II SA/Lu 17/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Czaja, Sędziowie Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec, Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski (sprawozdawca), Protokolant Starszy asystent sędziego Agnieszka Wąsikowska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 4 kwietnia 2017 r. sprawy ze skargi T. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Burmistrza z dnia [...] r., nr [...]. W piśmie z dnia [...] r. T. S. zwrócił się do Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w S. z wnioskiem o umorzenie w całości, na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. W uzasadnieniu podał, że posiada orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, nie jest zdolny do podjęcia jakiejkolwiek pracy oraz samodzielnej egzystencji w związku ze stanem wzroku. Z tego też powodu wymaga opieki innych osób przy zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych. Ze względu na stan zdrowia nie jest w stanie podjąć żadnej pracy i utrzymuje się jedynie z renty inwalidzkiej i dodatku pielęgnacyjnego. Od wielu lat płaci alimenty na dzieci. Ze względu na pogorszenie się stanu zdrowia doszło do powstania znacznego zadłużenia. Od 2009 r. komornik regularnie ściąga z renty część należności, obecnie po [...] złotych. Całkowita wysokość zadłużenia powoduje jednak, że nie ma on możliwości jego spłaty. Ponadto zwraca uwagę na to, że przyczyną powstania zadłużenia było pogorszenie się sytuacji zdrowotnej i zarazem życiowej. Okoliczności te w ocenie wnioskodawcy uzasadniają umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. Do wniosku dołączono wypis orzeczenia Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z dnia [...] r., z którego wynika, że wnioskodawca jest trwale niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym, nie jest zdolny do samodzielnej egzystencji i wymaga stałego leczenia. Decyzją z dnia [...] r. Burmistrz [...] odmówił umorzenia zaległości powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części. Uzasadniając decyzję organ I instancji powołując się na treść art. 27 ust. 1 i art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wyjaśnił, że w ustalonym w sprawie stanie faktyczny nie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie należności. Wnioskodawca znajduje się w trudnej sytuacji życiowej, nie może podjąć żadnej pracy, a posiadany stały dochód z renty pokrywa w części zobowiązania alimentacyjne. Jednakże może częściowo liczyć na wsparcie matki zamieszkującej w jednym budynku. Zdaniem organu sytuacja, w jakiej znajduje się wnioskodawca nie daje dostatecznych podstaw do zastosowania umorzenia zadłużenia. Potrącenia ze świadczenia rentowego wnioskodawcy są dokonywane przez komornika na bieżąco od wielu lat. Najmłodsza córka wnioskodawcy, na którą Ośrodek wypłacał świadczenie z funduszu alimentacyjnego do [...] r., na dzień wydania niniejszej decyzji nie złożyła wniosku o ustalenie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego na okres świadczeniowy [...]. Okoliczność ograniczenia dochodów na skutek egzekucji alimentów nie może stanowić uzasadnionego argumentu dla uwzględnienia wniosku o umorzenie. Niezależnie bowiem od wysokości potrąceń komorniczych z renty, spłata alimentów poprzez częściowe zajęcie dochodów, nie może uzasadniać umorzenia spłaty ich pozostałej części. W odwołaniu od powyższej decyzji T. S. wyjaśnił, że wyrokami Sądu Rejonowego w C. z [...] r. i [...] r. podwyższono kwoty alimentów na rzecz jego dzieci. Apelacja strony od powyższych wyroków została oddalona. Do rąk matki zapłacił w sumie 12 tysięcy złotych, równolegle należności alimentacyjne potrącał komornik z renty. W dalszym ciągu komornik potrąca z renty kwotę [...]zł na poczet zaległości. Nadmienił, że mieszka z 88- letnią matką, ale prowadzą odrębne gospodarstwo domowe, ich warunki mieszkaniowe są bardzo ciężkie. Odwołujący się opisał swoją trudną sytuację zdrowotną i materialną zwracając uwagę, że nie jest w stanie spłacić powstałego zadłużenia. Decyzją z dnia [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Organ odwoławczy uzasadniając rozstrzygnięcie zwrócił uwagę na, że przepis art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów daje organowi właściwemu wierzyciela możliwość umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego przy uwzględnieniu oraz zbadaniu sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika. Przepis powyższy jako przesłanki umorzenia wskazuje sytuację dochodową i rodzinną wnioskodawcy. Przy czym umorzenie uzasadniają tylko szczególne okoliczności oparte na kryterium dochodowym i rodzinnym. Samo jednak rozstrzygnięcie w zakresie umorzenia ma charakter uznaniowy, co wymaga dokładnego ustalenia stanu faktycznego sprawy. W ocenie Kolegium organ I instancji należycie ustalił stan faktyczny sprawy. Z ustaleń tych wynika, że odwołujący się ma 62 lata. Posiada wykształcenie podstawowe. Nie posiada żadnego majątku. Jest rozwiedziony i nie ma nikogo na utrzymaniu. Mieszka razem z matką (lat 88), ale prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Zamieszkuje w małym pokoju skromnie wyposażonym. Żyje ubogo, brakuje mu sprzętów gospodarstwa domowego. Źródłem jego utrzymania jest renta rolnicza, z której komornik prowadzi egzekucję alimentów w wysokości [...] zł miesięcznie. Strona pobiera dodatek pielęgnacyjny w kwocie [...]zł. Łącznie miesięcznie otrzymuje kwotę [...]zł. Stałe wydatki strony zamykają się kwotą [...]zł. Orzeczeniem Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z dnia [...] r. odwołujący się został uznany za niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym oraz niezdolnego do samodzielnej egzystencji na stałe. Ze względu na stan zdrowia nie ma możliwości pozyskania dodatkowego źródła dochodu, które mogłoby wpłynąć na poprawę warunków bytowych i spłatę zadłużenia alimentacyjnego. Zdaniem organu sytuacja życiowa odwołującego się, jakkolwiek bardzo trudna ze względu na orzeczoną niepełnosprawność, stosunkowo niskie dochody i wysokie zadłużenie alimentacyjne, nie jest jednak szczególna i w związku z tym nie uzasadnia umorzenia należności z tytułu wypłaconych na rzecz jego dzieci świadczeń alimentacyjnych. W tym zakresie Kolegium zaakceptowało argumentację organu I instancji zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Kolegium zaznaczyło, że organ I instancji był związany treścią wniosku z dnia [...] r. w związku z czym nie mógł rozważać zastosowania innych ulg w spłacie zadłużenia, jaki daje unormowanie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Skargę na decyzję organu odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wniósł T. S. zarzucając zaskarżonej decyzji, że wydana została z naruszeniem art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz art. 7, art. 77, art. 78, art. 80 i art. 107 k.p.a. Mając na uwadze te zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy organowi administracji do ponownego rozstrzygnięcia. Na zasadzie ewentualności procesowej skarżący wniósł natomiast o zmianę zaskarżonej decyzji poprzez umorzenie zaległości z tytułu wypłaconych alimentów z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części. W uzasadnieniu skargi oświadczył, że znajduję się w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Okoliczności te pozostają aktualnie bez zmian. Nie ukrywa dochodów, nie starał się w żaden sposób uchylić od obowiązków alimentacyjnych, jednak obiektywnie nie jest w stanie im sprostać z powodów zdrowotnych oraz materialnych. Powyższe okoliczności dają ,jego zdaniem, podstawę do zastosowania art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zaznaczył, że organy administracji obu instancji nie dość wnikliwie przyjrzały się jego sytuacji materialnej i zdrowotnej, skoro nie wzięły pod uwagę jego położenia. Dochodzenie w obecnej sytuacji zdrowotnej i materialnej zwrotu wypłaconych alimentów i tak napotka znaczne trudności, bądź będzie niemożliwe z uwagi na bardzo niskie dochody, z których jeszcze dodatkowo i tak potrącane są świadczenia alimentacyjne w kwocie [...]zł. Organ w ogóle nie wziął pod uwagę faktu, że do rąk matki uprawnionych do alimentów dzieci uiścił alimenty w łącznej wysokości [...] zł. Skarżący zgodził się z tym, że decyzja w przedmiocie umorzenia zaległości alimentacyjnych wypłaconych z funduszu alimentacyjnego objęta jest uznaniem administracyjnym. Jednakże w jego ocenie nie może ona przybrać postaci dowolności, co ma miejsce w sprawie niniejszej. W ocenie skarżącego decyzje organów obu instancji były dowolne i nie uwzględniały trudnego położenia w jakim się on znalazł. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie jako bezzasadnej, podtrzymując swoje stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Warunki oraz zasady działań podejmowanych wobec dłużników alimentacyjnych normuje ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jednolity: Dz. U. z 2016 r. poz. 169 ze zm.), powoływana dalej jako "ustawa". Zgodnie z jej art. 27 ust. 1 dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Wynikający z tego przepisu obowiązek dłużnika alimentacyjnego nie jest jednak bezwzględny. W określonych sytuacjach i przy spełnieniu ustawowych przesłanek przedmiotowy obowiązek zwrotu należności może być ograniczony, bądź całkowicie zniesiony. Uprawnienia organu właściwego wierzyciela w tym zakresie reguluje art. 30 ust. 2 ustawy, będący materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jak i decyzji utrzymanej nią w mocy. Przepis ten stanowi, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Umorzenie należności następuje w drodze decyzji administracyjnej (ust. 3). Jak wynika z treści przywołanego wyżej przepisu, decyzja wydawana na jego podstawie zapada w ramach uznania administracyjnego. Nie oznacza to jednak, że organ działa w tym zakresie na zasadzie pełnej dowolności. Skoro bowiem zastosowanie przewidzianych w art. 30 ust. 2 ustawy instytucji uzależnione jest od stwierdzenia przez organ przesłanki występowania szczególnych okoliczności opartych na kryterium dochodowym i rodzinnym (co wynika wprost z dyspozycji powołanego unormowania), to orzekając w tym przedmiocie organ ma obowiązek ustalić i uwzględnić aktualną sytuację dochodową i rodzinną dłużnika alimentacyjnego. Innymi słowy, działanie w ramach uznania administracyjnego nie zwalnia organu od obowiązku prowadzenia postępowania zgodnie z określonymi w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. zasadami prawdy obiektywnej oraz swobodnej oceny dowodów. W ocenie sądu przeprowadzone w niniejszej sprawie postępowanie wyjaśniające, poprzedzające wydanie zaskarżonej decyzji, nie spełnia powyższych wymogów. Organy nie dokonały bowiem rzetelnej i szczegółowej analizy sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego w oparciu o całokształt materiału dowodowego zgromadzonego w toku postępowania wyjaśniającego, co miało swe źródło w nieprawidłowej wykładni art. 30 ust. 2 ustawy. Ustalenia organów odnośnie sytuacji życiowej skarżącego ograniczają się bowiem w istocie jedynie do jego bieżącej sytuacji materialnej i rodzinnej. Organy obu instancji stwierdziły, że – na dzień orzekania – skarżący nie posiada żadnego majątku. Jest rozwiedziony i nie ma nikogo na utrzymaniu. Mieszka razem z matką (lat 88), ale prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Żyje ubogo, brakuje mu sprzętów gospodarstwa domowego. Źródłem jego utrzymania jest renta rolnicza, z której komornik prowadzi egzekucję alimentów w wysokości [...] zł miesięcznie. Orzeczeniem Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z dnia [...] r. skarżący został uznany za niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym oraz niezdolnego do samodzielnej egzystencji na stałe. Ze względu na stan zdrowia nie ma możliwości pozyskania dodatkowego źródła dochodu, które mogłoby wpłynąć na poprawę warunków bytowych i spłatę zadłużenia alimentacyjnego. W ocenie organów administracji obu instancji okoliczności te nie świadczą jednak o tym, aby po stronie skarżącego wystąpiły szczególne okoliczności oparte na kryterium dochodowym i rodzinnym uzasadniające umorzenie zaległości w całości lub części łącznie z odsetkami. Odnosząc się do powyższego należy zwrócić uwagę, że art. 30 ust. 2 uzależnił ocenę zasadności wniosku o umorzenie zaległości, odroczenie terminu ich płatności oraz rozłożenie na raty również od prognozy realizacji przedmiotowego obowiązku w przyszłości. Przy czym prognozowanie to powinno uwzględniać czynniki obiektywne mające wpływ na możliwość wywiązania się dłużnika alimentacyjnego z obowiązku spłaty zaległości powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami. Jak stwierdził bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 19 stycznia 2017 r. (sygn. akt I OSK 1670/15 – publikowanym w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych) dokonując wykładni art.30 ust.2 i tym samym sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika, o której mowa w tym przepisie nie można pominąć, że przy ocenie tej sytuacji należy mieć na uwadze nie tylko aktualną sytuację dłużnika, lecz także należy ocenić, czy istnieją widoki na poprawę jego sytuacji w przyszłości. Inne są możliwości spłaty zadłużenia przez osoby np. legitymujące się orzeczeniem o niezdolności do pracy, czy też będące w podeszłym wieku, a inne osoby młodej, nie legitymującej się takim orzeczeniem, mającej perspektywy zarobku niekoniecznie na rynku lokalnym. Zatem organ administracji badając sytuację dochodową i rodzinną dłużnika alimentacyjnego powinien oceniać także perspektyw i rokowania na przyszłość, a perspektywy i rokowania co do sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika mogą leżeć u podstaw uznania administracyjnego w sprawie dotyczącej umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego. W niniejszej sprawie organy oby instancji nie wzięły pod uwagę, że - jak wynika to ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego stan zdrowia skarżącego nie pozwala na podjęcie przez niego pracy tak obecnie, jak i w przyszłości. Według orzeczenia Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z dnia [...] r. skarżący jest trwale niezdolny do podjęcia pracy w gospodarstwie rolnym, a ponadto jest niezdolny do samodzielnej egzystencji i wymaga stałej opieki osób drugich. Stan zdrowia skarżącego nie rokuje więc, że w przyszłości będzie mógł on podjąć pracę, co umożliwiłoby mu spłatę zaległości alimentacyjnych. Dodatkowo nie wskazuje na to wiek (62 lata) i wykształcenie (podstawowe) skarżącego. Okoliczności te wskazują natomiast na to, że brak jest jakichkolwiek rokowań poprawy sytuacji zdrowotnej skarżącego i tym samym zwiększenia się jego możliwości zarobkowych. Nie rozważenie tych okoliczności przez organy obu instancji, a jedynie przytoczenie zapisu orzeczenia, świadczy o tym, że rozstrzygnięcia swoje nie poprzedziły w istocie rozpatrzeniem całego materiału dowodowego, czym naruszyły art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. i tym samym nie oparły ich na analizie całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, czym naruszyły art. 80 k.p.a. Uchybienia te mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, prowadząc do nieuzasadnionej odmowy uwzględnienia wniosku skarżącego. Ponownie rozpoznając sprawę organ I instancji weźmie pod uwagę powyższe wywody. Dokonując zaś na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy oceny możliwości umorzenia należności skarżącego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części uwzględni, jak stan zdrowia skarżącego wpływa na perspektywę zapłaty przez niego należności w przyszłości oraz oceni, jakie ma to znaczenie dla rozstrzygnięcia o umorzeniu ciążących na nim należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Mając na względzie powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie działając na podstawie art. 145 § 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.), uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Burmistrza [...].