II GZ 808/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Gabriela Jyż po rozpoznaniu w dniu 31 października 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia P. M. - wspólnika spółki cywilnej "A. K. A." na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 13 września 2017 r. sygn. akt VIII SA/Wa 1115/16 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi P. M. - wspólnika spółki cywilnej "A. K. A." na decyzję Dyrektora Mazowieckiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z dnia [...] lutego 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania płatności rolnośrodowiskowej postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 13 września 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjnym W. odmówił P. M. – wspólnikowi spółki cywilnej "A. K. A.", przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów, w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Mazowieckiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z dnia [...] lutego 2014 r., w przedmiocie odmowy przyznania płatności rolnośrodowiskowej. W uzasadnieniu Sąd I instancji podał, że skarżący w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 100 zł złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym oraz uzyskiwanych dochodach zawartym we wniosku o przyznanie prawa pomocy wnioskodawca podał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Jego miesięczny dochód stanowi kwota 1.425 zł, jaką uzyskuje z tytułu zatrudnienia - trzy wynagrodzenia za pracę w kwotach odpowiednio: 462,50 zł, 462,50 zł, 500 zł. Oświadczył, iż nie posiada żadnych oszczędności, ma natomiast udziały w spółkach cywilnych i prawa handlowego o łącznej rzeczywistej wartości do 1.000 zł. Jako majątek nieruchomy podał działki nr [...] i [...] (zajęte przez komornika), majątku ruchomego nie określił. Podał, iż ponosi stałe opłaty z tytułu: czynszu 682,86 zł, zużycia energii elektrycznej 117 zł, korzystania z mediów 100 zł, poza tym na środki czystości i lekarstwa wydaje miesięcznie 150 zł, a na wyżywienie 700 zł. Skarżący podniósł ponadto, że jego sytuacja majątkowa jest bardzo zła; z przyczyn niezależnych od niego popadł w spiralę zadłużenia. Prowadzi trwające już kilka lat spory z ARiMR o należne mu płatności. Wskazał także, iż przeciwko niemu prowadzonych jest kilkanaście postępowań egzekucyjnych. Bieżące dochody nie pokrywają kosztów jego utrzymania. Jest zadłużony z tytułu czynszu w spółdzielni mieszkaniowej. Został zmuszony do zakończenia działalności rolniczej. Wyjaśnił również, że spółka nie posiada rachunku bankowego i zakończyła prowadzenie działalności z końcem 2013 r. Uzyskała odroczenie terminu płatności za usługi księgowe i prawne, nie ponosi opłat za najem lokalu, a koszty korespondencji ponosi zarząd w wysokości niezbędnej do wysyłania listów. Spółka nie zatrudnia pracowników i nie będzie partycypować w ponoszeniu kosztów sądowych. Przedłożył także m.in. zaświadczenia o zatrudnieniu w trzech podmiotach na podstawie umów o pracę, bilans spółki na 31 grudnia 2013 r. oraz jednostronny rachunek zysków i strat. Sąd I instancji wskazując na treść art. 243 § 1, art. 245 § 1 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm., dalej: p.p.s.a.), stwierdził, że skarżący nie wykazał aby spełniał ustawową przesłankę przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Sąd wskazał, że z wniosku strony wynikało, że ponosi ona koszty bieżącego utrzymania w wysokości ok. 1.750 zł miesięcznie (kwota deklarowanych wydatków stałych), co doprowadziło do powstania zadłużenia i sprawia, że z posiadanego dochodu w wysokości 1.425 zł nie jest stanie ponieść wszystkich swoich wydatków koniecznych. Wskazał również na znane Sądowi z urzędu okoliczność, iż w 2015 r. wnioskodawca pobrał płatności w łącznej kwocie 129.016,36 zł, zaś w 2016 r. - w kwocie 145.723,40 zł (według wykazu beneficjentów Wspólnej Polityki Rolnej udostępnionego przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi za pośrednictwem strony internetowej http://beneficjenciwpr.minrol.gov.pl). Ponadto z informacji zawartych w Rejestrze Przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego, udostępnionych przez Ministerstwo Sprawiedliwości za pośrednictwem strony internetowej https://ems.ms.gov.pl/krs, jak również podlegających ujawnieniu w Monitorze Sądowym i Gospodarczym – Część KRS, wynikało, że w 2017 r. P. M. (Numer PESEL: [...]) pełnił funkcję Prezesa Zarządu w następujących podmiotach: K. L. S.A. w B. (nr KRS [...]), której kapitał zakładowy wynosi 510.000 zł, K. C. Sp. z o.o. w B. (nr KRS [...]), której kapitał zakładowy wynosi 51.000 zł, G. A. E. Sp. z o.o. w B. (nr KRS [...]), której kapitał zakładowy wynosi 250.000 zł, A. E. P. Sp. z o.o. w B. (nr KRS [...]), której kapitał zakładowy wynosi 50.000 zł, A. E. K. Sp. z o.o. w B. (nr KRS [...]), której kapitał zakładowy wynosi 50.000 zł, A. E. M. Sp. z o.o. w B. (nr KRS [...]), której kapitał zakładowy wynosi 50.000 zł, A. E. G. Sp. z o.o. w B. (nr KRS [...]), której kapitał zakładowy wynosi 50.000 zł, A. E. M. Sp. z o.o. w B. (nr KRS [...]), której kapitał zakładowy wynosi 50.000 zł, A. E. T. Sp. z o.o. w B. (nr KRS [...]), której kapitał zakładowy wynosi 50.000 zł, A. Sp. z o.o. w W. (nr KRS [...]), której kapitał zakładowy wynosi 5.000 zł, Dz. A. Sp. z o.o. w W. (nr KRS [...]), której kapitał zakładowy wynosi 5.000 zł, E. Sp. z o.o. w W. (nr KRS [...]), której kapitał zakładowy wynosi 5.000 zł, L. A. Sp. z o.o. w F. (nr KRS [...]), której kapitał zakładowy wynosi 5.500 zł, Q. A. Sp. z o.o. w B. (nr KRS [...]), której kapitał zakładowy wynosi 15.500 zł. Sąd podkreślił, mając powyższe na uwadze, że skarżący we wniosku nie ujawnił informacji na temat pełnionych funkcji we wskazanych spółkach ani nie wyjaśnił, czy funkcje te pełni za wynagrodzeniem czy nieodpłatnie. Mając na uwadze fakt, że wnioskodawca jest wspólnikiem bądź prezesem zarządu w kilkudziesięciu spółkach, w tym spółkach cywilnych, z ograniczoną odpowiedzialnością oraz akcyjnych, a ubiegając się o zwolnienie od kosztów sądowych swoją sytuację materialną przedstawił w sposób fragmentaryczny, pomijając te fakty, które mogłyby doprowadzić do odmowy przyznania prawa pomocy i akcentując te okoliczności, które przemawiają za uwzględnieniem jego wniosku, Sąd I instancji stwierdził, że nie spełniał on warunków przyznania prawa pomocy. P. M. M. – wspólnikowi spółki cywilnej "A. K. A.", zażaleniem zaskarżył postanowienie Sądu I instancji wnosząc o jego zmianę poprzez jego uchylenie i orzeczenie o przyznaniu zwolnienia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem pozbawionej jest usprawiedliwionych podstaw. Mając na uwadze treść przywołanego przez Sąd I instancji na wstępie jego rozważań, art. 260 p.p.s.a., okoliczność, iż wniosek wyjściowo rozpoznawany był przez referendarza sądowego oraz treść uzasadnienia zażalenia stwierdzić należy, że wobec zawartych w nim motywów, wywiedziony przez stronę środek zaskarżenia od postanowienia Sądu I instancji w istocie stanowi polemikę z postanowieniem wydanym przez wymienionego już referendarza. Podkreślenia wymaga w tym zakresie, że wobec skutecznego wniesienia sprzeciwu orzeczenia takie traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu – wniosek o przyznanie prawa pomocy – podlega rozpoznaniu przez Sąd. W tych okolicznościach zażalenie wniesione od postanowienia Sądu I instancji powinno zatem odnosić się wyłącznie lub co najmniej w znacznej części do ustaleń i wywodów poczynionych w ramach tego postanowienia, nie zaś poprzedzającego go postanowienia, które z uwagi na treść powołanego art. 260 p.p.s.a., utraciło moc. Wobec powyższego połowa zawartych w zażaleniu wywodów skarżącego usuwa się spod kontroli, gdyż nie odnoszą się one do postanowienia Sądu I instancji, który odmawiając przyznania prawa pomocy skoncentrował się na kluczowej w jego ocenie okoliczności nierzetelnego i fragmentarycznego przedstawienia przez wnioskodawcę swojej sytuacji finansowej. Jedynie na marginesie odnieść się należy do stanowiska skarżącego, który stara się wykazać w swojej argumentacji, że w sprawie doszło do zachwiania równowago pomiędzy zapewnieniem stronie realizacji prawa do sądu – udziału w procesie, a "wyjątkowością" instytucji zwolnienia od kosztów. Jak zasadnie wskazał Sąd I instancji instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe, bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Innymi słowy prawo pomocy przewidziane w ustawie o Postępowaniu przed sądami administracyjnymi, ma na celu zapewnienie dostępu do sądu – poddana kontroli sądowej orzeczeń administracji publicznej – podmiotom których sytuacja majątkowa i zdolności płatnicze nie pozwalają na partycypowanie w kosztach postępowania sądowego tak w całości jak i w części. Przewidziane zaś instrumenty procesowe związane z rozpoznaniem wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak wezwanie do przedłożenia dodatkowych dokumentów źródłowych i złożenia oświadczeń o stanie odnośnie rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych (art. 255 p.p.s.a.), mające służyć realizacji, a zarazem ochronie, tejże instytucji ułatwiana dostępu osobą fizycznym i prawnym, które z uwagi na swoją niekorzystną sytuację majątkową i finansową nie byłyby w stanie broić swoich praw na drodze kontroli sądowej rozstrzygnięć administracyjnych. Odnosząc się zaś do podnoszonej w uzasadnieniu zażalenia kwestii odpowiedzi skarżącego na wezwanie o udzielenie dodatkowych informacji o jego stanie majątkowym, gdzie strona wywodzi, że brak odpowiedzi na określone pytanie zawarte w wezwaniu powinien być uznany za potwierdzenie danych zawartych w formularzy PPF nie zaś za wątpliwość co do jego rzetelności, stanowisko takie uznać należy za co najmniej błędne. Istotą skierowania w formie wezwania, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., pytań w celu wskazania konkretnych odpowiedzi dotyczących stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy są wątpliwości, które mogą budzić oświadczenia zawarte we wniosku. Powołany przepis wprost stanowi, że jeśli oświadczenie zawarte we wniosku okaże się niewystarczające (...) lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie dodatkowe oświadczenia (...). Zatem to na stronie ciąży obowiązek przedstawienia takiej odpowiedzi na powzięte przy ocenie wniosku wątpliwości, aby wątpliwości te rozwiać lub usunąć w stopniu umożliwiającym obiektywną ocenę określonej wątpliwej okoliczności dotyczącej stanu finansowego strony, z którego wywodzi ona konieczność udzielenia jej prawa pomocy. Pozostawienie sformułowanego w wezwaniu pytania bez jakiejkolwiek odpowiedzi nie może być zatem poczytane za potwierdzenie danych (oświadczeń) zawartych we wniosku. Strona dążąc do wypełnienia omawianego obowiązku powinna udzielić możliwie wyczerpującej odpowiedzi na wszystkie postawionej jej pytania, choćby miało się to sprowadzić do powtórzenia argumentacji zawartej w samym wniosku. W kwestii podniesionego w motywach zażalenia zarzutu, iż "Sąd nie bada, czy Referendarz w uzasadnieniu uprzednio wydanego postanowienia podnosi okoliczności, o których nawet nie wspomniał w przesłanym wnioskodawcy wezwaniu (...)", raz jeszcze wskazać należy, że w wyniku wniesienia sprzeciwu orzeczenie wydane przez referendarza w przedmiocie prawa pomocy traci moc na podstawie art. 260 p.p.s.a., skutkiem czego jest rozpoznanie sprawy, a więc wniosku i związanego z nim materiału dowodowego przez sąd. Oznacza to, że sąd nie dokonuje kontroli prawidłowości lub wadliwości orzeczenia referendarza lecz rozpoznaje wniosek od podstaw – od początku jak w pierwszej instancji. Przechodząc do oceny postanowienia Sądu I instancji, którym odmówił on przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, orzeczenie to uznać należy za prawidłowe. Mając na uwadze zawarte tak we wniosku jak i dołączonych do niego dokumentach informacje o aktualnej sytuacji materialnej i majątkowej wnioskodawcy, za trafne należy uznać stanowisko Sądu I instancji, który stwierdził, że strona sytuację tą wykazała w sposób nierzetelny i fragmentaryczny. Zarówno wniosek (oświadczenia pomieszczone w formularzu PPF) jak i dokumenty do niego załączone, wskazywały, że skarżący uzyskuje łączny miesięczny dochód w kwocie 1.425 zł z tytułu zajmowania stanowisk: prezesa zarządu w spółce z o.o. "G. A. E.", pracownika biurowego w spółce z o.o. "P. A." i pracownika do spraw administracyjnych w spółce z o.o. "D. A.". Z ustaleń Sądu I instancji, szczegółowo wymienionych w uzasadnieniu postanowienia, wynika natomiast, że skarżący pełni również funkcję prezesa zarządu w czternastu innych spółkach, których kapitał zakładowy wynosił od 5 do 510 tysięcy zł. Ponadto w 2015 i 2016 roku pobrał płatności w łącznych kwotach 129.016,36 i 145.723,40 zł. Wniosek strony o przyznanie prawa pomocy pozbawiony jest tych informacji. Również załączone do niego dokumenty nie wskazują - potwierdzają lub zaprzeczają ustaleniom poczynionym przez Sąd I instancji. W takim stanie sprawy w pełni uzasadnione jest stwierdzenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W., że skarżący (wnioskodawca) w sposób fragmentaryczny, a wręcz wybiórczy zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawił swoją rzeczywistą sytuację majątkową i możliwości płatnicze. Zasadna i prawidłowa było wobec tego odmowa przyznania mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia go od kosztów sądowych. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.