktycznej działalności, na który uwagę zwracał w postępowaniu autor skargi i zażalenia. W swych pismach A. D. (były Prezes Stowarzyszenia) wskazywał na to, że Stowarzyszenie nie funkcjonuje, tylko fakt ten nie został potwierdzony urzędowo, gdyż nie doszło do wyrejestrowania tego podmiotu z rejestru stowarzyszeń. Wymaga w związku z tym zaznaczenia, że faktyczne niewykonywanie działalności statutowej nie pozbawiało Stowarzyszenia bytu prawnego, a zatem i możliwości przypisania mu zdolności sądowej w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Inaczej należy natomiast ocenić inną kwestię, która ujawniła się w sprawie, tj. niedopełnienie obowiązku dokonania rejestracji Stowarzyszenia w Krajowym Rejestrze Sądowym. Warto mianowicie zwrócić uwagę na to, że zgodnie z art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowych (Dz.U. nr 121, poz. 770 ze zm.) do czasu rejestracji zgodnie z przepisami ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym zachowują moc dotychczasowe wpisy w rejestrach sądowych, nie dłużej jednak niż do dnia 31 grudnia 2015 r. Z kolei w świetle art. 9 ust. 2a wskazanej ustawy wprowadzającej podmioty podlegające obowiązkowi wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego, które były wpisane do rejestru sądowego na podstawie przepisów obowiązujących do dnia wejścia w życie ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym i które do dnia 31 grudnia 2015 r. nie złożyły wniosku o wpis do rejestru, uznaje się za wykreślone z rejestru z dniem 1 stycznia 2016 r. W przypadku, gdy wniosek o wpis złożony przed dniem 1 stycznia 2016 r. został po tej dacie zwrócony, odrzucony, oddalony albo postępowanie o wpis zostało umorzone, skutki określone w niniejszym przepisie powstają z dniem następującym po dniu zwrotu, odrzucenia, oddalenia wniosku, albo umorzenia postępowania. Należy zauważyć, że do akt niniejszej sprawy A. D. załączył notarialnie poświadczony odpis postanowienia Sądu Wojewódzkiego w S. z dnia 5 listopada 1997 r., sygn. akt [...], mocą którego Stowarzyszenie zostało zarejestrowane w rejestrze stowarzyszeń. W aktach administracyjnych natomiast (teczka 1, k. 6.4.) znajduje się kopia zarządzenia Sądu Rejonowego w W. [...] Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego z dnia 20 czerwca 2004 r., o zwrocie wniosku Stowarzyszenia o rejestrację. Z przytoczonych przepisów i okoliczności wynika, że Stowarzyszenie, zarejestrowane wyłącznie w rejestrze stowarzyszeń prowadzonym przed wejściem w życie ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym, którego wniosek o rejestrację w KRS-ie został zwrócony w 2004 r. i które ostatecznie nie uzyskało wpisu do KRS-u, należy uznać za wykreślone z rejestru z dniem 1 stycznia 2016 r. Od dnia 1 stycznia 2016 r. Stowarzyszenie nie funkcjonuje zatem w obrocie prawnym, gdyż z mocy prawa utraciło byt prawny. W konsekwencji powyższego należy stwierdzić, że Stowarzyszenie nie tylko nie może podejmować skutecznie żadnych czynności w postępowaniu sądowoadministracyjnym (nie ma zdolności procesowej), w tym wnieść skargi, zażalenia, czy wniosku o przyznanie prawa pomocy, ale przede wszystkim nie ma zdolności występowania przed sądem administracyjnym w charakterze strony (nie ma zdolności sądowej), a więc nie może być wobec niego wydane jakiekolwiek merytoryczne rozstrzygnięcie. W przedmiotowej sprawie jedno z pism Stowarzyszenia, tj. wniosek o przyznanie prawa pomocy, zostało merytorycznie rozpatrzone – w dniu 19 czerwca 2017 r. referendarz sądowy przyznał Stowarzyszeniu prawo pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego od zażalenia. Z kolei zaskarżone postanowienie o odrzuceniu skargi, mimo swego formalnego charakteru, powołuje błędną podstawę prawną – należy stwierdzić, że zajście przesłanki nieusuwalnego braku w zakresie zdolności sądowej Stowarzyszenia jest "nadrzędną" podstawą do odrzucenia skargi względem nieuzupełnienia braków formalnych skargi. Skarga powinna być zatem odrzucona na podstawie art. 58 § 1 pkt 5 p.p.s.a., a nie na podstawie art. 58 § 1 pkt 3 tej ustawy. Z uwagi na to, że zarówno sąd, jak i były Prezes Stowarzyszenia (powołując się na swoje prawo do działania w imieniu Stowarzyszenia), podjęli w postępowaniu szereg czynności, konieczne okazało się uchylenie wskazanych wyżej postanowień referendarza sądowego i sądu pierwszej instancji, zniesienie postępowania toczącego się ze skargi Stowarzyszenia w całości, jako dotkniętego brakiem w zakresie zdolności sądowej Stowarzyszenia, którego nie można uzupełnić, a także odrzucenie skargi z uwagi na jej niedopuszczalność. Ze wskazanych przyczyn, działając na podstawie art. 31 § 3 oraz art. 58 § 1 pkt 5 w zw. z art. 193 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny postanowił jak w sentencji.