II GSK 189/18

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Gabriela Jyż (spr.) Sędzia NSA Krystyna Anna Stec Sędzia del. WSA Urszula Wilk po rozpoznaniu w dniu 17 lipca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej R. N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia 2 listopada 2017 r., sygn. akt I SA/Bk 647/17 w sprawie ze skargi R. N. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w B. dnia [...] maja 2017 r. nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automacie poza kasynem gry 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od R. N. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w B. 2.700 (dwa tysiące siedemset0 złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. wyrokiem z dnia 2 listopada 2017 r., oddalił skargę R. N. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w B. z dnia [...] maja 2017 r., w przedmiocie wymierzenia kary z tytułu urządzania gier na automacie poza kasynem gry. Sąd I instancji orzekał w następującym stanie sprawy: w wyniku przeprowadzonej w dniu 8 grudnia 2016 r., w lokalu "B. A." przy ul. P. [...] w S., kontroli w zakresie przestrzegania przepisów regulujących urządzanie i prowadzenie gier hazardowych, ujawniono automaty Apollo Games Quizomat nr [...] i nr [...]. Na podstawie przeprowadzonego eksperymentu procesowego w postaci doświadczenia odtworzenia przebiegu gry, stwierdzono, że urządzenia te są urządzeniami elektronicznymi, realizującymi wygrane pieniężne i rzeczowe, a gra na nich zawiera element losowości. Ponadto ujawniono, że na podstawie ramowej umowy dzierżawy powierzchni z dnia 18 sierpnia 2016 r., zawartej między skarżącym (wydzierżawiający) i H. Q. P. sp. z o.o. w B. (dzierżawca), przedmiotowe automatu zostały wstawione do ww. lokalu, którego właścicielem był skarżący. Ustalenia kontroli stały się podstawą wszczęcia postępowania, w toku którego dopuszczono dowody zgromadzone w toczącym się odrębnie postępowaniu karno-skarbowym, w tym opinię biegłego A. C. sporządzoną 15 stycznia 2017 r., z której wynikało, że: badane urządzenia były urządzeniami elektronicznymi; oferują gry-wizualizacje wideo, które są komputerowymi emulacjami typowych gier hazardowych o charakterze losowym; urządzenia umożliwiają bezpośrednią wypłatę wygranych pieniężnych; w grach wizualizacjach możliwe było prowadzenie kolejnych gier-wizualizacji za punkty pobrane z licznika Kredyt; możliwe było prowadzenie kolejnych gier-wizualizacji za wygrane w grach poprzednich (wygrana rzeczowa); w grach występował element losowości (programy są standardowo pisane z wykorzystaniem procedur losowych/pseudolosowych); gry miały komercyjny charakter i nie miały żadnych cech wymagających zręczności. W takim stanie sprawy Naczelnika Urzędu Celnego w S., decyzją z dnia [...] lutego 2017 r., wymierzył R. N. karę pieniężną w wysokości 24.000 zł z tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry. Sankcja wymierzona została na podstawie art. 2 ust. 3 i 4, art. 6 ust. 1, art. 8, art. 14 ust. 1, art. 89 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2, art. 90 i art. 91 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 471, dalej: u.g.h.). Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w B., objętą skargą decyzją z dnia [...] maja 2017 r., utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Organ odwoławczy podzielił stanowisko organu I instancji, że przedmiotowy automat spełnia kryteria ustawowe dla automatów do gier, określone w przepisach u.g.h. Nie budziło także wątpliwości organu II instancji, że urządzającym gry na wskazanych automatach był skarżący i to on podlegał karze pieniężnej, o której mowa w art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. Pomimo treści umowy wskazującej tylko na dzierżawę powierzchni organ uznał, że skarżący wspólnie ze spółką Hot Quiz urządzał gry na automatach hazardowych. Umożliwił bowiem funkcjonowanie automatów poprzez zapewnienie odpowiedniego miejsca i zasilania elektrycznego, sprawował opiekę na ustawionymi w lokalu urządzeniami oraz zobowiązany był do niezwłocznego powiadamiania właściciela automatów w przypadku włamania lub jakiegokolwiek istotnego uszkodzenia urządzeń. Z tytułu zawartej umowy skarżący otrzymywał 38% od sumy dochodów uzyskanych w uruchomionych quizomatach. Ponadto zgodnie z umową spółka zapewniła wydzierżawiającemu obsługę prawną związaną z funkcjonowaniem i eksploatacją urządzeń. Sąd I instancji oddalając skargę na tą decyzję, stwierdził że stan faktyczny sprawy niewątpliwie uprawniał organ celny do stosowania w sprawie przepisów u.g.h. i poddania ocenie skontrolowanej działalności poprzez pryzmat przepisów tej ustawy oraz do zastosowania wobec skarżącego sankcji finansowej przewidzianej art. 89 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 89 ust. 2 pkt 2 u.g.h. Nie ulegało wątpliwości, że kontrola funkcjonariuszy celnych przeprowadzona w lokalu prowadzonym przez skarżącego ujawniła eksploatację spornych urządzeń do gier, których charakter odpowiadał definicji gry na automatach zawartej w u.g.h. Zdaniem Sądu I instancji, organ dokonał właściwej analizy, czy gry urządzane na skontrolowanym urządzeniu zawierały elementy losowości, czy też posiadały charakter losowy. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynikało, że gracz nie był w stanie przewidzieć rezultatu przeprowadzonej gry, a gry-wizualizacje nie miały żadnych cech wymagających zręczności. Tym samym gry miały charakter losowy, zawierając jednocześnie element losowości. Gry na spornym automacie wypełniły zatem definicję gier na automatach w rozumieniu u.g.h. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w protokole z przebiegu doświadczenia - odtworzenia gry na urządzeniach. Podobnie opinia biegłego z dnia 15 stycznia 2017 r. sporządzona na potrzeby postępowania karno-skarbowego w pełni koreluje i potwierdza ustalenia dokonane w trakcie kontroli. Sąd zauważył przy tym, że Minister Rozwoju i Finansów w decyzji z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...] rozstrzygnął, że gry pod nazwą "Konkurs Wiedzy Powszechnej" rozgrywane na automatach Apollo Games Quizomat, są grami na automatach w rozumieniu przepisów u.g.h. Automaty te są tożsame co do oprogramowania z automatem będącym przedmiotem niniejszego postępowania. Odnosząc się do przedstawionej przez skarżącego opinii prof. zw. dr hab. M. W. z dnia 8 listopada 2016 r., bazującej na opinii Instytutu Elektroniki z dnia [...] sierpnia 2016 r., Sąd I instancji zauważył, że rozstrzygała ona nie tylko o zgodności badanego urządzenia z wymogami rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 9 marca 2012 r. w sprawie szczegółowych warunków rejestracji i eksploatacji automatów i urządzeń do gier (Dz. U. z 2012 r., poz. 312), ale również stanowiła o tym, czy urządzenie mogło zostać uznane za automat do gier w rozumieniu u.g.h. Takie uprawnienie przysługuje, zgodnie z art. 2 ust. 6 u.g.h., wyłącznie ministrowi właściwemu do spraw finansów publicznych i dlatego, w ocenie Sądu, opinia ta była bezprzedmiotowa. Podobnie Sąd ocenił dołączoną do akt opinię doc. dr. J. P., która nie dotyczyła wprost spornych quizomatów i została oparta, jak zastrzegł jej autor "na informacjach przekazanych przez zleceniobiorcę". Podobnie opinia prof. R. Z. nie dotyczyła konkretnego urządzenia i zawierała analizę karnoprawną przepisów o charakterze, jak wskazał autor, "formalno-dogmatycznym". Sąd I instancji uznał, że urządzającym gry na automatach poza kasynem gry był skarżący posiadający tytuł prawny do lokalu, gdyż to on wydzierżawił część powierzchni lokalu, w którym posadowione zostały automaty, zapewnił ciągłość gry na automatach poprzez udostępnienie do publicznego korzystania i podłączenie do sieci elektrycznej. Ponadto, zgodnie z umową dzierżawy osiągał korzyści finansowe z działania quizomatów w wysokości 38% od sumy dochodów uzyskanych w uruchomionych automatach. Skarżący zobowiązał się również zapewnić niezbędne środki bezpieczeństwa oraz odpowiednie zabezpieczenie techniczne w celu uzyskania największego poziomu ochrony umieszczonego na podstawie umowy urządzenia, w przypadku włamania lub jakiegokolwiek istotnego uszkodzenia automatu. Nadto zobowiązał się do utrzymania przedmiotu dzierżawy w stanie umożliwiającym eksploatowanie urządzenia. Bezsprzecznie, w ocenie Sądu, skarżący poprzez zorganizowanie warunków umożliwiających korzystanie ze spornych automatów, stał się podmiotem urządzającym gry hazardowe poza kasynem, podlegającym karze pieniężnej stosownie do art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. Za pozbawione podstaw Sąd uznał zarzuty naruszenia art. 65 § 1 i 2 k.c. stawiane w powiązaniu z art. 659 § 1 i 2 k.c. oraz 693 § 1 k.c. W zakresie koniecznym do załatwienia tej sprawy organy celne poczyniły ustalenia na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego, w tym w oparciu o uzyskaną w czasie kontroli umowę dzierżawy, która została oceniona w zakresie skutków, jakie wywiera na gruncie odpowiedzialności skarżącego w oparciu o przepis art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h. Sąd stwierdził również, że w sprawie podjęte zostały wszelkie niezbędne działania w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. Organy zebrały i rozpatrzyły materiał dowodowy wystarczający do podjęcia rozstrzygnięcia. Ocenie zebranego materiału dowodowego nie można było natomiast zarzucić dowolności. W podstawie prawnej wyroku Sąd I instancji podał art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm., dalej: p.p.s.a.). R. N. skargą kasacyjną zaskarżył w całości wyrok Sądu I instancji zarzucając mu naruszenie prawa materialnego: 1. art. 89 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2 u.g.h. poprzez błędna wykładnię pojęcia "urządzającego gry" w świetle okoliczności faktycznych sprawy, jako obejmującego również podmiot, którego czynności sprowadzały się do wynajęcia powierzchni lokalu podmiotowi eksploatującemu automaty, bez dokonania, zgodnie z materiałem zebranym w sprawie, żadnych innych czynności dotyczących organizacji gier, a tym samym niezasadne objęcie skarżącej zakresem podmiotowym z art. 89 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2 u.g.h. w zw. z art. 14 ust. 1 u.g.h. i niezasadne nałożenie na skarżącego kary pieniężnej za "urządzani" gier na automatach; 2. art. 65 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 693 Kodeksu cywilnego poprzez dokonanie przez Sąd (także w drodze aprobaty ustaleń organu) błędnej wykładni umowy zawartej pomiędzy H. Q. P. sp. z o.o. oraz skarżącym wskutek przyjęcia, że z umowy tej wynikają dla skarżącego prawa i obowiązki wykraczające poza zwykłe obowiązki wydzierżawiającego, podczas gdy treść umowy nie świadczy o podejmowaniu przez skarżącego jakiejkolwiek działalności możliwej do określenia mianem "urządzania gier", ani też nie powodują odmiennej kwalifikacji umowy niż jako umowy dzierżawy powierzchni. Podnosząc te zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz rozpoznanie skargi co do istoty alternatywnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy WSA w B. do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych za obie instancje. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w B., w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie jako niezasadnej oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw wobec czego nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, a zatem w zakresie wyznaczonym w podstawach kasacyjnych przez stronę wnoszącą omawiany środek odwoławczy, z urzędu biorąc pod rozwagę tylko nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny wymienione zostały w art. 183 § 2 tej ustawy, a które w niniejszej sprawie nie występują. Związanie podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że wskazanie przez stronę wnoszącą skargę kasacyjną naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego, czy też procesowego, określa zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego. Z treści zarzutu postawionego w punkcie 1 petitum skargi kasacyjnej wynika, że w istocie jej autor zmierza do zakwestionowania zarówno dokonanej w postępowaniu sądowoadministracyjnym wykładni przepisów art. 89 ust. 1 pkt 2 ust. 2 pkt 2 u.g.h., jak i w konsekwencji zasadności ich zastosowania. W tej sytuacji w pierwszej kolejności należy ocenić prawidłowość odkodowania wskazanych norm prawnych przez Sąd I instancji, a następnie - w przypadku uznania prawidłowości tego procesu - stwierdzić, czy normy te zostały prawidłowo zastosowane do niewadliwie - z punktu widzenia zarzutów skargi kasacyjnej - poczynionych ustaleń faktycznych sprawy. I tak, prawnie istotną kwestią w świetle możliwości stosowania kary z art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h., jest ocena prawidłowości odkodowania i zastosowania normy wynikającej z literalnego brzmienia treści tego przepisu, w zakresie zwrotu "urządzający gry". Na wstępie należy wyjaśnić, że stan prawny rozpatrywanej sprawy kształtują przepisy ustawy o grach hazardowych w brzmieniu poprzedzającym wejście w życie ustawy z dnia 15 grudnia 2016 r. o zmianie ustawy o grach hazardowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017 r. poz. 88), która wprowadziła do art. 89 ust. 1 u.g.h. osobną podstawę do wymierzenia kary posiadaczowi lokalu, w którym znajdują się niezarejestrowane automaty do gier (art. 89 ust. 1 pkt 3 i 4). Na gruncie omawianej regulacji - w brzmieniu poprzedzającym wejście w życie wspomnianej nowelizacji - Naczelny Sąd Administracyjny w swym orzecznictwie przyjmował, że sankcja z art. 89 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 89 ust. 2 pkt 2 u.g.h. może zostać nałożona na więcej niż jeden podmiot, w sytuacji gdy każdemu z nich można przypisać cechę "urządzającego gry" na tym samym automacie w tym samym miejscu i czasie. Wynika to z szerokiego zakresu definicji podmiotu "urządzającego gry na automatach" jaką należy przyjąć na potrzeby tego rodzaju postępowań. Wykładnia tego pojęcia, umożliwiająca nakładanie kar administracyjnych na więcej niż jeden podmiot, jest niezbędna jeżeli system kontroli i skuteczność przewidzianych przez ustawodawcę sankcji ma mieć realny charakter, zwłaszcza zaś jeżeli spojrzy się na to zagadnienie z perspektywy eliminowania sytuacji obejścia bądź nadużycia prawa przez podmioty uczestniczące w działalności hazardowej. Sama ustawa o grach hazardowych nie zawierała legalnej definicji "urządzającego gry", jednak posługiwała się tym określeniem w wielu przepisach, z których można wywnioskować zakres treściowy tego pojęcia. Na ich podstawie zasadnie przyjmuje się, że "urządzanie gier hazardowych" to ogół czynności i działań stanowiących zaplecze logistyczne dla umożliwienia realizowania w praktyce działalności w zakresie gier hazardowych, w szczególności: zorganizowanie i pozyskanie odpowiedniego miejsca na zamontowanie urządzeń, przystosowanie go do danego rodzaju działalności, umożliwienie dostępu do takiego miejsca nieograniczonej ilości graczy, utrzymywanie automatów w stanie stałej aktywności, umożliwiającym ich sprawne funkcjonowanie, wypłacanie wygranych, obsługa urządzeń, zatrudnienie i odpowiednie przeszkolenie personelu, zapewniające graczom możliwość uczestniczenia w grze. Przyjąć wobec tego należy, że "urządzającym grę", jest ten podmiot, który zapewnia (stwarza, organizuje) warunki umożliwiające udział w loterii pieniężnej, loterii fantowej, bingo fantowe, grze hazardowej, turnieju pokera, grze liczbowej, grze hazardowej prowadzonej bez koncesji lub zezwolenia, czy w grze na automatach prowadzonej poza kasynem gry. Takie rozumienie "urządzającego grę" w istocie skargą kasacyjną w tej sprawie kwestionowane nie jest. Jak zaś wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku Sąd I instancji nie twierdził, że urządzającym gry jest również podmiot, którego czynności sprowadzały się wyłącznie do wynajęcia powierzchni lokalu podmiotowi eksploatującemu automaty i który nie dokonywał żadnych innych czynności dotyczących organizacji gier. Wręcz przeciwnie, Sąd I instancji swoje stanowisko wywiódł ze zgromadzonego materiału dowodowego, przede wszystkim zaś z umowy łączącej skarżącego z H. Q. P. Sp. z o.o. w B., na podstawie, której zasadnie uznał, że konstrukcja umowy, jej czynszu dzierżawnego wskazywała, iż skarżący kasacyjnie, jako aktywnie współdziałający z wymienioną spółką, był urządzającym gry na umieszczonych w jego lokalu automatach. Mając na uwadze przedstawione wyżej, a nieskutecznie zakwstionowane rozumienie "urządzania gier", w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez organy i zaakceptowana przez Sąd I instancji, subsumcja zachowania strony skarżącej pod regulację wynikającą z art. 89 ust. 1 pkt 2 u.g.h., jest prawidłowa, gdyż ogół ustaleń dotyczących roli skarżącego w organizowaniu przedsięwzięcia hazardowego pozwalał na przyjęcie, że był on urządzającym gry w rozumieniu ustawy o grach hazardowych. W konsekwencji za niezasadny uznać należy zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego sformułowany w punkcie 1 petitum skargi kasacyjnej w zakresie ich błędnego zastosowania w ustalonym stanie faktycznym sprawy, który w omawianym obecnie zakresie nie został skutecznie zakwestionowany. Sąd kasacyjny miał na uwadze, że w punkcie 2 petitum skargi kasacyjnej kwestionowano wprawdzie okoliczność, że to skarżący był urządzającym gry na automatach. Autor skargi kasacyjnej zarzucił błędną wykładnię umowy zawartej pomiędzy H. Q. P. Sp. z o.o., a skarżącym, z której mają wynikać dla skarżącego prawa i obowiązki nie wykraczające poza typowe i zwykłe obowiązki wydzierżawiającego. Podniesionych argumentów, dotyczących - co szczególnie wymaga podkreślenia - ustaleń faktycznych sprawy, autor skargi kasacyjnej nie powiązał jednak z naruszeniem konkretnych przepisów postępowania, co w konsekwencji oznacza, że w istocie w podstawach kasacyjnych nie wskazano, jakim czynnościom normatywnym zdaniem skarżącego Sąd I instancji oraz pośrednio organy uchybiły. Objęte podstawami skargi kasacyjnej art. 65 § 2 i art. 693 Kodeksu cywilnego nie znajdowały bowiem zastosowania w sprawie. Ocena, na podstawie całego materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona jest w tego rodzaju sprawach dokonywana na zasadach określonych w Ordynacji podatkowej - art. 191 tej ustawy w związku art. 8 u.g.h.. Jednakże należy podkreślić, że związanie NSA granicami skargi kasacyjnej, wynikające z powołanego na wstępie rozważań art. 183 § 1 p.p.s.a., prowadzi do tego, że Sąd ten odnosi się wyłącznie do zarzutów prawidłowo, a więc konkretnie i precyzyjnie sformułowanych, jak tego wymaga art. 176 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Samodzielnie sąd kasacyjny nie może zatem wyręczać w tym wnoszącego skargę kasacyjną, domyślać się i ustalać, który konkretnie przepis został naruszony ani w jaki to sposób doszło do tego naruszenia. Wobec powyższego, na podstawie art. 184 p.p.s.a. w związku z art. 182 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, jak w pkt 1 sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto stosownie do art. 204 pkt 1 p.p.s.a. i art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm.).