I OSK 2161/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maciej Dybowski, Sędzia NSA Czesława Nowak-Kolczyńska (spr.), Sędzia WSA del. Agnieszka Miernik, po rozpoznaniu w dniu 2 marca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Z. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 8 czerwca 2017 r. sygn. akt II SA/Bk 176/17 w sprawie ze skargi Z. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z dnia [...] stycznia 2017 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku wyrokiem z 8 czerwca 2017 r. oddalił skargę Z. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z [...] stycznia 2017 r. w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wyrok ten został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych. Z uwagi na niewywiązanie się przez Z. P. z obowiązku alimentacyjnego wobec osób uprawnionych: P. P. i D. P., należne świadczenia wypłacane były z funduszu alimentacyjnego. W okresach: 2014/2015 i 2015/2016 wyniosły łączną sumę 8.800 zł, a po uwzględnieniu odsetek stanowiły kwotę 9.501,30 zł. Zobowiązany do ich zwrotu, Z. P. złożył wniosek o umorzenie zaległych i bieżących alimentów. Prezydent Miasta Białegostoku decyzją z [...] grudnia 2016 r. odmówił umorzenia w całości należności dłużnika alimentacyjnego oraz odsetek ustawowych. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białymstoku decyzją z [...] stycznia 2017 r. utrzymało zaś w mocy decyzję organu I instancji. Organy stanęły na stanowisku, że sytuacja dłużnika alimentacyjnego jest trudna, jednakże na tle innych, znanych organowi z urzędu spraw, nie jest ona wyjątkowa czy szczególna. Skarżący jest osobą rozwiedzioną i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe w domu jednorodzinnym, którego jest współwłaścicielem w 1/2 części (wraz z siostrą, z którą jest także współwłaścicielem gruntów rolnych o pow. 0,33 ha oraz budynków gospodarczych). W tym domu mieszka matka strony, która prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Źródłem utrzymania wnioskodawcy jest zasiłek stały dla osoby samotnie gospodarującej w wysokości 604 zł miesięcznie, przyznany na okres od 1 stycznia 2016 r. do 31 stycznia 2017 r. Zgodnie ze złożonym oświadczeniem strony, koszty utrzymania domu to: woda - 70 zł kwartalnie, energia elektryczna - 45 zł miesięcznie, gaz - 50 zł kwartalnie, telefon stacjonarny - 35 zł miesięcznie, opał na zimę - 1200 zł raz na rok, odpady - 45 zł kwartalnie. Koszt leczenia - 50 zł miesięcznie. W protokole z [...] grudnia 2015 r. odwołujący wyjaśnił, że koszty utrzymania domu ponosi matka. Organ wskazał, że zważywszy nawet, że sytuacja ta uległa zmianie, to powyższe koszty należy rozliczyć na dwie osoby i stwierdził, że nie są to koszty wygórowane. Wnioskodawca, z uwagi na stan zdrowia, orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS Oddział w Białymstoku z [...] września 2015 r. do dnia [...] września 2016 r. był uznany za całkowicie niezdolnego do pracy. Obecnie przed Sądem Pracy toczy się postępowanie w sprawie ustalenia renty chorobowej. Natomiast orzeczeniem Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności został uznany za osobę niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, przyznanym okresowo do dnia [...] stycznia 2017 r. (warunki pracy chronionej). Zdaniem organu odwoławczego nie jest więc całkowicie wykluczony z rynku pracy. Kolegium zauważyło, że w protokole z [...] grudnia 2015 r. skarżący wyjaśnił, że opał zakupił za pieniądze zarobione w czerwcu 2015 r. (1000 zł), a zatem był w stanie podjąć zatrudnienie, mimo ograniczeń wskazanych w orzeczeniu ZUS. Organ odwoławczy stwierdził, że mając na uwadze aktualną wysokość dochodu oraz ponoszone wydatki strona może skorzystać z innej z przewidzianych w art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionych do alimentów (Dz. U. z 2016 r. poz. 169, ze zm.) ulg, poprzez spłatę zobowiązania w ratach. Podkreślił, że zobowiązany nie posiada innych osób na utrzymaniu, jest osobą młodą i nie można zakładać, że sytuacja życiowa odwołującego nie ulegnie poprawie. Zdaniem Kolegium nie jest argumentem skutecznym w sprawie podnoszony fakt, że Sąd Rejonowy w Białymstoku orzekł o ustaniu obowiązku alimentacyjnego wobec córek, bowiem organ musi dokonać własnej oceny sytuacji, zgodnie z przepisami to regulującymi. Wyrok Sądu zapadł w 2015 r. i w nieco innym stanie faktycznym. Decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku stała się przedmiotem skargi Z. P. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku. Oddalając skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, ze zm., dalej: p.p.s.a.), Sąd podkreślił, że obowiązek dłużnika alimentacyjnego zwrotu należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami nie jest bezwzględny. W określonych sytuacjach i przy spełnieniu ustawowych przesłanek obowiązek ten może bowiem być ograniczony bądź całkowicie zniesiony. Przepis art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wskazuje na możliwość umorzenia należności, jeżeli za uwzględnieniem wniosku przemawia sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika. Z brzmienia przywołanego unormowania jednoznacznie wynika uznaniowy charakter decyzji, a wybór sposobu załatwienia wniosku strony o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego zależy wyłącznie od woli organu właściwego wierzyciela nawet wtedy, gdy w sprawie zachodzą przesłanki uzasadniające jego uwzględnienie. Organ ma więc możliwość, ale nie obowiązek umorzenia należności, co jednak nie może oznaczać dowolności ze strony organu. Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona w wypadkach stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów prawa o postępowaniu lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdyby organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego. Działanie w ramach uznania nie oznacza dowolności rozstrzygnięcia organu, ale wykazanie, że nie ma podstaw do pozytywnego załatwienia podania strony, przy uwzględnieniu przesłanek stawianych przez przepis. Takimi jest sytuacja dochodowa i rodzinna, gdyż te okoliczności art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nakazuje uwzględnić przy rozpoznawaniu wniosku dłużnika alimentacyjnego o umorzenie jego należności z tytułu wpłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Uwzględnienie sytuacji dochodowej i rodzinnej musi polegać na ustaleniu czy i jakie dochody posiada dłużnik alimentacyjny, jakie ma możliwości uzyskiwania dochodów, jakie wydatki ma konieczne do poniesienia, jaka jest jego sytuacja rodzinna, czy prowadzi gospodarstwo domowe sam, czy z innymi członkami rodziny, czy i jaki ma to wpływ na budżet dłużnika, itp. Ustalenie tych okoliczności i poddanie ich analizie będzie pozwalało na załatwienie sprawy co do jej istoty - umorzenie, bądź nie umorzenie. W ocenie Sądu, zgromadzony przez organy materiał dowodowy pozwala przyjąć, iż sytuacja życiowa dłużnika może ulec w przyszłości zmianie co umożliwiłoby spłatę zadłużenia wobec funduszu alimentacyjnego. Skarżący jest osobą stosunkowo młodą, jest bowiem urodzony w 1972 roku. Nie negując sytuacji zdrowotnej skarżącego oraz okoliczności dotyczących schorzeń i przebiegu leczenia Sąd stanął na stanowisku, że stosunkowo młody wiek skarżącego i ewentualna możliwość poprawy sytuacji zdrowotnej powoduje, że kwestionowanym decyzjom nie można zarzucić dowolności. Skoro Państwo łożyło na utrzymanie dzieci skarżącego w jego zastępstwie, to ma prawo oczekiwać zwrotu wypłaconych należności w przypadku poprawy sytuacji życiowej i zdrowotnej skarżącego. Sąd zgodził się ze skarżącym, że okoliczności sprawy nie uzasadniały wielokrotnego przedłużania terminu do załatwienia sprawy przez organ I instancji, jednakże to uchybienie nie miało wpływu na poprawność rozstrzygnięcia. Sąd nie stwierdził naruszenia przez organy administracji publicznej orzekające w niniejszej sprawie art. 7 i 77 § 1 k.p.a. W trakcie prowadzenia postępowania wyjaśniono wszystkie okoliczności istotne do rozpatrzenia wniosku skarżącego o umorzenie należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji ustalenia znajdują potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym. Ustalono sytuację majątkową i rodzinną skarżącego pozwalającą na ocenę merytoryczną złożonego wniosku o umorzenie. W skardze kasacyjnej wniesionej od powyższego wyroku Z. P., reprezentowany przez adwokata ustanowionego z urzędu, podniósł następujące zarzuty: I. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 151 p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi w sytuacji, gdy odmienne rozstrzygnięcie polegające na uchyleniu zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej było uzasadnione ze względu na naruszenie przez organ administracyjny przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy, a w tym: 1) art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a. na skutek utrzymania w mocy rozstrzygnięcia wydanego po dokonaniu dowolnej oceny dowodów, w opozycji do zgromadzonego materiału dowodowego i wbrew wiedzy specjalnej prowadzący do przyjęcia, iż stan zdrowia polegający na istotnych zmianach w kręgosłupie skarżącego może ulec poprawie, a w konsekwencji, iż nie istnieją przesłanki do umorzenia należności alimentacyjnych; 2) art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez zaniechanie wzięcia pod uwagę jednej z podstawowych przesłanek umorzenia należności alimentacyjnych, mianowicie popadnięcia w sytuację dochodową przez zobowiązanego uniemożliwiającą wywiązywanie się z ciążącego obowiązku alimentacyjnego wbrew jego działaniom, lecz stanowiącego efekt czynników obiektywnych i niezawinionych, mianowicie postępującej choroby, na które zobowiązany nie miał wpływu; 3) art. 7 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie interesu indywidualnego obywatela, lecz kierowanie się wyłącznie interesem społeczeństwa, w sytuacji, gdy istniały przesłanki do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, z uwagi na trudną sytuację życiową zobowiązanego, a dla niego wyjątkową i niezawinioną, bez realnych możliwości podjęcia pracy zarobkowej i bez perspektywy poprawy zdrowia, bez poczynionych oszczędności i ogólnej możliwości poprawy swojej sytuacji; 4) art. 11 k.p.a. poprzez brak podjęcia próby przekonania strony do słuszności stanowiska zawartego w rozstrzygnięciu, a w szczególności poprzestaniu na lakonicznym powtórzeniu stwierdzeń zawartych w uzasadnieniu decyzji, bez przytoczenia argumentacji mającej stanowić próbę wyjaśnienia przesłanek jakimi kierował się organ i jak rzutują one na sytuację obywatela. II. naruszenie prawa materialnego, a to art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez jego niewłaściwą wykładnię polegającą na przyjęciu, że organ ma prawo domniemywać zmianę (poprawę) sytuacji zdrowotnej, majątkowej i życiowej wnioskującego o umorzenie należności alimentacyjnych, w sytuacji gdy z ugruntowanego orzecznictwa oraz głosów doktryny wynika, że prawidłowe rozumienie tego przepisu przemawia za przyjęciem, iż ani Sąd ani organ nie są uprawnieni do dokonywania ocen we wskazanym zakresie w oparciu o przypuszczalne zmiany sytuacji, lecz wydanie decyzji powinno się dokonywać na podstawie danych odzwierciedlających bieżącą sytuację dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności. Wskazując na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. Jednocześnie zwrócono się o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. Oświadczono również o zrzeczeniu się rozprawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach. Zarzuty, jakie zostały podniesione w skardze kasacyjnej wymagają w pierwszej kolejności uwzględnienia, że przewidziana w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów możliwość umorzenia należności podlegających zwrotowi przez dłużnika alimentacyjnego, pozostawiona została uznaniu organu przy szczególnym uwzględnieniu sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika. Te zatem elementy powinny stać się punktem odniesienia dokonywanej przez organ oceny, by następnie zostać wyeksponowane w uzasadnieniu decyzji wydawanej w oparciu o przywołany przepis, który stanowi wyjątek od reguły ustalonej przepisem art. 27 ust. 1, w myśl którego dłużnik alimentacyjny jest obowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W warunkach rozpoznawanej sprawy kwestią istotną pozostawała kwalifikacja sytuacji dochodowej dłużnika w aspekcie możliwości zarobkowych, jakimi dysponuje posiadając stwierdzony stosownym orzeczeniem umiarkowany stopień niepełnosprawności. Jak wywodzi skarga kasacyjna, twierdzenie o potencjalnej możliwości uzyskania dochodu wykracza poza zakres dokonywanej oceny, jako że może stanowić jedynie przypuszczenie, a nie świadczyć o realnej sytuacji dłużnika. Z taka argumentacją nie sposób się zgodzić. Sformułowanie "sytuacja dochodowa", jakim posługuje się analizowany przepis jest znacznie pojemniejsze niż wysokość uzyskiwanych dochodów. Niskie dochody, bądź ich brak nie stanowią bowiem o istnieniu okoliczności wyjątkowej, czy szczególnej, wyróżniającej konkretnego dłużnika spośród innych dłużników alimentacyjnych. Dokonywana zatem w tych kategoriach ocena powinna obejmować możliwości zarobkowania umożliwiające poprawę sytuacji dłużnika. Dopiero stwierdzone jednocześnie: niskie dochody lub ich nieuzyskiwanie oraz brak potencjalnej możliwości zatrudnienia pozwala na przyjęcie, że nie jest możliwa spłata istniejącego zadłużenia. Zgodzić się należy z Sądem I instancji, że tak rozumiana sytuacja dochodowa skarżącego została w sposób należyty rozważona przez organy, a następnie odzwierciedlona w uzasadnieniu decyzji, znajdując swe podstawy w materiale dowodowym sprawy. W tym zakresie organ uwzględnił, iż skarżącemu przyznany został zasiłek stały od [...] stycznia 2016 r. do [...] stycznia 2017 r. w wysokości 604 zł miesięcznie. Stan zaś jego zdrowia przyjęto w oparciu o orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, z którego wynika możliwość podjęcia zatrudnienia w warunkach chronionych. Powyższe pozwoliło na uznanie, że skarżący nie jest wyłączony z aktywności zawodowej, może bowiem podjąć pracę w odpowiednio przystosowanych warunkach. Jednocześnie skarżący nie dowodził, że zabiegi jakie czyni celem znalezienia pracy np. we współpracy z urzędem pracy, pozostają nieskuteczne z uwagi na stan jego zdrowia. W tym zakresie kwestionował jedynie zbyt optymistyczne stanowisko organu wskazując, że nie przystaje ono do aktualnej sytuacji na rynku pracy. Powyższe świadczy o braku uzasadnienia dla twierdzenia, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Wbrew oczekiwaniom skarżącego nie sposób też przyjąć, by ocena dowodów dokonywana przez organy w trybie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów mogła być nakierowana na ocenę dolegliwości zdrowotnych strony, które - wbrew stanowisku lekarza orzecznika - wykluczają podjęcie pracy zarobkowej przez dłużnika. Stwierdzić również należy, że uzasadnienie decyzji objętej kontrolą Sądu I instancji odpowiada ogólnej zasadzie przekonywania, ustalonej w art. 11 k.p.a. Organ przedstawił proces ustalenia stanu faktycznego, a następnie zastosował odpowiednio przepis prawa materialnego, motywując szeroko przesłanki jakimi przy tym się kierował. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna jest pozbawiona usprawiedliwionych podstaw i z tego powodu podlegała oddaleniu na podstawie art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny nie rozpoznał wniosku dotyczącego przyznania wynagrodzenia ustanowionemu z urzędu pełnomocnikowi skarżącego, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Należne natomiast od Skarbu Państwa wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 p.p.s.a.