II OSK 1259/18

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marzenna Linska-Wawrzon (spr.) Sędziowie sędzia NSA Roman Ciąglewicz sędzia del. WSA Agnieszka Wilczewska-Rzepecka Protokolant sekretarz sądowy Eliza Wróbel po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2020 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej T. T. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 4 grudnia 2017 r. sygn. akt IV SA/Gl 468/17 w sprawie ze skargi T. T. na decyzję Wojewody Śląskiego z dnia [...] marca 2017 r. nr [...] w przedmiocie przeznaczenia do wykonywania świadczeń osobistych na rzecz obrony oddala skargę kasacyjną. Wyrokiem z dnia 4 grudnia 2017 r. sygn. akt IV SA/Gl 468/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej p.p.s.a.) oddalił skargę T. T. na decyzję Wojewody Śląskiego z dnia [...] marca 2017 r. utrzymującą w mocy decyzję Prezydent Miasta Katowice z dnia [...] stycznia 2017 r., którą na podstawie art. 203 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2016 r. poz. 1534 ze zm., zwanej dalej ustawą o powszechnym obowiązku obrony RP), przeznaczył T. T. do wykonania świadczeń osobistych na rzecz obrony. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wniósł T. T. zaskarżając wyrok w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono: 1. Naruszenie prawa materialnego; a) art. 53 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 206a ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 1430 ze zm.) w zw. z art. 178 ust. 1 oraz art. 8 ust. 2 Konstytucji RP poprzez jego nieprawidłową wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że: nałożenie na skarżącego obowiązku świadczeń osobistych oraz wynikających z tego obowiązków faktycznych, nie ogranicza prawa skarżącego do wolności sumienia i wolności religii, z uwagi na domniemamy, administracyjny charakter świadczeń osobistych, podczas gdy w trakcie postępowania skarżący wyczerpująco wykazał, że ewentualne wykonanie przez niego ww. obowiązków będzie miało destrukcyjny i nieodwracalny wpływ na jego sumienie, wyznawane zasady moralne i życie duchowe. W konsekwencji zarówno Sąd jak i organ nie wzięły pod uwagę że wykonanie świadczenia osobistego naruszyłoby prawo skarżącego do wolności sumienia oraz stworzyłoby możliwość naruszenia jego prawa do wolności religii. Organ oraz Sąd powinny były zastosować wykładnię prokonstytucyjną dyspozycji normy prawnej wskazanej w art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez rozszerzenie kręgu podmiotów, które nie podlegają obowiązkowi świadczeń osobistych również do osób, które powołują się na normę wynikającą z art. 53 ust. 1 Konstytucji. Zastosowanie art. 53 Konstytucji jest możliwe na podstawie art. 178 ust. 1 oraz art. 8 ust. 2 Konstytucji, z którego to uprawnienia Sąd nie skorzystał. Natomiast dzięki takiemu podejściu w indywidualnej sprawie dotyczącej skarżącego możliwe byłoby całkowite poszanowanie jego konstytucyjnego prawa do wolności sumienia oraz do wolności religii, które stanowią normę nadrzędną w stosunku do art. 206a ustawy o obowiązku obrony; b) art. 9 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 - dalej: "Konwencja"), art. 18 Międzynarodowego Paktu Praw obywatelskich i Publicznych (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167 dalej: "Pakt") oraz art. 10 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej (Dz. U.UE.C.2007.303.1 dalej: "Karta") w zw. z art. 1 i 2, art. 178 ust. 1 oraz art. 8 ust. 2 Konstytucji RP w zw. z art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony poprzez ich niewłaściwą wykładnię i w konsekwencji ich niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie przez organ oraz Sąd pierwszej instancji, że: Zastosowanie ww. artykułów Konwencji oraz Paktu w przedmiotowej sprawie przede wszystkim jest ograniczone do potwierdzenia domniemanej możliwości ograniczenia prawa wolności sumienia w wypadkach przewidzianych ustawą (art. 9 ust. 2 Konwencji, art. 18 ust. 3 Paktu), podczas gdy przywołane artykuły w pierwszej kolejności statuują prawo do wolności sumienia i religii, zaś możliwość ograniczenia wynikających z nich praw odnoszą się wyłącznie do możliwości ograniczenia wolności uzewnętrzniania wyznania oraz przekonań, natomiast nie przewidują one możliwości ograniczenia wolności sumienia. W sytuacji skarżącego ewentualne wykonanie nałożonego na niego obowiązku, wykonania obowiązku świadczenia osobistego skutkować będzie naruszeniem prawa do wolności sumienia i powstanie dalece prawdopodobna możliwość naruszenia jego prawa do wolności religii. Tak więc zarówno organ jak i Sąd niewłaściwie nie zauważyli, że takie naruszenie stanowiłoby nieuprawnioną ingerencję w prawo skarżącego do wolności sumienia i prawo do wolności religii bezpośrednio wynikających z art. 9 ust. 1 Konwencji, art. 18 ust. 1 Paktu, art. 10 Karty oraz art. 53 ust. 1 Konstytucji RP. Organ oraz Sąd pierwszej instancji w indywidualnej sprawie skarżącego powinny były zastosować wykładnię prokonstytucyjną dyspozycji normy prawnej wskazanej w art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez uznanie, że obok art. 53 ust. 1 Konstytucji RP, prawo do wolności sumienia i wolności religii wynika również z art. 9 ust. 1 Konwencji, z art. 18 ust. Paktu oraz art. 10 Karty, zaś przepisy te stanowią normę nadrzędną w stosunku do art. 206a ustawy o obowiązku obrony oraz mogłyby zostać zastosowane bezpośrednio na podstawie art. 91 ust. 1 i 2 Konstytucji w zw. z art. 178 ust. 1 oraz art. 8 ust. 2 Konstytucji. Dzięki takiemu podejściu w indywidualnej sprawie dotyczącej skarżącego zostałoby poszanowane jego konstytucyjne prawo do wolności sumienia i prawo wolności religii, które są również chronione na gruncie ratyfikowanego prawa międzynarodowego, oraz które stanowią normę nadrzędną w stosunku do ww. art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP; c) art. 85 ust. 1 Konstytucji w zw. z art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP w zw. z art. 53 ust. 1, art. 178 ust. 1 i art. 8 ust. 2 Konstytucji, poprzez jego nieprawidłową wykładnię i w konsekwencji jego niewłaściwe zastosowanie oraz przyjęcie przez organ oraz Sąd, że: Nałożenie na skarżącego wskazanego w art. 85 ust. 1 Konstytucji obowiązku obrony Ojczyzny w postaci wykonywania świadczeń osobistych jest obowiązkiem nadrzędnym w stosunku do wolności sumienia i wolności religii, zaś obowiązek obrony Ojczyzny, poza wyjątkiem wskazanym w art. 85 ust. 3 Konstytucji, nie może być ograniczony lub wyłączony między innymi, ale nie wyłącznie, również w oparciu o inne zasady konstytucyjne. To spowodowało przyjęcie przez Sąd oraz organ niepełnego oraz jednostronnego poglądu, że katalog osób podlegających wyłączeniu z obowiązku świadczeń osobistych jest katalogiem zamkniętym. W ocenie skarżącego organ oraz Sąd I instancji powinny były zastosować wykładnię prokonstytucyjną dyspozycji normy prawnej wskazanej w art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony poprzez uznanie, że jednostkowe prawo skarżącego do wolności sumienia i wolności religii jest równie ważnym prawem jak obowiązek obrony Ojczyzny. Dodatkowo organ oraz Sąd powinny były zauważyć, że brzmienie art. 85 ust. 3 Konstytucji pozwala nie tylko na wyciągnięcie wniosku, że obywatel któremu przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne nie pozwalają na odbycie służby wojskowej, na zasadach określonych w ustawie, może być obowiązany do służby zastępczej. Użycie ww. przepisie sformułowania "Obywatel (...) może być obowiązany do służby zastępczej" wskazuje, że ustawodawca nie wyłączył możliwości zwolnienia danej osoby z obowiązku odbywania służby wojskowej, jako formy kwalifikowanej obrony Ojczyzny, również w innych sytuacjach, np. gdy uprawnione organy zwolniłyby go z obowiązku obrony Ojczyzny bez jednoczesnego nałożenia obowiązku odbycia służby zastępczej. W związku z powyższym uprawniony jest wniosek, że postanowienia Konstytucji nie wyłączają możliwości ograniczenia czy zwolnienia z obowiązku obrony Ojczyzny (w tym również w postaci wykonania świadczeń osobistych) również w sytuacji, gdy dana osoba powoła się na praw do wolności sumienia lub wolności religii. Dlatego też zarówno Sąd jak i organ powinny były zastosować konstytucyjną zasadę wolności sumienia i prawa do wolności religii wynikającej z art. 53 Konstytucji, jako zasadę równoważącą obowiązek obrony Ojczyzny oraz zwolnić skarżącego z obowiązku wykonania świadczeń osobistych. d) art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP w zw. z art. 87 ust. 1 Konstytucji RP, art. 53 ust. 1 Konstytucji RP, art. 9 Konwencji, art. 18 Paktu oraz art. 10 Paktu Praw Podstawowych Unii Europejskiej, poprzez jego błędną wykładnię oraz zastosowanie polegające na przyjęciu, że: katalog osób niepodlegających obowiązkowi świadczeń osobistych jest katalogiem zamkniętym, podczas gdy treść tego artykułu powinna być interpretowana poprzez ujęcie prokonstytucyjne oraz w zgodzie z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, tj. zgodnie z prawem do wolności sumienia i prawa do wolności religii, które to prawa wynikają z ww. przepisów Konstytucji, Paktu, Konwencji oraz Karty, jako nadrzędnych źródeł prawa w stosunku do ww. ustawy oraz stosowanych bezpośrednio na podstawie art. 178 ust. 1, art. 8 ust. 2 Konstytucji w zw. z art. 91 ust. 1 i 2 Konstytucji RP. Brak uwzględnienia przez organ oraz Sąd prawa skarżącego do wolności sumienia oraz wolności religii skutkować będzie kolizją pomiędzy normami wynikającymi z ww. art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej a norami wynikającymi z ratyfikowanych umów międzynarodowych oraz bezpośrednio z Konstytucji. 2. Naruszenie przepisów postępowania, które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy: a) naruszenie art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. poprzez uznanie przez Sąd, że organ w sposób wyczerpujący dokonał analizy stanu fatycznego, podczas gdy pominięcie okoliczności poruszonych przez skarżącego, a mianowicie, że: – wykonanie przez skarżącego świadczeń osobistych planowanych do wykonania w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny stoi w sprzeczności z wyznawanymi przez skarżącego zasadami moralnymi, sumieniem oraz głębokimi i szczerymi wierzeniami religijnymi; oraz – udział skarżącego w świadczeniach osobistych planowanych do wykonania w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny pogwałciłby jego sumienie oraz spowodowałby "silny i niemożliwy do przezwyciężenia konflikt" pomiędzy ewentualnym wykonywaniem przez skarżącego ww. świadczeń osobistych, a jego "sumieniem lub głębokimi i szczerymi wierzeniami religijnymi"; co też skutkowało bezpośrednim naruszeniem przez organy przepisów art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 7 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. w zw. z art. 7 k.p.a. Powyższe miało decydujący wpływ na nieprawidłowe ustalenie stanu faktycznego, który stał się podstawą zaskarżonego orzeczenia sądowego, poprzez arbitralne uznanie przez Sąd oraz organ, że konsekwencje realizacji obowiązku wykonania świadczeń osobistych przez skarżącego nie ograniczają jego wolności sumienia i wolności wyznania i powinny być analizowane wyłącznie w kontekście administracyjnym. Prawidłowo analiza przytoczonych przez skarżącego argumentów pozwoliłaby wykazać, że wykonanie obowiązku świadczeń osobistych ma bezpośredni związek z konstytucyjnym prawem skarżącego do wolności sumienia i wolności religii W skardze kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi w trybie art. 188 p.p.s.a. oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy wskazać, że postępowanie sądowoadministracyjne w przedmiotowej sprawie zostało wszczęte po dniu 15 sierpnia 2015 r., a zatem do uzasadnienia wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego znajduje zastosowanie art. 193 zd. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm. dalej – p.p.s.a.) Zgodnie z nim uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny nie przedstawia więc w uzasadnieniu wyroku oddalającego skargę kasacyjną opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej podawanej przez organy administracji i Sąd pierwszej instancji. Stan faktyczny i prawny sprawy rozstrzygniętej przez Wojewódzki Sąd Administracyjny przedstawiony został w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny ocenił zarzuty postawione wobec zaskarżonego wyroku, uwzględniwszy, że rozpoznaniu podlega sprawa w granicach skargi kasacyjnej (art. 183 § 1 p.p.s.a.), gdyż nie stwierdzono przesłanek nieważności postępowania sądowego określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a. Kontrolowana przez Sąd Wojewódzki decyzja Wojewody Śląskiego wydana została w przedmiocie przeznaczenia skarżącego do funkcji kuriera w ramach wykonania świadczeń osobistych na rzecz obrony, na podstawie art. 200 ust. 1 ust. 2 i ust. 4 oraz art. 203 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. 2016.1534 ze zm., dalej: ustawa o powszechnym obowiązku obrony RP). Skarżący został wytypowany do funkcji kuriera jako osoba zatrudniona w Urzędzie Miasta Katowice i zameldowana w K. w następstwie wniosku Wojskowego Komendanta Uzupełnień w Katowicach, stosownie do treści § 19 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, Obrony Narodowej oraz Infrastruktury z dnia 5 lipca 2002 r. w sprawie trybu doręczania kart powołania i rozplakatowania obwieszczeń o stawieniu się osób do czynnej służby wojskowej (Dz. U. z 2002 r. Nr 122 poz. 1049 ze zm. dalej: "Rozporządzenie"). Organy obu instancji nie uwzględniły stanowiska skarżącego, który odmówił wykonania czynności kuriera, uzasadniając to gwarantowanym Konstytucją RP prawem do wolności przekonań, gdyż jako świadek Jehowy podjął podyktowaną sumieniem decyzję o odmowie udziału w jakichkolwiek działaniach w zakresie obronności kraju, w czasie mobilizacji i w czasie wojny. W odwołaniu skarżący powołał się dodatkowo na ochronę wolności sumienia i wyznania ustanowioną w Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oraz Międzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych. Wskazał również, że orzecznictwo ETPC potwierdza związek między sumieniem człowieka i jego przekonaniami, a niemożliwością spełnienia obowiązków wojskowych oraz nakazuje władzom państwowym uszanowanie w tym zakresie wolność sumienia. W wydanych decyzjach stwierdzono, że w wypadku skarżącego nie znajduje zastosowania przepis art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP, określający osoby niepodlegające obowiązkowi świadczeń osobistych. Wyjaśniono również, że w sprawie nie miały zastosowania przepisy art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (t.j. Dz. U. 2017.1153) w zw. z art. 47 ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP, stanowiące o zwolnieniu duchownych osób zakonnych od obowiązku odbycia zasadniczej służby wojskowej. Sąd Wojewódzki, akceptując rozstrzygnięcie organu odwoławczego wskazał, że w sprawie nie doszło do naruszenia przepisów Konstytucji RP, w tym art. 53 ust. 1, według którego każdemu zapewnia się wolność sumienia i religii. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego nałożenie obowiązku świadczeń osobistych na skarżącego, tj. pełnienia funkcji kuriera nie ograniczy wolności sumienia i wyznania z uwagi na administracyjny charakter czynności wykonywanych przez kuriera. Sąd Wojewódzki wyjaśnił, że art. 85 ust. 1 Konstytucji RP statuuje obowiązek obrony Ojczyzny, którego zakres określa ustawa o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z tą ustawą świadczenia osobiste są formą powszechnego obowiązku obrony. Dalej Sąd Wojewódzki zaznaczył, że przepis art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP ustanowił zamknięty katalog osób podlegających wyłączeniu z obowiązku świadczeń osobistych, a zatem niedopuszczalne było rozszerzenie jego stosowania. Ponadto w ocenie Sądu Wojewódzkiego zaskarżona decyzja nie narusza art. 9 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (dalej: Konwencja) oraz art. 18 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych (dalej: Pakt), dotyczących wolności sumienia i wyznania. Sąd zwrócił uwagę, że art. 18 ust. 3 Paktu i art. 9 ust. 2 Konwencji przewidują ograniczenia wymienionych praw w sytuacjach w nich przewidzianych, które mogą nastąpić w drodze ustawy, a taką właśnie ustawą w polskim porządku prawnym jest właśnie ustawa o powszechnym obowiązku obrony RP. Sąd dalej podkreślił, że przytoczone obszernie w skardze orzeczenie ETPC (skarga nr 23459/03 z 7 lipca 2011 r.), jak też poglądy Komitetu Praw Człowieka ONZ i Rezolucji ONZ dotyczą odmowy pełnienia służby wojskowej, a więc nie mogły być odnoszone do niniejszej sprawy, której przedmiotem jest decyzja nakładająca obowiązek świadczeń osobistych. Wbrew zarzutom kasacyjnym ocena Sądu Wojewódzkiego wyrażona w zaskarżonym wyroku nie narusza art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP w zw. z art. 53 ust. 1 i art. 87 ust. 1 oraz art. 178 ust. 1 i art. 8 ust. 2 Konstytucji RP. Wymienione zarzuty kasacyjne sprowadzają się do twierdzenia, że organy oraz Sąd Wojewódzki nie zastosowały prokonstytucyjnej wykładni art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP poprzez rozszerzenie kręgu podmiotów niepodlegających obowiązkowi świadczeń osobistych o osoby, które powołują się na normę z art. 53 ust. 1 Konstytucji, a w konsekwencji nie rozstrzygnęły sprawy z poszanowaniem przysługującego skarżącemu prawa do wolności sumienia oraz do wolności religii. Zadaniem strony skarżącej organy oraz Sąd Wojewódzki powinny w sprawie zastosować wynikającą z art. 53 Konstytucji zasadę wolności sumienia i prawa do wolności religii jako zasadę równoważącą obowiązek obrony Ojczyzny, a w konsekwencji zwolnić skarżącego z obowiązku wykonywania świadczeń osobistych. Rozstrzygnięcia Sądu Wojewódzkiego nie mogły podważyć również zarzuty kasacyjne oparte na przepisach art. 9 Konwencji, art. 18 Paktu oraz art. 10 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej (dalej: Karta) w zw. z art. 91 ust. 1 i 2, art. 178 ust. 1 oraz art. 8 ust. 2 Konstytucji. Według skarżącego wymienione przepisy stanowią normę nadrzędną w stosunku do art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony, a w konsekwencji powinny być zastosowane bezpośrednio do ochrony przysługującego mu prawa do wolności sumienia i wolności religii. Odnosząc się do powyższych zarzutów należało stwierdzić, że zarówno wymienione w podstawie kasacyjnej przepisy Konstytucji RP, jak też przepisy aktów międzynarodowych nie mogły stanowić podstawy do zwolnienia skarżącego z obowiązku świadczeń osobistych na rzecz obrony państwa (art. 200 ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP) w związku z jego sprzeciwem podyktowanym sumieniem, wyznawanymi zasadami moralnymi i życiem duchowym. W rozpoznawanej sprawie istota sporu rozstrzygniętego zaskarżonym wyrokiem dotyczy konfliktu pomiędzy obowiązkiem wykonania przez skarżącego świadczeń osobistych w ramach powszechnego obowiązku obrony Ojczyzny - ustanowionego przepisami art. 85 ust. 1 Konstytucji RP i art. 4 ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP a wyznawanymi przez skarżącego przekonaniami religijnymi i jego sumieniem - chronionymi przepisami art. 53 ust. 1 Konstytucji RP oraz aktów międzynarodowych. W rezultacie kontrola legalności zaskarżonej decyzji wymagała dokonania przez Sąd Wojewódzki oceny w zakresie wykładni i zastosowania przepisów stanowiących podstawę prawną obowiązku świadczeń osobistych przez skarżącego w aspekcie konstytucyjnym oraz prawa międzynarodowego. Wprawdzie analiza przedstawiona w uzasadnieniu wyroku nie wyczerpuje wszystkich kwestii poruszonych w skardze a następnie skardze kasacyjnej, to jednak trafnie Sąd Wojewódzki wskazał, że przepisy art. 18 ust. 3 Paktu i art. 9 ust. 2 Konwencji przewidują ograniczenia praw do wolności myśli, sumienia i wyznania wprowadzone w drodze ustaw, a taką właśnie ustawą w polskim porządku prawnym jest ustawa o powszechnym obowiązku obrony RP. Pominięcie w rozważaniach Sądu Wojewódzkiego przepisu art. 10 ust. 2 Karty, wbrew zarzutowi kasacyjnemu nie miało wpływu na wnioski końcowe. Wszystkie wymienione przepisy statuują prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania bądź religii, przy czym art. 9 ust. 2 Konwencji i art. 18 ust. 3 Paktu zastrzegają, że wolność uzewnętrzniania wyznania lub przekonań może podlegać ograniczeniom, które są przewidziane przez ustawę i są konieczne w społeczeństwie demokratycznym dla ochrony bezpieczeństwa publicznego, porządku publicznego, zdrowia i moralności lub ochrony podstawowych praw i wolności innych osób. W kontekście wymienionych regulacji nie może budzić wątpliwości, że nakładane na obywateli polskich obowiązki regulowane ustawą o powszechnym obowiązku obrony RP mogą łączyć się z ograniczeniami w zakresie "wolności uzewnętrzniania wyznania lub przekonań". Z kolei w art. 10 ust. 2 Karty uznaje się prawo do odmowy działania sprzecznego z własnym sumieniem, zgodnie z ustawami krajowymi regulującymi korzystanie z tego prawa. Z brzemienia tego ostatniego przepisu nie wynika więc bezwzględne prawo do "odmowy działania sprzecznego z własnym sumieniem" bowiem jego realizacja musi być zgodna z ustawami krajowymi. Tymczasem w niniejszej sprawie, jak zaznaczył Sąd Wojewódzki art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP nie przewiduje w katalogu wyłączeń z obowiązku świadczeń osobistych przypadku, gdy osoba wyznaczona do ich wykonania powoła się na "prawo do odmowy działania sprzecznego z własnym sumieniem". Zaakcentować zatem należy, że art. 10 ust. 2 Karty chroni prawo do sprzeciwu sumienia, lecz korzystanie z tego prawa odbywać się musi w ramach uregulowanych prawem krajowym. Nie jest więc tak, jak podniesiono w skardze kasacyjnej, że ograniczenia ustawowe odnosić się mogą wyłącznie do "wolności uzewnętrzniania wyznania lub przekonań" a nie do "wolności sumienia". W tym miejscu należy wskazać, że w doktrynie i orzecznictwie wyróżnia się dwie płaszczyzny wolności myśli, sumienia i wyznania: Wolność wewnętrzną (forum internum) i zewnętrzną (forum externum). W konsekwencji wywodzi się, że o ile wolność wewnętrzna nie może podlegać jakiejkolwiek limitacji, to wolność zewnętrzna polegająca na ekspresji własnych przekonań musi w niektórych przypadkach podlegać ograniczeniom (zob. O Nawrot, Sprzeciw sumienia a prawa człowieka i ich filozofia, w: Klauzula sumienia w państwie prawa, O.Nawrot (red.) Sopot 2015, s. 18 oraz uzasadnienie wyroku TK z dnia 7 października 2015 r. K12/14 (pkt 3.2.3). Dla porządku czynionych rozważań należy wyjaśnić, że sprzeciw sumienia nazywany niekiedy klauzulą sumienia definiuje się jako "prawo do postępowania zgodnie z własnym sumieniem, a w konsekwencji także wolność od przymusu postępowania wbrew własnemu sumieniu" (zob. P.Stanisz, Klauzula sumienia, w: Prawo wyznaniowe, A. Mezglewski, H.Misztal, P.Stanisz, Warszawa 2011, s. 104). W związku z argumentacją zawartą w skardze kasacyjnej należy zauważyć, że w orzecznictwie strasburskim zagadnienie sprzeciwu sumienia było rozważane na tle prawa do odmowy służby wojskowej. Ukształtowana została linia orzecznicza, zapoczątkowana wyrokiem z dnia 7 lipca 2011 r. w sprawie Bayatyan przeciwko Armenii (skarga nr 23459/03), w którym ETPC przyjął, że w określonych warunkach sprzeciwienie się służbie wojskowej może być objęte gwarancjami przewidzianymi w art. 9 Konwencji. Słusznie zaznaczył Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że stanowisko wyrażone w wymienionym wyroku ETPC dotyczyło obowiązku odbycia służby wojskowej przez Świadka Jehowy, a zatem nie mogło być wprost odnoszone do niniejszej sprawy, której przedmiotem jest decyzja nakładająca obowiązek świadczeń osobistych. Warto odnotować pogląd wyrażony w piśmiennictwie, wskazujący, że: "Wspomniany wyrok ETPC odnosi się ściśle do zagadnienia odmowy służby wojskowej i nie zawiera twierdzeń ogólnych które mogłyby być interpretowane jako "otwarcie" art. 9 EKPC na wszelkie wypadki sprzeciwu zachowania wymaganego przez prawo, lecz sprzecznego z przekonaniami jednostki" (zob. W.Brzozowski, Prawo lekarza do sprzeciwu sumienia - po wyroku Trybunału Konstytucyjnego, opubl. PiP 2017/7/23-26). Wobec powyższego uprawnione jest wnioskowanie, że według standardu ukształtowanego przytoczonymi przepisami aktów międzynarodowych gwarantowana ochrona wolności sumienia i religii nie ma miejsca w każdej sytuacji konfliktu przekonań z obowiązkiem nałożonym przez prawo, zaś korzystanie z prawa do sprzeciwu sumienia odbywa się w ramach uregulowanych prawem krajowym. Dodać ponadto należy, że omawiane przepisy aktów prawa międzynarodowego oraz orzecznictwo wspólnotowe wyznaczają kierunek interpretacji norm obowiązujących w porządku krajowym, co musiało być uwzględnione przy rozpatrywaniu niniejszej sprawy. Przechodząc zatem do porządku krajowego należy zaznaczyć, że Konstytucja RP w art. 53 ust. 1 każdemu zapewnia wolność sumienia i religii. Według zarzutów kasacyjnych to właśnie ten przepis powinien być wzorcem dla prokonstytucyjnej wykładni art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP, a w konsekwencji podstawą zwolnienia skarżącego od obowiązku wykonania świadczeń osobistych pozostających w sprzeczności z jego sumieniem i wyznawanymi przekonaniami religijnymi. Odnosząc się do stanowiska strony skarżącej należy przede wszystkim wskazać, że w skardze kasacyjnej wyeksponowano prawa skarżącego wyprowadzone z art. 53 ust. 1 Konstytucji RP, chroniącego wolność sumienia i religii, a pominięto relacje tego przepisu do innych norm konstytucyjnych, dopuszczających możliwość ograniczeń w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw. Mianowicie w samym art. 53 Konstytucji RP, w ustępie piątym prawodawca postanowił, że wolność uzewnętrzniania religii może być ograniczona jedynie w drodze ustawy i tylko wtedy, gdy jest to konieczne do ochrony bezpieczeństwa państwa, porządku publicznego, zdrowia, moralności lub wolności i praw innych osób. Z kolei w odniesieniu do wolności sumienia należy mieć na uwadze, że zgodnie z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanowione tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 7 października 2015 r. K 12/14 przyjął - "w ślad za regulacjami międzynarodowymi i powszechnie akceptowaną interpretacją przepisów Konstytucji", że wyrażona w art. 53 ust. 1 Konstytucji wolność sumienia może podlegać ograniczeniom, które jednak muszą być odpowiednio proporcjonalne, tj. spełniać kryteria art. 31 ust. 3 Konstytucji. Niewątpliwie w niniejszej sprawie mamy do czynienia z kolizją wartości chronionych konstytucyjnie, z jednej bowiem strony skarżący, powołując się na wolność sumienia i wyznania, domaga się zwolnienia go od świadczeń osobistych nałożonych kwestionowaną decyzją, a z drugiej strony organy administracji wskazują na przepisy ustawy o powszechnym obowiązku obrony oraz art. 85 Konstytucji RP, jako podstawę decyzji konkretyzującej wobec skarżącego powszechny obowiązek obrony Ojczyzny. W rozpatrywanej sprawie rozważeniu podlegało to, czy skarżącemu przysługuje ochrona prawna w związku z odmową wykonania świadczeń osobistych, jako niezgodnych z własnym sumieniem i przekonaniami religijnymi. Przypomnieć trzeba, że w skardze podano m.in., że wykonywanie przez skarżącego świadczeń osobistych planowanych do wykonania w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny stoi w sprzeczności z wyznawaną przez niego zasadą związaną z przekonaniami religijnymi, która nie pozwala mu praktykować niczego, co ma związek ze "sztuką wojowania". Według skarżącego nałożenie na niego obowiązków kurierskich polegających na doręczaniu kart powołania do odbycia służby wojskowej, jest równoznaczne z popieraniem "spraw militarnych", a tym samym narusza jego prawo do wolości sumienia i wyznania. Zgodzić się należało z twierdzeniami zawartymi w skardze oraz skardze kasacyjnej, że nałożone na skarżącego obowiązki w ramach powszechnego obowiązku obrony stanowią ograniczenie jego praw wynikających z wolności sumienia i wyznania. Rzecz jednak w tym, że w niniejszej sprawie należało ocenić, czy te ograniczenia odpowiadają wymogom art. 31 ust. 3 i art. 53 ust. 5 Konstytucji RP. Jak wskazał Trybunał Konstytucyjny w przywołanym wyżej wyroku sygn. K 12/14, wyrażona w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP zasada proporcjonalności umożliwia rozstrzyganie w sytuacji, gdy pojawia się kolizja kilku praw chronionych konstytucyjnie albo gdy ingerencja ustawodawcy dokonana w celu ochrony jednej wartości konstytucyjnej powoduje nadmierne ograniczenie innej wartości należącej do tej kategorii. Art. 31 ust. 3 Konstytucji określa uniwersalne kryteria, których spełnienie jest konieczne do wprowadzenia ograniczeń praw i wolności konstytucyjnych jednostki. W rozpoznawanej sprawie rozważeniu podlegała przede wszystkim relacja przepisów art. 53 ust. 1 i ust. 5 oraz art. 85 Konstytucji. Z regulacji art. 53 Konstytucji wywieść można, że każdemu przysługuje wolność do przekonań religijnych, moralnych czy światopoglądowych oraz możliwość ich wyrażania we własnym postępowaniu. Trybunał Konstytucyjny we wspomnianym wyroku sygn. K 12/14 wskazał na przyjmowany w doktrynie pogląd, że wyrazem prawa do postępowania zgodnie z własnym sumieniem, a w konsekwencji także wyrazem wolności od przymusu postępowania wbrew własnemu sumieniu, jest klauzula sumienia bądź sprzeciw sumienia. Trybunał stwierdził, że: "Wolność sumienia musi się bowiem przejawiać się także w możliwości odmowy wykonania obowiązku nałożonego zgodnie z prawem z powołaniem się na przekonania naukowe, religijne lub moralne". Warto zauważyć, że już w orzeczeniu z 15 stycznia 1991 r. (U 8/90, OTK 1991 r. poz. 8), Trybunał Konstytucyjny uznał, że wolność sumienia nie oznacza jedynie prawa do reprezentowania określonego światopoglądu, ale przede wszystkim prawo do postępowania zgodnie z własnym sumieniem, do wolności od przymusu postępowania wbrew własnemu sumieniu. Odnosząc się do rozważanego sprzeciwu sumienia zaznaczyć należy, że zarówno standard międzynarodowy, jak i kontekst konstytucyjny nie pozwalają wywieść z art. 53 ust. 1 Konstytucji RP uprawnienia do odmowy przestrzegania prawa w każdej sytuacji, gdy prawo nakazuje zachowanie niezgodne z sumieniem jednostki. Ochrona wynikająca z wolności sumienia i wyznania nie może być postrzegana jako nieograniczona i nie dotyczy każdego przypadku konfliktu przekonań z obowiązkiem nałożonym przez prawo. Ustrojodawca dostrzegając problem sprzeciwu sumienia zdecydował się uregulować go w wąskim zakresie, mianowicie dotyczącym możliwości odmowy służby wojskowej. Zgodnie z art. 85 ust. 3 Konstytucji RP obywatel, któremu przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne nie pozwalają na odbywanie służby wojskowej, może być obowiązany do służby zastępczej na zasadach określonych w ustawie. Przytoczone unormowanie stanowi wyjątek od ustanowionego w Konstytucji RP powszechnego obowiązku obrony Ojczyzny. Zgodnie z art. 85 ust. 1 Konstytucji RP zakres podmiotowy obowiązku obrony rozciąga się na wszystkich obywateli Rzeczypospolitej Polskiej. W art. 4 ust. 2 ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP określono, że w ramach powszechnego obowiązku obrony obywatele polscy są obowiązani do: 1) pełnienia służby wojskowej; 2) wykonywania obowiązków wynikających z nadanych przydziałów kryzysowych i przydziałów mobilizacyjnych; 3) świadczenia pracy w ramach pracowniczych przydziałów mobilizacyjnych; 4) pełnienia służby w obronie cywilnej; 5) odbywania edukacji dla bezpieczeństwa; 6) uczestniczenia w samoobronie ludności; 7) odbywania ćwiczeń w jednostkach przewidzianych do militaryzacji i pełnienia służby w jednostkach zmilitaryzowanych; 8) wykonywania świadczeń na rzecz obrony - na zasadach i w zakresie określonym w ustawie. Z całości regulacji zawartej w ustawie o powszechnym obowiązku obrony RP wynika , że w ramach powszechnego obowiązku obrony najszerszy zakres obowiązków łączy się z pełnieniem służby wojskowej, co oczywiści wiąże się z odpowiednimi ograniczeniami w korzystaniu z konstytucyjnych wolności i praw przez osoby powołane do tej służby. Chociaż wykonywanie świadczeń na rzecz obrony jest jedną z form powszechnego obowiązku obrony, to jednak znacząco różni się od pełnienia służby wojskowej, co na poziomie konstytucyjnym znalazło wyraz właśnie w art. 85 ust. 3. Zawężenie w Konstytucji ochrony prawnej wyłącznie do przypadku sprzeciwu sumienia związanego z pełnieniem służby wojskowej stanowi ważne wskazanie aksjologiczne dla oceny spraw dotyczących konfliktu sumienia z nakazami obowiązującego prawa. Tymczasem w skardze kasacyjnej sformułowano założenia co do ochrony prawnej osób wyznaczonych do wykonania świadczeń osobistych na wzór rozwiązań prawnych dotyczących pełnienia służby wojskowej, nie dostrzegając istotnego zróżnicowania tych form powszechnego obowiązku obrony. Wbrew twierdzeniom zawartym skardze kasacyjnej zarówno w europejskim, jak też polskim porządku prawnym nie ma rozwiązań, które uzasadniałyby objęcie ochroną prawną innych przypadków sprzeciwu sumienia, niż ten związany z odbywaniem służby wojskowej. Istnieją natomiast ważne racje przemawiające za tym, aby wyjątkowej regulacji zawartej w art. 85 ust. 3 Konstytucji RP nie przenosić na inne formy powszechnego obowiązku obrony. Podkreślić należy, że ocena konkretnego przypadku sprzeciwu sumienia musi być dokonywana przy uwzględnieniu innych wartości prawnie chronionych. W niniejszej sprawie uprawniona jest ocena, że ograniczenia wolności sumienia i wyznania związane z wykonaniem przez skarżącego świadczeń osobistych na rzecz obrony nie stanowią nadmiernej ingerencji w jego prawa, która wymagałaby ochrony prawnej. W piśmiennictwie trafnie wskazano, że "Istotą prawa do sprzeciwu sumienia nie jest bowiem pozostawienie jednostce całkowite swobody co do wyboru norm prawnych, których zechce przestrzegać, lecz jedynie umożliwienie jej odmowy podporządkowania się tym, które odbiera ona jako rażąco niezgodne z wyznawanymi przekonaniami, godzące w jej integralność moralną ". W okolicznościach niniejszej sprawy trudno było przyjąć, że wykonanie przez skarżącego czynności kuriera w ramach powszechnego obowiązku obrony doprowadzi do naruszenia istoty praw wynikających z ustanowionej w art. 53 ust. 1 Konstytucji wolności sumienia i wyznania. Mimo doświadczanego przez skarżącego osobistego konfliktu przekonań z obowiązkami nałożonymi kwestionowaną decyzją, brak jest przesłanek obiektywnych do stwierdzenia, że jest to sytuacja, która zagraża jego tożsamości i integralności, uformowanej przez sumienie oraz wyznawaną religię. Przy rozstrzyganiu niniejszej sprawy należało mieć na uwadze, że: "W demokratycznym państwie prawnym powszechnie przyjęty jest mechanizm ważenia konfliktów wartości i przeciwstawnych racji, których pogodzenie jest trudne lub wręcz niemożliwe. Wyraża go zasada proporcjonalności zapisana w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP" (zob. Konstytucja RP. Komentarz. red. M.Safjan, L.Bosek; wydawnictwo C.H.Beck, Warszawa 2016, Tom I str. 1263). Wobec powyższego trzeba przypomnieć, że jedynym z celów określonych w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, który może uzasadniać ustanowienie ograniczeń w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw są potrzeby bezpieczeństwa państwa. Podobnie stanowi art. 53 ust. 5 Konstytucji RP, dopuszczając ograniczenie w drodze ustawy wolności uzewnętrzniania religii, gdy jest to konieczne do ochrony bezpieczeństwa państwa. Nie budzi wątpliwości, że określone ustawą o powszechnym obowiązku obrony RP zadania nakładane na wszystkie organy władzy i administracji rządowej, organy samorządu terytorialnego oraz inne organy i instytucje państwowe, a także na każdego obywatela służą bezpieczeństwu państwa. Kontrolowana przez Sąd Wojewódzki decyzja Prezydenta Miasta Katowice wydana została na podstawie art. 203 ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP stanowiącym, że wójt lub burmistrz (prezydent miasta) wydaje w czasie pokoju decyzję administracyjną o przeznaczeniu osoby do wykonania świadczeń osobistych, w tym planowanych do wykonania w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny, na wniosek organów i jednostek organizacyjnych o których mowa w art. 202 ust. 1 (ust.1); Przeznaczenie osób do funkcji kuriera następuje z urzędu lub na wniosek wojskowego komendanta uzupełnień (ust. 2). Analizowany stan prawny prowadzi do wniosku, że organy obu instancji orzekające w sprawie skarżącego nie miały podstaw prawnych do wnioskowanego przez niego zwolnienia od obowiązku wykonania świadczeń osobistych, gdyż nie miał do niego zastosowania art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP. Wbrew zarzutom kasacyjnym ani z norm prawa międzynarodowego (art. 9 Konwencji, art. 18 Paktu, art. 10 Karty), ani też z norm ustanowionych w Konstytucji RP nie wynikają przesłanki do kwestionowania konstytucyjności art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP w tym zakresie, w jakim nie uwzględnia on osób, które odmawiają wykonania świadczeń osobistych, jako sprzecznych z ich sumieniem i przekonaniami religijnymi. Jak wskazano wyżej obowiązujące regulacje proklamujące wolność sumienia i wyznania dopuszczają ich ograniczenie w drodze ustaw, gdy jest to konieczne m.in. dla ochrony bezpieczeństwa publicznego, jak to ma miejsce w niniejszej sprawie. Brak było w rozpoznawanym przypadku również przesłanek, aby dla ochrony praw skarżącego, wynikających z wolności sumienia i wyznania, zastosować ochronę bezpośrednio na podstawie art. 53 ust. 1 Konstytucji. Odnosząc się do zarzutów kasacyjnych związanych z art. 53 ust. 1 Konstytucji należy dodatkowo wskazać na regulację ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej wykonując postanowienia Konstytucji RP o wolności sumienia i wyznania w art. 3 wymienionej ustawy ustanowił, że korzystanie z wolności sumienia i wyznania nie może prowadzić do uchylania się od obowiązków publicznych nałożonych przez ustawy (ust. 1); Ze względu na przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne obywatele mogą występować o przeznaczenie do służby zastępczej na zasadach i w trybie określonych w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej. Przedstawione uwarunkowania wynikające z regulacji konstytucyjnych i ustawowych pozwoliły przyjąć, że nakazowi świadczeń osobistych, stanowiących formę powszechnego obowiązku obrony, podlegają również osoby, w przypadku których wykonywanie tegoż obowiązku stałoby w kolizji z ich sumieniem i wyznawanymi przekonaniami. Analiza okoliczności konkretnej sprawy w kontekście omówionych wyżej przepisów konstytucyjnych i ustawowych nie pozwalała na stwierdzenie, że doszło w przypadku skarżącego do nadmiernej ingerencji w jego prawa związane z wolnością sumienia i wyznania, mogącej czynić wydane decyzje nielegalnymi. W konsekwencji zasadnie Sąd Wojewódzki zaakceptował rozstrzygnięcia podjęte przez organy obu instancji. Jako niezasadne należało uznać zarzuty sformułowane w punkcie 2 podstawy kasacyjnej, bowiem organy administracji oraz Sąd Wojewódzki uwzględniły wszystkie istotne w sprawie okoliczności, a spór nie dotyczył stanu faktycznego przyjętego w zaskarżonym wyroku lecz przepisów prawa materialnego. Z przyczyn wykazanych wyżej stanowiska Sądu Wojewódzkiego nie mogły podważyć zarzuty zawarte w punktach 1- a, b, c i d podstawy kasacyjnej, aczkolwiek należało zgodzić się ze stroną skarżącą, co do błędnej oceny Sądu, iż z uwagi na charakter obowiązków w ramach nakazanych świadczeń osobistych nie doszło do ograniczenia wolności sumienia i wyznania. Częściowo błędna argumentacja Sądu nie miała jednak wpływu na wynik sprawy, gdyż w ramach przepisów mających zastosowanie w sprawie okoliczność, że wykonanie obowiązku świadczeń osobistych wiąże się w przypadku skarżącego z ograniczeniem uprawnień wynikających z wolności sumienia i wyznania - nie mogła wywołać konsekwencji prawnych. W rozpoznawanej sprawie podstawowe znaczenie miał brak regulacji prawnej pozwalającej na zwolnienie skarżącego od obowiązku świadczeń osobistych z uwagi na sprzeciw sumienia. Nietrafnie zarzucono w skardze kasacyjnej, że oczekiwana przez skarżącego ochrona prawna mogła być wywiedziona w drodze bezpośredniego zastosowania przepisu art. 53 ust. 1 Konstytucji RP, bądź prokonstytucyjnej wykładni art. 206a ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP. Niezasadność stanowiska strony skarżącej wykazana została powyżej, w tym jednak miejscu należy wyjaśnić, że sugerowana w skardze kasacyjnej wykładnia prokonstytucyjna w istocie sprowadzałaby się do działania prawotwórczego, co jest zastrzeżone dla ustawodawcy. Zaakcentować należy, że kontrola zaskarżonego wyroku, a wcześniej decyzji wydanych w sprawie, nie mogła być oparta na przepisach wybiórczo wskazanych w podstawach kasacyjnych, lecz wymagała uwzględnienia całokształtu regulacji konstytucyjnych i ustawowych dotyczących spornego zagadnienia. Z tych wszystkich względów skarga kasacyjna, jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw, podlegała oddalaniu na podstawie art. 184 p.p.s.a.