II SA/Lu 791/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Robert Hałabis, Sędziowie: Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec (sprawozdawca), Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska, Protokolant: Specjalista Jolanta Sikora, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 28 kwietnia 2015 r. sprawy ze skargi K. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane oddala skargę. Decyzją z dnia ... Samorządowe Kolegium Odwoławcze ... utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza .. przez Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej ... z dnia ... w sprawie uznania świadczeń wypłaconych K. M. na rzecz jej córki M. M. w okresie od 1 października 2013r. do 31 marca 2014r. za nienależnie pobrane. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że K. M. pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego na podstawie decyzji z dnia ... przyznającej jej te świadczenia w wysokości ... zł miesięcznie na okres od 1 października 2013r. do 30 września 2014r. Następnie w związku z jej pismem z dnia 27 marca 2014r. informującym, że dłużnik alimentacyjny – M. C. zmarł w dniu 27 czerwca 2011r., organ I instancji decyzją z dnia ....- na podstawie art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz.U. z 2012r., poz. 1228 ze zm.), zwanej dalej "u.p.o.u.a.", uchylił od dnia 1 października 2013r. decyzję własną przyznającą świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Po uprawomocnieniu się tej decyzji organ I instancji wydał na podstawie art. 2 pkt 7 lit. "a" u.p.o.u.a. wskazaną na wstępie decyzję z dnia ... o uznaniu wypłaconych świadczeń za nienależnie pobrane. W odwołaniu K. M. podnosiła, że dopiero w dniu 27 marca 2014r. dowiedziała się (z pisma Prezesa Sądu Okręgowego ...), że dłużnik alimentacyjny już od 2011 r. nie żyje, o czym natychmiast (tego samego dnia) powiadomiła organ. W jej przekonaniu nie można więc zarzucić jej złej woli i żądać zwrotu wypłaconych świadczeń wraz z odsetkami. Samorządowe Kolegium Odwoławcze ... nie uwzględniło tych zarzutów stwierdzając, że śmierć dłużnika alimentacyjnego skutkuje brakiem podstaw do przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a więc świadczenia wypłacone są świadczeniami nienależnie pobranymi zgodnie z art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a., nie ma więc znaczenia to, że wnioskodawczyni ubiegając się o przyznanie świadczenia nie wiedziała o śmierci dłużnika. Kolegium wskazało również, że ma ona jednak prawo ubiegać się i umorzenie bądź rozłożenie na raty należności. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie K. M. wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji. Skarżąca powtórzyła zarzuty podniesione w odwołaniu, tj. naruszenie art. 2 pkt 7 lit. "a" u.p.o.u.a. poprzez błędne uznanie, że wypłacone świadczenia są świadczeniami nienależnie pobranymi w sytuacji, gdy w okresie ich wypłaty nie wiedziała o śmierci dłużnika alimentacyjnego. Zdaniem skarżącej przez podlegające zwrotowi "świadczenie nienależnie pobrane", o którym mowa w tym przepisie, należy rozumieć wyłącznie świadczenie pobrane przez osobę będącą w złej wierze, która wiedziała, że jej się ono nie należy. Natomiast w sytuacji, gdy osobie, której wypłacono świadczenia, nie można zarzucić złej woli, mamy do czynienia jedynie ze "świadczeniem nienależnym", które nie podlegają zwrotowi, co ma miejsce w niniejszej sprawie, skoro skarżąca nie zataiła świadomie śmierci dłużnika, gdyż o niej wcześniej nie wiedziała, a gdy powzięła tę wiadomość natychmiast poinformowała organ zgodnie z art. 19 ust. 1 u.o.p.u.a. Ponadto skarżąca podniosła, że w okresie pobierania świadczeń funkcjonowała w obrocie prawnym decyzja przyznająca jej te świadczenia, a więc w tym okresie istniała podstawa prawna do ich wypłaty - decyzja ta została uchylona dopiero w dniu .... Skarżąca zarzuciła ponadto naruszenie art. 23 ust. 1 i 7 u.p.o.u.a. poprzez nakazanie jej zwrotu wraz z należnością główną - odsetek w sytuacji, gdy nie można jej przypisać winy. Wyjaśniła również, że pobrane świadczenia zostały na bieżąco wykorzystane na potrzeby małoletniej M. M., a ich zwrot wraz z odsetkami narusza konstytucyjną zasadę pomocniczości. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga podlega oddaleniu. Materialnoprawną podstawą wydania zaskarżonej decyzji był art. 23 w związku z art. 2 pkt 7 powołanej wyżej ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ("u.p.o.u.a."). Zgodnie z art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. - osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z bieżąco wypłacanych świadczeń z funduszu (ust. 5). Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty (ust.7). Przepis art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. wskazuje natomiast cztery definicje "nienależnie pobranego świadczenia", jako świadczenia z funduszu alimentacyjnego: a) wypłaconego mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, b) przyznanego lub wypłaconego w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, c) wypłaconego bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, d) wypłaconego, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. W niniejszej sprawie organ I instancji uznał, że wypłacone skarżącej świadczenia to świadczenia nienależnie pobrane w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. "a" u.p.o.u.a., a więc wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, natomiast organ odwoławczy uznał, że są to świadczenia wypłacone bez podstawy prawnej (art. 2 pkt 7 lit. "c"). Jak wskazują oba organy, okolicznością decydującą o uznaniu za nienależnie pobrane przez skarżącą świadczenia było ustalenie, że dłużnik alimentacyjny już w dacie wydania decyzji przyznającej świadczenie, nie żył. Okoliczność ta stanowiła od początku przeszkodę wydania decyzji przyznającej świadczenie. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego są bowiem ściśle związane z osobą dłużnika - przysługują tylko wówczas, gdy jest on na mocy prawomocnego orzeczenia sądu zobowiązany do alimentów - taki obowiązek wygasa natomiast z chwilą śmierci dłużnika, a w konsekwencji w takiej sytuacji nie ma podstaw do przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego w trybie u.p.o.u.a. Śmierć dłużnika jest więc okolicznością powodującą, że świadczenie jest uznawane za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. "c", a nie w art. 2 pkt 7 lit. "a" u.p.o.u.a. (zob. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 16 listopada 2011r., IV SA/Wr 473/11). "Świadczenie nienależnie pobrane" w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. "a" to - zgodnie z tym przepisem - świadczenie wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, a więc okoliczności powstałych już w trakcie realizacji decyzji je przyznającej. W przepisie tym nie chodzi więc o okoliczności, które istniały już w dacie wydawania decyzji przyznającej świadczenie - takie bowiem okoliczności świadczą o braku podstaw do przyznania świadczenia (zob. A. Korcz - Maciejko, Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Komentarz, C.H. Beck Warszawa 2010, s. 67 i 70). Podkreślić przy tym należy, że - wbrew zarzutom skargi - "świadczenie nienależnie pobrane", o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. "c" u.p.o.u.a. nie jest uzależnione od winy osoby, która pobrała to świadczenie, inaczej niż w przypadkach "nienależnie pobranego świadczenia", wymienionych w art. 2 pkt 7 lit. "a, b, d" (por. j.w., s 66). Świadczenie pobrane pomimo braku podstaw do jego przyznania (art. 2 pkt 7 lit. c ) uzależnione jest wyłącznie od wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji je przyznającej, skoro od początku ono nie przysługiwało. Natomiast w pozostałych przypadkach świadczeń nienależnie pobranych (art. 2 pkt 7 lit. "a, b, d") ocenie podlega wina osoby, która je pobrała, co wynika albo wprost z tego przepisu (lit. "b") albo z art. 19 u.p.o.u.a., który nakłada na osobę uprawnioną obowiązek informowania organu o zmianach, które mają wpływ na prawo do uzyskanego świadczenia. Z tego względu, skoro w niniejszej sprawie zachodzi przypadek określony w art. 2 pkt 7 lit. "c" u.p.o.u.a., to bez znaczenia jest to, czy skarżąca wiedziała czy nie o śmierci dłużnika alimentacyjnego. Wprawdzie o świadczeniu nienależnie pobranym w rozumieniu tego przepisu można mówić wtedy, gdy zostało ono wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, a więc dopiero po wyeliminowaniu z obrotu prawnego w trybie nadzwyczajnym (o stwierdzenie nieważności lub wznowienie postępowania) decyzji przyznającej świadczenie, a w niniejszej sprawie takie postępowanie nie zostało przeprowadzone, to jednak nie można pominąć okoliczności, że decyzja o przyznaniu skarżącej świadczeń została uchylona ostateczną decyzją z dnia ... z datą wsteczną tj. od 1 października 2013r. Niezależnie od prawidłowości decyzji uchylającej, wydanej na podstawie art. 24 ust. 1 u.p.o.u.a., której obecnie Sąd nie może kontrolować, wywołała ona skutek prawny tj. wyeliminowała z obrotu prawnego od 1 października 2013r. decyzję przyznającą świadczenia. Oznacza to, że od tego dnia nie było podstawy prawnej do wypłaty skarżącej świadczeń. Z tych względów organy obu instancji prawidłowo uznały, że wobec śmierci dłużnika alimentacyjnego, pobrane w okresie od 1 października 2013r. do 31 marca 2014r. świadczenia, pomimo pozostawania w obrocie prawnym decyzji je przyznającej, są świadczeniami nienależnie pobranymi. Zarzuty skargi nie zasługują na uwzględnienie, podnieść przy tym należy, że zaskarżoną decyzją nie orzeczono zwrotu odsetek, jednak obowiązek ten wynika z powołanego art. 23 ust. 1 i 7 u.p.o.u.a. Wobec powyższego skarga podlega oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012r., poz.270 ze zm.).