II SA/Lu 251/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Czaja Sędziowie Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz (sprawozdawca) Protokolant Starszy asystent sędziego Jakub Polanowski po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 12 listopada 2015 r. sprawy ze skargi K. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] stycznia 2015 r., nr [...], w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych oddala skargę. Sygn. [...] U Z A S A D N I E N I E Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 26 stycznia 2015 r., znak: [...], po rozpoznaniu odwołania K. M. (dalej: "skarżąca") od decyzji wydanej z upoważnienia Burmistrza [...] przez Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w Ł. z dnia 17 listopada 2014 r., znak: [...], uznającej świadczenia wypłacone skarżącej na rzecz jej córki M. M. za lipiec 2011 r., sierpień 2011 r. i wrzesień 2011 r. w wysokości [...] zł, za nienależnie pobrane – utrzymało w mocy tę decyzję. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Kolegium wyjaśniło, że skarżąca pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego na podstawie decyzji z dnia 11 października 2010 r. przyznającej jej te świadczenia w wysokości [...] zł miesięcznie na okres od 1 października 2010 r. do 30 września 2011 r. Następnie w związku z jej pismem z dnia 27 marca 2014 r. informującym, że dłużnik alimentacyjny – M. C. zmarł w dniu 27 czerwca 2011 r., organ pierwszej instancji decyzją z dnia 6 października 2014 r. – na podstawie art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r. poz. 1228 ze zm.; dalej także: "ustawa"), uchylił wspomnianą wyżej decyzję własną przyznającą świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Po uprawomocnieniu się tej decyzji organ pierwszej instancji wydał na podstawie art. 2 pkt 7 lit. "a" ustawy wskazaną na wstępie decyzję z dnia 22 maja 2014 r. o uznaniu wypłaconych świadczeń za nienależnie pobrane. W odwołaniu skarżąca wskazała, że dopiero w dniu 27 marca 2014 r. dowiedziała się (z pisma Prezesa Sądu Okręgowego w Z.), że dłużnik alimentacyjny już od 2011 r. nie żyje, o czym natychmiast (tego samego dnia) powiadomiła organ. W jej przekonaniu nie można więc zarzucić jej złej woli i żądać zwrotu wypłaconych świadczeń wraz z odsetkami. Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie uwzględniło tych zarzutów stwierdzając, że śmierć dłużnika alimentacyjnego skutkuje brakiem podstaw do przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a więc świadczenia wypłacone są świadczeniami nienależnie pobranymi zgodnie z art. 2 pkt 7 ustawy, nie ma więc znaczenia to, że skarżąca ubiegając się o przyznanie świadczenia nie wiedziała o śmierci dłużnika. Kolegium wskazało również, że niewątpliwie skarżąca ma jednak prawo ubiegać się o umorzenie bądź o rozłożenie na raty opisanych wyżej należności. W skardze do Sądu skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji. Skarżąca powtórzyła zarzuty podniesione w odwołaniu, to jest naruszenie art. 2 pkt 7 lit. "a" ustawy poprzez błędne uznanie, że wypłacone świadczenia są świadczeniami nienależnie pobranymi w sytuacji, gdy w okresie ich wypłaty nie wiedziała o śmierci dłużnika alimentacyjnego. Zdaniem skarżącej przez podlegające zwrotowi "świadczenie nienależnie pobrane", o którym mowa w tym przepisie, należy rozumieć wyłącznie świadczenie pobrane przez osobę będącą w złej wierze, która wiedziała, że jej się ono nie należy. Natomiast w sytuacji, gdy osobie, której wypłacono świadczenia, nie można zarzucić złej woli, mamy do czynienia jedynie ze "świadczeniem nienależnym", które nie podlegają zwrotowi, co ma miejsce w niniejszej sprawie, skoro skarżąca nie zataiła świadomie śmierci dłużnika, gdyż o niej wcześniej nie wiedziała, a gdy powzięła tę wiadomość natychmiast poinformowała organ zgodnie z art. 19 ust. 1 ustawy. Ponadto skarżąca podniosła, że w okresie pobierania świadczeń funkcjonowała w obrocie prawnym decyzja przyznająca jej te świadczenia, co oznacza, iż w tym okresie istniała podstawa prawna do ich wypłaty, gdyż decyzja ta została uchylona dopiero decyzją z dnia 6 października 2014 r. Skarżąca zarzuciła nadto naruszenie art. 23 ust. 1 i 7 ustawy poprzez nakazanie jej zwrotu odsetek wraz z należnością główną, w sytuacji, gdy nie można jej przypisać winy. Wyjaśniła również, że pobrane świadczenia zostały na bieżąco wykorzystane na potrzeby małoletniej córki, a ich zwrot wraz z odsetkami narusza konstytucyjną zasadę pomocniczości. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna, albowiem zaskarżona decyzja prawa nie narusza. Materialnoprawną podstawą wydania zaskarżonej decyzji był art. 23 w związku z art. 2 pkt 7 powołanej wyżej ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Stosownie do treści art. 23 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z bieżąco wypłacanych świadczeń z funduszu (ust. 5). Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty (ust.7). Przepis art. 2 pkt 7 ustawy określa natomiast cztery przypadki "nienależnie pobranego świadczenia", jako świadczenia z funduszu alimentacyjnego: a) wypłaconego mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, b) przyznanego lub wypłaconego w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, c) wypłaconego bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, d) wypłaconego, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. W niniejszej sprawie organ pierwszej instancji uznał, że wypłacone skarżącej świadczenia to świadczenia nienależnie pobrane w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. "a" ustawy, a więc wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, natomiast organ odwoławczy uznał, że są to świadczenia wypłacone bez podstawy prawnej (art. 2 pkt 7 lit. "c"). Jak wskazują oba organy, okolicznością decydującą o uznaniu za nienależnie pobrane przez skarżącą świadczenia było ustalenie, że dłużnik alimentacyjny już w dacie wydania decyzji przyznającej świadczenie, nie żył. Okoliczność ta stanowiła od początku przeszkodę wydania decyzji przyznającej świadczenie. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego są bowiem ściśle związane z osobą dłużnika. Przysługują tylko wówczas, gdy jest on na mocy prawomocnego orzeczenia sądu zobowiązany do alimentów. Niewątpliwie taki obowiązek wygasa natomiast z chwilą śmierci dłużnika, a w konsekwencji, w takiej sytuacji nie ma podstaw do przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego w trybie przepisów ustawy. Oznacza to zatem, że śmierć dłużnika jest okolicznością powodującą, iż świadczenie jest uznawane za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. "c", nie zaś w art. 2 pkt 7 lit. "a" ustawy (zob. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 16 listopada 2011 r., IV SA/Wr 473/11, CBOSA). Wskazać trzeba, że "świadczenie nienależnie pobrane" w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. "a" ustawy to – w świetle tego przepisu – świadczenie wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, a więc okoliczności powstałych już w trakcie realizacji decyzji je przyznającej. W przepisie tym nie chodzi więc o okoliczności, które istniały już w dacie wydawania decyzji przyznającej świadczenie, albowiem takie okoliczności świadczą o braku podstaw do przyznania świadczenia (por. A. Korcz-Maciejko, Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Komentarz, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2010, s. 67 i 70). Podkreślić przy tym należy, że – wbrew zarzutom skargi – "świadczenie nienależnie pobrane", o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. "c" ustawy nie jest uzależnione od winy osoby, która pobrała to świadczenie, inaczej niż w przypadkach "nienależnie pobranego świadczenia", wymienionych w art. 2 pkt 7 lit. "a", "b", "d" (por. A. Korcz-Maciejko, Ustawa o pomocy..., s 66). Świadczenie pobrane pomimo braku podstaw do jego przyznania (art. 2 pkt 7 lit. "c") uzależnione jest wyłącznie od wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji je przyznającej, skoro od początku ono nie przysługiwało. Natomiast w pozostałych przypadkach świadczeń nienależnie pobranych (art. 2 pkt 7 lit. "a", "b", "d") ocenie podlega wina osoby, która je pobrała, co wynika albo wprost z tego przepisu (lit. "b") albo z art. 19 ustawy, który nakłada na osobę uprawnioną obowiązek informowania organu o zmianach, które mają wpływ na prawo do uzyskanego świadczenia. Z tego względu, skoro w niniejszej sprawie zachodzi przypadek określony w art. 2 pkt 7 lit. "c" ustawy, to bez znaczenia jest, czy skarżąca wiedziała czy nie o śmierci dłużnika alimentacyjnego. Wprawdzie o świadczeniu nienależnie pobranym w rozumieniu tego przepisu można mówić wtedy, gdy zostało ono wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, a więc dopiero po wyeliminowaniu z obrotu prawnego w trybie nadzwyczajnym (o stwierdzenie nieważności lub wznowienie postępowania) decyzji przyznającej świadczenie, a w niniejszej sprawie takie postępowanie nie zostało przeprowadzone, to jednak nie można pominąć okoliczności, że decyzja o przyznaniu skarżącej świadczeń została uchylona ostateczną decyzją z dnia 6 października 2014 r. Niezależnie od prawidłowości decyzji uchylającej, wydanej na podstawie art. 24 ust. 1 ustawy, której obecnie Sąd nie może kontrolować, wywołała ona skutek prawny, to jest wyeliminowała z obrotu prawnego decyzję przyznającą świadczenia. Oznacza to, że nie było podstawy prawnej do wypłaty skarżącej świadczeń. Z tych względów organy obu instancji prawidłowo uznały, że wobec śmierci dłużnika alimentacyjnego, pobrane w okresie od lipca 2011 r. do września 2011 r. świadczenia, pomimo pozostawania w obrocie prawnym decyzji je przyznającej, są świadczeniami nienależnie pobranymi. Zarzuty skargi nie zasługują na uwzględnienie, podnieść przy tym należy, że zaskarżoną decyzją nie orzeczono zwrotu odsetek, jednak obowiązek ten wynika z powołanego art. 23 ust. 1 i 7 ustawy. Z tych wszystkich względów, wobec braku podstaw do uwzględnienia skargi, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) skargę oddalił.