II GSK 3051/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Kisielewicz Sędzia NSA Krystyna Anna Stec (spr.) Sędzia NSA Małgorzata Rysz Protokolant Mateusz Rogala po rozpoznaniu w dniu 13 lipca 2017 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej A. H. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 czerwca 2015 r. sygn. akt VI SA/Wa 247/15 w sprawie ze skargi A. H. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] listopada 2014 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu wstępnego na aplikację radcowską 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od A. H. na rzecz Ministra Sprawiedliwości kwotę 180 (sto osiemdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. Wyrokiem z dnia 22 czerwca 2015 r., sygn. akt VI SA/Wa 247/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A. H. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] listopada 2014 r. w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu wstępnego na aplikację radcowską. Przedstawiając stan sprawy Sąd I instancji wskazał, że Komisja Egzaminacyjna do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości w O. w sprawie ustalenia wyniku egzaminu wstępnego na aplikację radcowską, uchwałą z dnia [...] września 2014 r. ustaliła negatywny wynik A. H. z egzaminu wstępnego. Komisja ustaliła, że zdająca uzyskała z testu 99 punktów na minimum wymaganych 100. W odwołaniu od uchwały zdająca zakwestionowała pytanie nr 44: Decyzją z dnia [...] listopada 2014 r. Minister Sprawiedliwości utrzymał zaskarżoną uchwałę w mocy. Zdaniem organu wskazana w kluczu odpowiedzi prawidłowa odpowiedź "c" tworzyła z pytaniem zdanie prawdziwe, co wynika z art. 693 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz. U. z 2014 r., poz. 121; dalej: kc), zaś pytanie zostało sformułowane precyzyjnie i jasno, a jego przedmiot nie budził wątpliwości. Dzierżawa, będąc umową dwustronnie zobowiązująca, konsensualną, wzajemną i odpłatną, jako jej cechę istotną wskazuje odpłatność. Nie można więc czynszu zastąpić innym świadczeniem. Czynsz zaś może zostać ustalony w pieniądzach lub świadczeniach innego rodzaju. W związku z tym organ stwierdził, że odpowiedzi "a" i "b" były oczywiście nieprawidłowe. Czynsz nie musi zostać zastrzeżony wyłącznie w pieniądzach (odpowiedź "a"), a strony nie mogą umówić się inaczej niż na określenie w umowie czynszu (odpowiedź "b"). Z kolei określenie bezczynszowa dzierżawa (art. 708 kc) nie dotyczy dzierżawy, lecz odrębnego stosunku prawnego, który nie może być utożsamiany z dzierżawą. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła A. H. Sąd I instancji uzasadniając oddalenie skargi na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej: ppsa), wskazał, że przedmiotem i treścią sporu jest zarzut w zakresie dotyczącym wykładni prawa przeprowadzonej przez Ministra Sprawiedliwości oraz zarzut błędnego sformułowania pytania (nr 44), które w swej treści odwołując się do kc, w ocenie skarżącej, pozwalało na udzielenie dwóch poprawnych odpowiedzi ("b" i "c"), przez co nie spełniało kryteriów art. 339 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2014 r. poz. 637 ze zm.). Pytanie nr 44 brzmiało: "Zgodnie z Kodeksem cywilnym, przez umowę dzierżawy wydzierżawiający zobowiązuje się oddać dzierżawcy rzecz do używania i pobierania pożytków przez czas oznaczony lub nieoznaczony, a dzierżawca zobowiązuje się płacić wydzierżawiającemu: a. Umówiony czynsz, który może być zastrzeżony wyłącznie w pieniądzach, b. Umówiony czynsz, chyba że strony postanowią inaczej, c. Umówiony czynsz, który może być zastrzeżony w pieniądzach lub świadczeniach innego rodzaju; czynsz może być również oznaczony w ułamkowej części pożytków.". Zdająca zaznaczyła odpowiedź "b" przy uznanej - na podstawie art. 693 kc - za prawidłową "c". Zdaniem skarżącej Minister Sprawiedliwości dokonał błędnej wykładni przepisu art. 3531 kc w zw. z art. 693 kc przez to, że nie uwzględnił, że strony umowy dzierżawy mogą - zgodnie art. 3531 kc - ukształtować umowę dzierżawy według swojego uznania, w granicach zakreślonych tym przepisem. Zdaniem Sądu I instancji brak było jednak podstaw do stwierdzenia, że Minister Sprawiedliwości błędnie dokonał wykładni wymienionych przepisów Kodeksu cywilnego, a także, by pytanie nr 44, przez zawarcie w jego treści zwrotu "Zgodnie z Kodeksem cywilnym", było mylące, pozwalając zdającej na sięganie do przepisu art. 3531 kc. Pytanie nr 44, odwołując się do Kodeksu cywilnego, wskazywało jedynie na to, według jakiej regulacji zawartej w tym akcie prawa, należy udzielić odpowiedzi w zakresie obowiązku płacenia przez dzierżawcę umówionego czynszu. Już sama treść pytania nie pozostawiała, w ocenie WSA wątpliwości, że dzierżawca przez zawarcie umowy dzierżawy jest obowiązany do płacenia czynszu. Treść pytania była zatem cytatem art. 693 § 1 kc, natomiast odpowiedzi właściwej na to pytanie należało wyłącznie poszukiwać w § 2 tego przepisu i taka odpowiedź (odpowiadająca niemalże wprost art. 693 § 2 kc) zawarta była w odpowiedzi pod literą "c". Odpowiedź "b" zaznaczona przez zdającą była – jak stwierdził WSA - oczywiście błędna, gdyż w świetle art. 693 § 1 kc i samego pytania, brak było podstaw do zaakceptowania odpowiedzi, że dzierżawca nie będzie obowiązany płacić czynszu wówczas, gdy "strony postanowią inaczej". Zatem odpowiedź ta nie mogła być także prawdziwa w świetle samego pytania, wskazującego na obowiązek płacenia czynszu przez dzierżawcę. W związku z tym odwoływanie się przez skarżącą do treści art. 3531 kc w niczym nie zmieniało wadliwości zaznaczonej odpowiedzi "b", gdyż także zgodnie z tym przepisem strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Strony umowy dzierżawy nie mogły zatem postanowić inaczej od regulacji zawartej w art. 693 § 1 kc nakładającej na dzierżawcę obowiązek płacenia czynszu zastrzeżonego w formie (rodzaju) wskazanej przez § 2 tego przepisu, gdyż treść (cel) tej umowy sprzeciwiałaby się naturze dzierżawy. Sąd stwierdził, że uznanie przez skarżącą za kluczową sytuację wskazaną w art. 702 kc nie zmienia faktu, że przepis ten także, co do zasady, traktuje obowiązek płacenia czynszu, natomiast jedynie jako dodatkowo inne płatności, do których dzierżawca może się zobowiązać. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła A. H. Zaskarżyła to orzeczenie w całości i wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i ustalenie, że uzyskała pozytywny wynik z egzaminu wstępnego na aplikację radcowską przeprowadzonego w dniu 27 września 2014 r., a także o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Wyrokowi zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie: 1) art. 339 ust. 1 i 1a ustawy o radcach prawnych, poprzez uznanie, że test przeprowadzany w dniu 27 września 2014 r., w ramach egzaminu wstępnego na aplikację radcowską, w pytaniu nr 44 zawierał tylko jedną poprawną odpowiedź "c" choć w istocie poprawne były dwie odpowiedzi "b" i "c"; 2) art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych poprzez nieprzyznanie skarżącej 1 pkt za odpowiedź udzieloną na pytanie nr 44; 3) art. 339 ust. 1d ustawy o radcach prawnych poprzez uznanie, że skarżąca na pytanie nr 44 udzieliła nieprawidłowej odpowiedzi "b", choć odpowiedź ta była - jedną z dwóch "b" i "c" odpowiedzi prawidłowych; 4) art. 339 ust. 3 ustawy o radcach prawnych poprzez uznanie, że skarżąca uzyskała w teście 99 pkt, tj. nie osiągnęła pozytywnego wyniku, choć w rzeczywistości skarżąca uzyskała pozytywny wynik wobec zdobycia 100 punktów. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżąca podniosła, że w jej ocenie na pytanie nr 44 były dwie prawidłowe odpowiedzi, a zatem pytanie to sformułowane zostało niezgodnie z wytycznymi wynikającymi z art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych. W tej sytuacji, prawidłowe zastosowanie art. 339 ust. 1 powinno polegać na przyznaniu skarżącej 1 pkt. za wskazanie jednej z dwóch prawidłowych odpowiedzi, co w konsekwencji powinno prowadzić do ustalenia, że skarżąca uzyskała z egzaminu testowego 100 pkt. i w konsekwencji - zgodnie z art. 339 ust. 3 ustawy o radcach prawnych - wynik pozytywny. Odnosząc się do prawidłowości sformułowania pytania skarżąca podniosła, że odesłanie w spornym pytaniu do Kodeksu cywilnego zamiast do art. 693 Kodeksu cywilnego spowodowało, że rozważała ona uwzględnienie przy odpowiedzi na pytanie art. 702 kc. W tej sytuacji, nawet gdyby przyjąć, że zamiarem formułującego pytanie było zapytanie o definicję umowy dzierżawy, to takie założenie powinno znaleźć swoje jednoznaczne odzwierciedlenie w treści pytania poprzez użycie w nim wyrazu "definicja" bądź jednoznaczne odesłanie do art. 693 kc. Skoro jednak treść pytania nr 44 takiego odesłania (doprecyzowania) nie zawiera, to odpowiedź "b" należy również uznać za prawidłową. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Sprawiedliwości wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jako nieusprawiedliwiona podlega oddaleniu. Zgodnie z art. 183 § 1 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania (art. 183 § 2 ppsa), która w sprawie nie wystąpiła. Istota zarzutu podniesionego w skardze kasacyjnej sprowadza się do twierdzenia, że Sąd pierwszej instancji z naruszeniem art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych przyjął, że sposób sformułowania pytania i propozycji odpowiedzi w odniesieniu do pytania nr 44 egzaminu wstępnego na aplikację radcowską odpowiada wymogom określonym w powołanym przepisie, podczas gdy to pytanie było nieprecyzyjne i pozwalające na udzielenie jako prawidłowych dwóch z trzech wskazanych do wyboru odpowiedzi. Zgodnie z art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, egzamin konkursowy polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 150 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź. Za każdą prawidłową odpowiedź kandydat uzyskuje 1 punkt. Z kolei zgodnie z art. 339 ust. 3 ustawy o radcach prawnych, pozytywny wynik z egzaminu wstępnego otrzymuje kandydat, który uzyskał co najmniej 100 punktów. Z powołanych przepisów wynika wprost, że konsekwencją wprowadzenia reguły testu jednokrotnego wyboru jest wykluczenie pytań zawierających propozycje odpowiedzi, z których więcej niż jedną należałoby uznać za prawidłową. Wprowadzenie takich rozwiązań prawnych wymaga, by test egzaminacyjny sprawdzający wiedzę w zakresie niezbędnym do skutecznego ubiegania się o przyjęcie na aplikację radcowską, nie zawierał pytań obejmujących kwestie sporne w doktrynie i orzecznictwie, jak też pytań, na które udzielenie jednej prawidłowej odpowiedzi uzależnione jest od przyjęcia dodatkowych założeń, niewynikających z treści pytania, ani też pytań obejmujących zagadnienia prawne, na które więcej niż jedna odpowiedź może zostać uznana za prawidłową. Uwzględniając powyższe rozumienie art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, zarzut kwestionujący prawidłowość oceny Sądu pierwszej instancji w odniesieniu do pytania nr 44 egzaminu wstępnego na aplikację radcowską przeprowadzonego w dniu 27 września 2014 r. należało uznać za bezzasadny. Zdaniem skarżącej na następujące pytanie testowe: "Zgodnie z Kodeksem cywilnym, przez umowę dzierżawy wydzierżawiający zobowiązuje się oddać dzierżawcy rzecz do używania i pobierania pożytków przez czas oznaczony lub nieoznaczony, a dzierżawca zobowiązuje się płacić wydzierżawiającemu: (...)", możliwe są dwie z trzech sugerowanych odpowiedzi, tj.: "(...) b. Umówiony czynsz, chyba że strony postanowią inaczej, c. Umówiony czynsz, który może być zastrzeżony w pieniądzach lub świadczeniach innego rodzaju; czynsz może być również oznaczony w ułamkowej części pożytków". Przy ustaleniu, że istotnie dwie odpowiedzi na pytanie są prawidłowe, należałoby uznać, że konstrukcja pytania jest sprzeczna z art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, a mianowicie z wymogiem, że tylko jedna z sugerowanych odpowiedzi może być prawidłowa. W sytuacji, gdy skarżącej do uzyskania minimalnej liczby punktów koniecznych do uzyskania pozytywnej oceny z egzaminu (100 punktów) brakuje jednego punktu, podważenie prawidłowości konstrukcji spornego pytania, mogłoby mieć wpływ na wynik sprawy. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego argumentacja skarżącej nie dała jednak podstaw do zakwestionowania stanowiska Sądu pierwszej instancji o ocenie pytania nr 44 jako prawidłowo sformułowanego. Z literalnego brzmienia art. 693 § 1 kc wynika, że przez umowę dzierżawy wydzierżawiający zobowiązuje się oddać dzierżawcy rzecz do używania i pobierania pożytków przez czas oznaczony lub nieoznaczony, a dzierżawca zobowiązuje się płacić wydzierżawiającemu umówiony czynsz. Czynsz może być zastrzeżony w pieniądzach lub świadczeniach innego rodzaju. Może być również oznaczony w ułamkowej części pożytków (§ 2). Pytanie egzaminacyjne dotyczyło obowiązku dzierżawcy wobec wydzierżawiającego polegającego na zapłacie czynszu. Zdaniem skarżącej, elementem wprowadzającym w błąd w omawianym pytaniu, było odesłanie w jego treści do Kodeksu cywilnego nie zaś do treści art. 693 kc i brak wskazania, że pytanie dotyczy definicji dzierżawy, co czyniło dopuszczalnym oparcie prawidłowej odpowiedzi również na regulacji wynikającej z art. 702 kc, stanowiącej o obowiązku uiszczania również innych ciężarów oprócz czynszu. Nie budzi wątpliwości Sądu kasacyjnego - wbrew wątpliwościom skarżącej - że kwestionowane pytanie oparto na treści cytowanego wyżej przepisu art. 693 kc. Wynika to wprost ze sformułowania pytania nr 44, stanowiącego nieomal przytoczenie ustawowej definicji umowy dzierżawy. Powyższe implikuje jednoznacznie, że zasadniczym obowiązkiem dzierżawcy jest zapłata wydzierżawiającemu umówionego czynszu, a prawidłową odpowiedzią na omawiane pytanie była odpowiedź "c". Zatem odpowiedź "b", wskazująca na ewentualną możliwość wyeliminowania tego obowiązku dzierżawcy – sugerowaną przez zwrot "chyba, że strony postanowią inaczej", nie mogła być prawdziwa – jak trafnie zauważył Sąd I instancji – właśnie z racji treści samego pytania opartego na art. 693 kc. Twierdzenia o możliwości odpowiedzi na pytanie nr 44 z uwzględnieniem art. 702 kc, nie są trafne. Zgodnie z art. 702 kc, na który powołuje się skarżąca, jeżeli w umowie zastrzeżono, że oprócz czynszu dzierżawca będzie obowiązany uiszczać podatki i inne ciężary związane z własnością lub z posiadaniem przedmiotu dzierżawy oraz ponosić koszty jego ubezpieczenia, ustawowe prawo zastawu przysługujące wydzierżawiającemu zabezpiecza również roszczenie wydzierżawiającego względem dzierżawcy o zwrot sum, które z powyższych tytułów zapłacił. Naczelny Sąd Administracyjny stoi na stanowisku, że pytanie nr 44 niewątpliwie dotyczyło podstawowych obowiązków stron umowy dzierżawy, a w sugerowanej, jako również prawidłowej odpowiedzi "b" zawarto sformułowanie kwestionujące zasadniczy i obligatoryjny element umowy dzierżawy, co już stanowiło podstawę do dyskwalifikacji odpowiedzi "b" jako potencjalnie prawidłowej. Z tego też powodu, nawet uwzględnienie, jak chce tego skarżąca, treści art. 702 kc, nie mogło mieć wpływu na ocenę sugerowanej odpowiedzi "b" jako nieprawidłowej. Nie jest przy tym zrozumiałe założenie, jakie czyni skarżąca, że przepis dotyczący ewentualnych świadczeń dodatkowych dzierżawcy, których realizację zabezpiecza ustawowe prawo zastawu, mógłby czynić prawdziwym zdanie: Zgodnie z Kodeksem cywilnym, przez umowę dzierżawy wydzierżawiający zobowiązuje się oddać dzierżawcy rzecz do używania i pobierania pożytków przez czas oznaczony lub nieoznaczony, a dzierżawca zobowiązuje się płacić wydzierżawiającemu umówiony czynsz, chyba że strony postanowią inaczej. Odpowiedź "Umówiony czynsz, chyba że strony postanowią inaczej" nie zawiera bowiem zastrzeżenia "tylko umówiony czynsz". Naczelny Sąd Administracyjny podziela zatem stanowisko Sądu pierwszej instancji, że skoro pytanie nr 44 dotyczy zobowiązania dzierżawcy wobec wydzierżawiającego polegającego na zapłacie czynszu, to brak podstaw do zaakceptowania odpowiedzi, że dzierżawca nie będzie obowiązany płacić czynszu wówczas, gdy "strony postanowią inaczej", a odczytanie omawianego pytania wprost, nie wymaga – wbrew wywodom skargi kasacyjnej - dokonywania dodatkowych założeń. Wobec powyższego, skarga kasacyjna nie mając usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ppsa, orzekł jak w pkt. 1 sentencji wyroku. Postanowienie w przedmiocie kosztów (pkt 2) wydano na podstawie art. 204 pkt 1 i art. 205 § 2 ppsa oraz § 14 ust. 2 pkt 2 lit. a) i § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielanej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 490 ze zm.) w związku z § 21 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm.), zasądzając od skarżącej na rzecz Ministra Sprawiedliwości zwrot kosztów zastępstwa procesowego przez radcę prawnego.