I OSK 915/18

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Borowiec sędzia NSA Tamara Dziełakowska (spr.) sędzia del. WSA Agnieszka Miernik Protokolant starszy inspektor sądowy Joanna Drapczyńska po rozpoznaniu w dniu 1 sierpnia 2018 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 września 2017 r. sygn. akt II SA/Wa 1948/16 w sprawie ze skargi B. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 8 września 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (sygn. akt II SA/Wa 1948/16) oddalił skargę B. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2016 r., utrzymującą w mocy decyzję własną z dnia [...] sierpnia 2016 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Powyższy wyrok wydany został w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: Decyzją z dnia [...] sierpnia 2016 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 887) odmówił B. S. przyznania świadczenia renty rodzinnej w drodze wyjątku. Decyzją z dnia [...] października 2016 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymał w mocy ww. decyzję. Zdaniem organu z art. 83 ww. ustawy wynika konieczność wykazania, że ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło uprawnień pozostałej po nim rodziny, nie uzyskał prawa do świadczenia na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiły. Będzie to zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową połączoną z ubezpieczeniem społecznym z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. W okolicznościach niniejszej sprawy na przestrzeni 54 lat życia męża wnioskodawczyni udokumentowano 24 lata, 1 miesiąc i 5 dni okresów składkowych i nieskładkowych, jednakże w dziesięcioleciu przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udokumentowano 2 lata, 3 miesiące i 24 dni tych okresów. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest natomiast możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Tymczasem, w okresie od 16 listopada 1994 r. do 27 maja 2007 r., tj. przez ponad 12 lat, mąż wnioskodawczyni nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, a niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem nie została orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Nie istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiałyby kontynuowanie zatrudnienia w celu uzyskania w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej z dnia 10 maja 2016 r. wynika, że przyczyną przerw w ubezpieczeniu męża była trudna sytuacja na rynku pracy, jednak nie może ona być traktowana jako okoliczność szczególna. Ponadto sama wnioskodawczyni nie spełnia przesłanki dotyczącej niemożności podjęcia pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z uwagi na wiek lub całkowitą niezdolność do pracy. Przepis art. 83 ustawy jako jedyne przyczyny braku możliwości podjęcia pracy lub działalności gospodarczej objętej ubezpieczeniami społecznymi wskazuje całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Skarżącą ma zaś 54 lata i nie osiągnęła wieku emerytalnego oraz nie ma orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Orzeczeniem z dnia 3 sierpnia 2016 r. komisja lekarska ZUS ustaliła, że nie jest ona całkowicie niezdolna do pracy (art. 12 ustawy). Odnośnie zaś wieku, który statuuje osobę zainteresowaną w gronie osób pozostających poza aktywnością zawodową, to w polskim systemie prawnym przyjęto, że okres aktywności zawodowej kończy się wraz z osiągnięciem wieku emerytalnego. Trudne warunki materialne i brak środków utrzymania nie stanowią natomiast wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Skargę na powyższą decyzję złożyła B. S., podkreślając, iż mąż zmarł nagle w wieku 54 lat, następnie zmarli jej rodzice i obecnie pozostaje ona bez środków do życia. Cierpi na liczne schorzenia, a mianowicie chorobę kręgosłupa, nadciśnienie, ma kłopoty ze wzrokiem. Skarżąca podkreśliła, że ze względu na swój wiek (55 lat) nie ma możliwości uzyskania zatrudnienia. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie. Rozpoznając powyższą skargę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem. Podkreślając szczególny charakter świadczenia z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie, Sąd pierwszej instancji uznał, że w rozpoznawanej sprawie zarówno z akt sprawy, jak i z uzasadnienia decyzji wynika, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zbadał wyczerpująco wszystkie okoliczności faktyczne i dokonał obiektywnej oraz wnikliwej ich oceny, nie naruszając wskazanych powyżej przepisów. Analizując następnie przesłanki art. 83 ust. 1 ww. ustawy organ zdaniem Sądu miał podstawę do przyjęcia, że skarżąca nie spełnia przesłanki całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o świadczenie. Jak wynika bowiem z orzeczenia Komisji Lekarskiej ZUS z dnia 3 sierpnia 2016 r. skarżąca nie jest całkowicie niezdolna do pracy. Orzeczenie to zostało wydane po przeprowadzeniu bezpośredniego badania i analizie przedstawionej dokumentacji medycznej. W sprawie wydana została również w dniu 6 lipca 2016 r. opinia konsultanta ZUS. Komisja Lekarska ZUS orzekła, iż stwierdzone choroby mogą być leczone w ramach czasowej niezdolności do pracy. Stosownie zaś do art. 14 ust. 3 ww. ustawy Prezes ZUS jest związany wspomnianym orzeczeniem i nie może go pominąć. Świadczenie w drodze wyjątku może być zaś przyznane jedynie osobie całkowicie niezdolnej do pracy. Końcowo Sąd pierwszej instancji zaznaczył, że sama trudna sytuacja materialna nie jest wystarczająca do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, ale socjalnego, którym przedmiotowe nie jest. Sąd nie dopatrzył się również naruszenia przez organ przepisów art. 7, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. i w tym stanie rzeczy, na podstawie art. 151 i art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 – zwanej dalej P.p.s.a.) oddalił skargę. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła skarżąca, zaskarżając go w całości i zarzucając mu: 1. naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez niezastosowanie polegające na nieuwzględnieniu, że wiek skarżącej stanowi w niniejszej sprawie okoliczność uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, a w konsekwencji, że skarżąca spełnia wszystkie przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, 2. naruszenie prawa procesowego, mogące mieć wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 141 § 4 P.p.s.a. polegające na braku wyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia i braku odniesienia się do całokształtu stanu faktycznego niniejszej sprawy oraz wszystkich przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, co uniemożliwia skuteczną kontrolę instancyjną orzeczenia. Wskazując na powyższe zarzuty, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie w razie uznania, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi, przyznanie pełnomocnikowi skarżącej kosztów pomocy prawnej świadczonej z urzędu, które nie zostały pokryte w całości ani w części oraz o rozpoznanie skargi na rozprawie. W uzasadnieniu podkreślono, że Sąd pierwszej instancji nie przeanalizował wszystkich przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku i poprzestał na omówieniu przesłanki niemożności podjęcia pracy. Co więcej jak wynika z uzasadnienia podał pod rozwagę wyłącznie jej część tj. niemożność podjęcia pracy z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy, której wobec skarżącej nie orzeczono, zaś poza sferą rozważań Sądu znalazła się niemożność podjęcia pracy ze względu na wiek. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest niezasadna. Oceniając wniesioną skargę kasacyjną w granicach określonych przepisem art. 183 § 1 P.p.s.a. i nie dostrzegając przy tym wystąpienia przesłanek nieważności, o których mowa w § 2 tego przepisu, jako niezasadny należało uznać zarzut naruszenia art. 151 w związku z art. 141 § 4 P.p.s.a. Przede wszystkim podkreślić trzeba, że treść pierwszego ze wskazanych wyżej przepisów odnosi się do podstaw oddalenia skargi i jako przepis "wynikowy", o ogólnym (blankietowym) charakterze, nie może samodzielnie stanowić podstawy skargi kasacyjnej. Drugi natomiast przepis odnosi się jedynie do elementów formalnych, jakie winno zawierać uzasadnienie wyroku Sądu, a dla skuteczności jego powołania w skardze kasacyjnej wymagane jest wykazanie wpływu jego naruszenia na wynik sprawy, stąd w istocie o zasadności skargi kasacyjnej przesądzić mógł wyłącznie zarzut naruszenia art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w powiązaniu z art. 151 P.p.s.a. Tymczasem zarzut ten okazał się nieusprawiedliwiony. Wprawdzie rzeczywiście, weryfikując decyzję organu pod kątem materialnoprawnej podstawy rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji skoncentrował się wyłącznie na kwestii niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy to jednak z analizy akt sprawy i treści rozstrzygnięć organu wynika, że nie zostały spełnione także pozostałe warunki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i to nie tylko w aspekcie problematycznego wieku skarżącej z czym polemizowano w skardze kasacyjnej, ale przede wszystkim z uwagi na brak zaistnienia w sprawie "szczególnych okoliczności" dla których mąż skarżącej nie uzyskał prawa do emerytury lub renty w zwykłym trybie. Sama niemożność uzyskania przez niego zatrudnienia spowodowana trudnymi warunkami na rynku pracy nie pozwalała bowiem na uznanie, że brak nabycia uprawnień do emerytury lub renty spowodowany został szczególnymi okolicznościami. W tym stanie sprawy, nawet częściowa wadliwość uzasadnienia zaskarżonego wyroku polegająca na niezweryfikowaniu przez Sąd pierwszej instancji wszystkich przesłanek z art. 83 ustawy wytknięta w zarzucie drugim skargi kasacyjnej nie uprawniała Naczelnego Sądu Administracyjnego do jej uwzględnienia i z tych przyczyn orzeczono o jej oddaleniu stosownie do przepisu art. 184 P.p.s.a. Odnośnie zawartego w skardze kasacyjnej wniosku pełnomocnika skarżącego ustanowionego z urzędu o przyznanie wynagrodzenia za wykonaną pomoc prawną należnego od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.) wyjaśnić należy, że jest ono przyznawane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 – 261 P.p.s.a. a zatem stosowny wniosek w tym zakresie należy złożyć do Sądu pierwszej instancji.