I OSK 201/19

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Marek Stojanowski, Sędziowie Sędzia del. NSA Grzegorz Jankowski (spr.), Sędzia NSA Marian Wolanin, , po rozpoznaniu w dniu 7 maja 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej L. H. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 24 października 2018 r. sygn. akt IV SA/Wr 410/18 w sprawie ze skargi L. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] lipca 2018 r. nr [...] w przedmiocie uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane i zobowiązania do ich zwrotu wraz z odsetkami oddala skargę kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 24 października 2018 r. sygn. akt IV SA/Wr 410/18 oddalił skargę L. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] lipca 2018 r., nr [...] w przedmiocie uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane i zobowiązania do ich zwrotu wraz z odsetkami. W pkt. II wyroku Sąd przyznał adwokatowi wyznaczonemu z urzędu koszty pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu. Z uzasadnienia wyroku wynika, że został on wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji uznającą za nienależnie pobrane przez skarżącą świadczenie alimentacyjne z funduszu alimentacyjnego na K. H. i J. H. w okresie od 1 lutego 2018 r. do 30 kwietnia 2018 r. w kwocie po 500 zł miesięcznie na każdą z nich i zobowiązującą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w wysokości 3000 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W motywach decyzji organ wyjaśnił, że w świetle art. 2 pkt 7 lit. d) w zw. z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2018 r. poz. 554) – dalej jako ustawa – nienależnie pobranym świadczeniem są świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Z przepisu art. 28 ust. 1 ustawy wynika z kolei, że w okresie otrzymywania przez osobę uprawnioną świadczenia z funduszu alimentacyjnego z kwoty uzyskanej przez komornika od dłużnika alimentacyjnego zaspokaja się w pierwszej kolejności należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej. Oznacza to, że osoba uprawniona nie może jednocześnie pobierać świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz świadczeń alimentacyjnych od dłużnika, o czym skarżąca była pouczona dwukrotnie. Z okoliczności faktycznych sprawy wynika, że: 1) skarżąca była osobą uprawnioną do otrzymania świadczeń z funduszu alimentacyjnego na podstawie decyzji Prezydenta [...] z dnia [...] września 2017 r., nr [...]; 2) w okresie od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r. skarżącej wypłacano comiesięcznie świadczenia z funduszu w łącznej wysokości 1000 zł, na dwoje dzieci; 3) w okresie od 1 lutego 2018 r. do 30 kwietnia 2018 r. skarżąca otrzymała od dłużnika alimentacyjnego świadczenia pieniężne na poczet alimentów w łącznej wysokości 4 000 zł (1 000 zł miesięcznie). 4) alimenty, o których mowa w pkt 3 skarżąca otrzymała niezgodnie z kolejnością, o której mowa w art. 28 ustawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w uzasadnieniu wyroku wskazał, że w zaskarżonej decyzji nie dopatrzył się naruszeń prawa skutkujących koniecznością jej uchylenia lub stwierdzenia nieważności (art. 145 § 1 i 2 p.p.s.a.). Jak wynika z art. 23 ust. 1 ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Zgodnie zaś z art. 23 ust. 1a w zw. z art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy, od kwot nienależnie pobranego świadczenia naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie, gdy osoba uprawniona w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Skarżąca w okresie od 1 lutego 2018 do 30 kwietnia 2018 r. pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego na dwójkę dzieci (po 500 zł miesięcznie na każde dziecko). W konsekwencji we wskazanym okresie pobrała świadczenie na łączną kwotę 3 000 zł. Nie ulega również wątpliwości, że skarżąca w tym samym okresie otrzymała od dłużnika alimentacyjnego tytułem alimentów łączną kwotę 3 000 zł, co wynika z oświadczeń skarżącej złożonych organowi pierwszej instancji w dniu [...] lutego, [...] marca oraz [...] maja 2018 r. O tym, czy taki stan fatyczny wypełnia przesłanki świadczenia nienależnego rozstrzyga art. 2 pkt 7 lit. d) w zw. z art. 28 ustawy. Z powołanych przepisów wynika, że nienależnie pobranym świadczeniem jest sytuacja, gdy świadczenie z funduszu alimentacyjnego zostało wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie jego pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Kolejność określona w art. 28 ustawy to kolejność zaspokojenia wierzycieli z kwot wyegzekwowanych od dłużnika alimentacyjnego. Z art. 28 ust. 1 ustawy wynika, że w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności: 1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia, 2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej – do ich całkowitego zaspokojenia, 3) należności wierzyciela alimentacyjnego – do ich całkowitego zaspokojenia, 4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym – do ich całkowitego zaspokojenia – po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (dalej k.p.c.), a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 k.p.c. Nadto co istotne szczególnie wobec argumentów zawartych w piśmie pełnomocnika strony złożonym na rozprawie w dniu 24 października 2018 r., zgodnie z art. 1025 § 3 k.p.c. zdanie pierwsze co do zasady w równym stopniu z należnością ulegają zaspokojeniu odsetki i koszty postępowania. Z tego też powodu nie mógł odnieść zamierzonego skutku koronny argument pełnomocnika skarżącej dotyczący przeznaczenia otrzymanych przez stronę kwot tytułem alimentów na poczet spłaty świadczeń ubocznych od alimentów. Przepis art. 28 ustawy w sposób jednoznaczny określa bowiem kolejność zaspokajania należności. W konsekwencji skarżąca jednocześnie pobierając świadczenie z funduszu alimentacyjnego i otrzymując bezpośrednio od dłużnika kwoty tytułem alimentów znalazła się w sytuacji, którą należy zakwalifikować jako naruszenie kolejności zaspokojenia przez dłużnika alimentacyjnego wierzycieli określonej w art. 28 ustawy, bez względu na sposób zarachowania tych kwot. Zasadnie zatem organ wyjaśnił, że wskazana w art. 28 ust. 1 ustawy kolejność przyznaje pierwszeństwo zaspokojenia należnościom z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconym osobie uprawnionej. Jeżeli w okresie otrzymywania przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego nastąpi uzyskanie jakichkolwiek kwot od dłużnika alimentacyjnego, kwoty te mają zaspokoić w pierwszej kolejności należności wobec funduszu alimentacyjnego – do wysokości wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń. Należności przypadające osobie uprawnionej (w tym także z tytułu odsetek ustawowych) znajdują się dopiero na trzecim miejscu. Nie ma przy tym znaczenia, czy kwoty uzyskane od dłużnika stanowią całość, czy też część zobowiązań alimentacyjnych. Nie ma również znaczenia wola dłużnika lub wierzyciela co do tego, czy uzyskana kwota zaspokoić ma zaległe, czy bieżące alimenty, co jasno wynika z art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy. Skarżąca została pouczona w powyższym zakresie zarówno na etapie składania wniosku o świadczenie, jak i w decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Nie można zatem przyjąć braku świadomości skarżącej co do tego, że kwoty uzyskane od dłużnika alimentacyjnego tytułem alimentów w okresie pobierania przez nią świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie rodzą skutku prawnego w zakresie pobrania z funduszu alimentacyjnego świadczeń nienależnych. W skardze kasacyjnej od tego wyroku skarżąca, reprezentowana przez adwokata ustanowionego z urzędu, wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi na podstawie art. 188 p.p.s.a., uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji, oraz przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej w postępowaniu kasacyjnym. Ewentualnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. W skardze kasacyjnej podniesiono następujące zarzuty: 1) Naruszenie przepisu prawa materialnego tj. art. 2 pkt 7 lit. d) w zw. z art. 28 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że świadczenia wypłacone skarżącej z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 lutego 2018 r. do 30 kwietnia 2018 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi w związku z otrzymaniem w tym czasie świadczeń od dłużnika alimentacyjnego na poczet zaległych alimentów w sytuacji, gdy otrzymane przez skarżącą środki nie stanowiły bieżących ani zaległych alimentów, a stanowiły zapłatę za zaległe odsetki należne od wymaganych rat alimentacyjnych; 2) Naruszenie art. 28 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez jego błędną wykładnię, a w konsekwencji uznanie, że przepis ten ma zastosowanie do przedstawicieli małoletnich uprawnionych do alimentów, podczas gdy brzmienie tego przepisu wskazuje, że ma on zastosowanie do organu prowadzącego postępowanie egzekucyjne i dotyczy rozliczania kwot uzyskanych podczas egzekucji prowadzonej przeciwko dłużnikowi alimentacyjnemu. Naruszenie to skutkowało niewłaściwym uznaniem przez Sąd, że świadczenie pobrane z funduszu alimentacyjnego było świadczeniem nienależnie pobranym, podczas gdy skarżąca mogła dokonać swobodnego wyboru, na poczet którego z wymaganych długów zalicza przyjęte świadczenie; 3) Naruszenie art. 27 ust, 1 i 9 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na zastosowaniu na gruncie niniejszej sprawy regulacji dotyczącej wyegzekwowania kwot z tytułu alimentów od dłużnika alimentacyjnego na drodze sądowego postępowania egzekucyjnego, podczas gdy dłużnik alimentacyjny przekazał świadczenie bezpośrednio skarżącej; 4) Naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na treść wydanej decyzji tj. art. 7 kpa w zw. z art. 151 p.p.s.a. polegające na oddaleniu skargi w całości, podczas gdy organ rozpoznający sprawę nie uwzględnił z urzędu słusznego interesu jednostki w postaci zapewnienia małoletnim dzieciom skarżącej środków koniecznych do ich utrzymania, co doprowadziło do wydania i utrzymania w mocy decyzji, poprzez oddalenie skargi w całości, rażąco sprzecznej z zasadami współżycia społecznego i nieuwzględniającej słusznego interesu jednostki. W skardze kasacyjnej zawarto oświadczenie, że skarżąca wnosi o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. Naczelny Sąd Administracyjny u z n a ł, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Granice skargi kasacyjnej wyznaczają wskazane w niej podstawy. Naczelny Sąd Administracyjny z urzędu bierze pod uwagę jedynie nieważność postępowania, której przesłanki wymienione zostały w § 2 powołanego przepisu. Wobec tego, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki nieważności, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał sprawę w granicach zarzutów zakreślonych w skardze kasacyjnej i stwierdził, że nie ma ona usprawiedliwionych podstaw. Skarżący kasacyjnie podniósł zarzut naruszenia tak prawa materialnego, jak i procesowego i stąd w pierwszej kolejności rozpatrzyć należało zarzut naruszenia prawa procesowego. Sprowadza się on do naruszenia przepisu art. 7 k.p.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. przez oddalenie skargi i nieuwzględnienie interesu jednostki w postaci zapewnienia małoletnim dzieciom skarżącej środków potrzebnych do ich utrzymania. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela tego zarzutu skargi kasacyjnej i przypomina, że skarżąca była dwukrotnie pouczona, że jako osoba uprawniona nie może jednocześnie pobierać świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz świadczeń alimentacyjnych od dłużnika. Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie pozwalał WSA we Wrocławiu na inne rozstrzygnięcie niż oddalenie skargi. Wobec ewidentnego naruszenia przez skarżącą treści art. 2 pkt 7 lit. d) w zw. z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, Sąd I instancji słusznie uznał prawidłowość decyzji wydanych przez organy administracji w przedmiotowej sprawie. Kwestia skutków prawnych dobrowolnej zapłaty alimentów przez dłużnika w trakcie pobierania przez wierzyciela świadczenia z funduszu alimentacyjnego była już wielokrotnie przedmiotem rozstrzygania przez orzecznictwo sądów administracyjnych i stąd też Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela zarzutów skargi kasacyjnej dotyczących naruszenia prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 7 lit. d) w zw. z art. 28 ustawy. Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie podziela pogląd wyrażony w wyroku NSA z 27 lutego 2019 r. sygn. akt I OSK 699/17, iż "Redakcja art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 554 ze zm.) nie pozostawia obecnie wątpliwości, że dla uznania wypłaconych świadczeń za nienależnie pobrane bez znaczenia pozostaje okres za jaki strona otrzymała alimenty. Istotny jest sam fakt, że strona w okresie, w którym otrzymuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego otrzymuje również alimenty, bez względu na to, czy są one wypłacane za miesiące bieżące, czy za miesiące poprzednie. Osoba pobierająca świadczenie z funduszu alimentacyjnego ma obowiązek powstrzymywania się od bezpośredniego pobierania alimentów od dłużnika alimentacyjnego lub pobierania ich za pośrednictwem komornika sądowego. Obowiązek ten wynika bezpośrednio z treści art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i dotyczy zarówno alimentów zaległych, jak i bieżących. Wszystkie otrzymane od dłużnika środki wierzyciel alimentacyjny winien przekazać komornikowi sądowemu lub organowi właściwemu wierzyciela. W czasie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego wierzyciel alimentacyjny nie ma możliwości zaliczenia na poczet zaległości alimentacyjnej kwoty alimentów dobrowolnie uiszczonej przez dłużnika. Kolejność zaspokajania roszczeń z kwot uzyskanych od dłużnika alimentacyjnego normuje bowiem art. 28 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, który przewiduje, iż środki te w pierwszej kolejności przekazywane są na poczet zobowiązania dłużnika istniejącego z tytułu wypłaconych zastępczo przez gminę świadczeń z funduszu, zaliczek alimentacyjnych a dopiero w dalszej kolejności z tytułu należności wierzyciela." Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej oceny legalności zaskarżonej decyzji, której nie można zarzucić błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 2 pkt 7 lit. d) w zw. z art. 28 ust. 1 ustawy. Nie ulega wątpliwości, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia jest zobowiązana do ich zwrotu (art. 23 ust. 1 ustawy). Nienależnie pobrane świadczenie zostało zdefiniowane w art. 2 pkt 7 u.p.u.a. Z kolei przepis art. 28 ust. 1 u.p.u.a. określa kolejność zaspokajania należności z kwot uzyskanych od dłużnika w następujący sposób: 1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy do ich całkowitego zaspokojenia, 2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - do ich całkowitego zaspokojenia, 3) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia, 4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym - do ich całkowitego zaspokojenia - po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 k.p.c., a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 k.p.c. Dokonując wykładni powyższych przepisów należy mieć na uwadze, iż do 1 stycznia 2012 r. ustawodawca nie precyzował, czy użyte w art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.u.a. sformułowanie "w okresie ich pobierania otrzymała alimenty" obejmuje jakiekolwiek alimenty, czy tylko alimenty bieżące. Spowodowało to niejednolitą praktykę stosowania tego przepisu, niejednolite było także orzecznictwo sądowoadministracyjne. Rozbieżności w interpretacji art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.u.a. wyeliminowała jego nowelizacja, wprowadzona przez art. 2 pkt 2 lit. b) tiret pierwszy ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212). Z uzasadnienia projektu tej ustawy wynika, że celem nowelizacji art. 2 pkt 7 lit. d) było właśnie ujednolicenie praktyki w tym zakresie, gdyż część organów, kierując się wybranym orzecznictwem sądów administracyjnych, ustalała nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego jedynie w przypadku otrzymania bieżących świadczeń alimentacyjnych. W stanie prawnym znajdującym zastosowanie w niniejszej sprawie art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.u.a. wyraźnie już obejmował swym zakresem sytuację, gdy osoba uprawniona w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego otrzymała niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty (...). Redakcja tego przepisu nie pozostawia obecnie wątpliwości, że dla uznania wypłaconych świadczeń za nienależnie pobrane bez znaczenia pozostaje okres za jaki strona otrzymała alimenty. Istotny jest sam fakt, że strona w okresie, w którym otrzymuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego otrzymuje również alimenty, bez względu na to, czy są one wypłacane za miesiące bieżące, czy za miesiące poprzednie. Osoba pobierająca świadczenie z funduszu alimentacyjnego ma obowiązek powstrzymywania się od bezpośredniego pobierania alimentów od dłużnika alimentacyjnego lub pobierania ich za pośrednictwem komornika sądowego. Obowiązek ten wynika bezpośrednio z treści art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy i dotyczy zarówno alimentów zaległych, jak i bieżących. Wszystkie otrzymane od dłużnika środki wierzyciel alimentacyjny winien przekazać komornikowi sądowemu lub organowi właściwemu wierzyciela, o czym skarżąca w sposób wyraźny została pouczona. W czasie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego wierzyciel alimentacyjny nie ma możliwości zaliczenia na poczet zaległości alimentacyjnej kwoty alimentów dobrowolnie uiszczonej przez dłużnika. Kolejność zaspokajania roszczeń z kwot uzyskanych od dłużnika alimentacyjnego normuje bowiem art. 28 u.p.u.a., który przewiduje, iż środki te w pierwszej kolejności przekazywane są na poczet zobowiązania dłużnika istniejącego z tytułu wypłaconych zastępczo przez gminę świadczeń z funduszu, zaliczek alimentacyjnych a dopiero w dalszej kolejności z tytułu należności wierzyciela. Bez znaczenia też pozostaje twierdzenie, że wpłacona kwota została zaliczona w poczet odsetek, gdyż podlegają one zaspokojeniu w równym stopniu z należnością. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 184 p.p.s.a. Odnośnie do wniosku dotyczącego zasądzenia kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu wskazać należy, że wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za pomoc prawną należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny na podstawie art. 258-261 p.p.s.a.