I SA/Rz 711/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S. WSA Małgorzata Niedobylska /spr./ Sędziowie WSA Grzegorz Panek WSA Piotr Popek Protokolant ref. Katarzyna Kubik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 grudnia 2017r. sprawy ze skargi J. W. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] sierpnia 2017r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia składek i odsetek za zwłokę z tytułu ubezpieczenia społecznego rolników za okres od III kwartału 2008r. do II kwartału 2015r. uchyla zaskarżoną decyzję. I SA/Rz 711/17 Uzasadnienie Przedmiotem skargi jest decyzja z dnia [...] sierpnia 2017r., nr [...], którą Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej: Prezes KRUS), po rozpatrzeniu wniosku J. W. (dalej: zobowiązana/skarżąca) o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] lipca 2017r., nr [...], w przedmiocie odmowy umorzenia składek i odsetek za zwłokę z tytułu ubezpieczenia społecznego rolników za okres od III kwartału 2008r. do II kwartału 2015r. Z akt sprawy wynika, że wnioskiem z dnia 24 kwietnia 2017r. zobowiązana zwróciła się do Prezesa KRUS o umorzenie zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Zobowiązana wskazała, że jest spadkobiercą ustawowym zmarłego brata i podała, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji finansowej i zdrowotnej oraz że z powodu wydatków na leczenie i naukę syna musiała wziąć kredyt. Decyzją z dnia [...] lipca 2017r. Prezes KRUS odmówił umorzenia składek i odsetek za zwłokę z tytułu ubezpieczenia społecznego rolników za okres od III kwartału 2008r. do II kwartału 2015r. w kwocie 13.200,63 zł, stwierdzając, że w sprawie brak jest przesłanek i okoliczności uzasadniających umorzenie należności. Organ wskazał, że zobowiązana jest spadkobiercą ustawowym po zmarłym bracie A. P., który podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolniczemu w związku z powadzeniem działalności rolniczej w gospodarstwie rolnym. Wobec zobowiązanej została wydana decyzja w sprawie jej odpowiedzialności jako spadkobiercy za zaległości z tytułu składek i odsetek na ubezpieczenie społeczne rolników za zmarłego brata. Organ ustalił, że zobowiązana mieszka wraz z dwoma dorosłymi synami: studentem oraz bezrobotnym bez prawa do zasiłku. Jedynym źródłem dochodu zobowiązanej jest jej świadczenie emerytalne, które w części zajęte jest przez komornika – do wypłaty pozostaje kwota ok. 400zł miesięcznie. Gospodarstwo rolne zobowiązanej o pow. 1,99 ha jest użytkowane przez sąsiada, zobowiązana nie posiada maszyn rolniczych, ani nie pobiera dopłat z ARiMR. Zobowiązana spłaca raty pożyczek w bankach, korzysta ze środków pomocy społecznej w postaci zasiłków celowych na leki i żywność w kwocie ok. 200zł miesięcznie. Oceniając sytuację materialno-bytową zobowiązanej Prezes KRUS stwierdził, że jest ona trudna z uwagi na wielość zobowiązań finansowych oraz liczne schorzenia zobowiązanej i jej syna. Jednakże, jak ustalono w postępowaniu, zobowiązana otrzymała w spadku ½ udziału we współwłasności nieruchomości o powierzchni ok. 1,50 ha, w części zabudowanej, o wartości ok. 36.052zł, a zatem aktywa otrzymane w spadku stanowią kwotę wynoszącą co najmniej ok. 18.000zł i znacznie przewyższają pasywa - głównie zaległości wobec KRUS. Ponadto organ wskazał, że przedmiotowe zadłużenie jest wynikiem zaniedbania obowiązku opłacania składek, w gospodarstwie nie wystąpiły żadne zdarzenia losowe, które miałyby bezpośrednio wpływ na pogorszenie możliwości płatniczych. Zadłużenie zostało częściowo zabezpieczone hipotecznie oraz objęte postępowaniem egzekucyjnym, a pobierane przez zobowiązaną świadczenie emerytalne powoduje, że należności nie są trwale nieściągalne. Organ podkreślił, że zobowiązana wraz z synem leczą się w publicznej placówce ochrony zdrowia, gdzie leczenie jest bezpłatne. W ocenie organu, istnieje potencjalna możliwość spłaty przez zobowiązaną zadłużenia w formie dogodnych rat lub w postaci spieniężenia przedmiotu spadku i uregulowania całości zadłużenia. Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem zobowiązana złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy powołując się przede wszystkim na trudną sytuację finansową i życiową. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2017r. Prezes KRUS utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, podtrzymując stanowisko o istnieniu potencjalnej możliwości spłaty przez zobowiązaną zadłużenia wobec KRUS. Organ wskazał, że z brzmienia art. 41a ust. 1 pkt 1 i pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2016r., poz. 277 ze zm. – dalej: u.u.s.r.), wynika, że nie każdy wniosek zobowiązanego musi być rozpatrzony pozytywnie, gdyż decyzje w tym przedmiocie powinny być uzasadnione istnieniem istotnych przesłanek wskazujących, np. na całkowitą nieściągalność zadłużenia, która zachodzi m.in. w przypadku braku majątku. Na powyższą decyzję zobowiązana złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie zaległych składek i odsetek, względnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucono naruszenie art. 41a ust. 1 pkt 1 i 2 u.u.s.r. przez przyjęcie, że nie zachodzi ważny interes zainteresowanego, a część majątku w postaci odziedziczonej nieruchomości jest wartościowa. W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, gdyż jedynym źródłem jej dochodu jest świadczenie emerytalne, którego prawie całość jest zajęta na spłatę zobowiązań związanych z zaległymi składkami na ubezpieczenie oraz zaciągniętymi pożyczkami. Skarżąca zarzuciła, że organ nie przeprowadził kompleksowo postępowania wyjaśniającego w celu ustalenia jej sytuacji życiowej. Wskazała, że obecnie nie jest w stanie zaspokoić podstawowych potrzeb swoich i synów. W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017r., poz. 1369 - dalej: P.p.s.a.), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, stosując środki przewidziane w ustawie. Natomiast zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi. Skarga jest zasadna. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Prezesa KRUS w sprawie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Stosownie do treści art.41 a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r., Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może m.in. umorzyć należności z tytułu składek w całości lub w części. Brzmienie powyższego przepisu wskazuje, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet zaistnienie przewidzianych w przepisach przesłanek nie zobowiązuje organu do zastosowania wnioskowanej ulgi, bowiem wybór sposobu załatwienia wniosku został pozostawiony woli organu. "Uznaniowość" nie oznacza jednak dowolności w orzekaniu organów. Zadaniem organu jest takie zebranie materiału dowodowego, a następnie dokonanie na jego podstawie ustaleń i wyciągnięcie z nich wniosków, by z jednej strony zobowiązany miał pewność przeanalizowania całokształtu jego sytuacji, z drugiej zaś by decyzja ta poddawała się kontroli Sądu. W każdym przypadku organ zobligowany jest do wnikliwej oceny stanu faktycznego z perspektywy określonych w przepisach przesłanek. Ocena taka, przeprowadzona z uwzględnieniem wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej decyzji. Treść zawarta w uzasadnieniu decyzji ma bowiem zasadnicze znaczenie przy ocenie jej prawidłowości, realizowanej w administracyjnym toku instancji, a następnie w ramach kontroli sądowej. Kontrolując wydane w danej sprawie decyzje Sąd ocenia sposób przeprowadzenia postępowania w sprawie, w szczególności, czy organ w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, respektując treść zasady prawdy obiektywnej, czy uwzględnił wszystkie okoliczności danej sprawy, umożliwił stronie czynny udział w postępowaniu a końcowo, czy uzasadnił należycie wydane w sprawie rozstrzygnięcie. Do przestrzegania tych zasad prowadzenia postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej jest zobowiązany na mocy art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. 2016 poz. 23) – dalej: K.p.a. Zakres okoliczności, jakie organ powinien ustalić i materiału dowodowego, jaki powinien zgromadzić, jest zdeterminowany treścią przesłanek umorzenia należności, o których mowa w art. 41a ust. 1 pkt 1 u.s.r. Z brzmienia tego przepisu wynika, że przesłankami warunkującymi umorzenie należności jest złożenie w tym zakresie stosownego wniosku i zaistnienie ważnego interesu zainteresowanego. Organ powinien przy tym uwzględnić, z jednej strony możliwości płatnicze wnioskodawcy, a z drugiej, stan finansów funduszu emerytalno - rentowego. Pojęcie ważnego interesu zainteresowanego nie zostało przez ustawodawcę ściśle zdefiniowane, dlatego też o tym, czy w sprawie zachodzi ważny interes zainteresowanego decydują różnorakie czynniki. O jego zaistnieniu świadczyć może zarówno trudna sytuacja finansowa, majątkowa, osobista, czy zdrowotna zobowiązanego, jak i wystąpienie zdarzeń nadzwyczajnych (takich jak klęska żywiołowa, niezawiniona utrata możliwości zarobkowania, choroba lub ciężkie kalectwo), które zaburzyły w istotny sposób codzienne funkcjonowanie strony, w tym negatywnie wpłynęły na stan środków przeznaczonych na zwykłe utrzymanie. Ważny interes w umorzeniu składek ze względu na trudną sytuację ubezpieczonego istnieje wtedy, gdy pomiędzy obowiązkiem zapłaty należności i jego sytuacją materialną zachodzi związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawowych potrzeb życiowych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 8 października 2015r., sygn. akt I SA/Ke 446/15, dost. CBOiS). Poddając kontroli zaskarżoną decyzję Sąd stwierdził, że rozstrzygnięcie organu odwoławczego, narusza przepis art.107 § 3 k.p.a. przez brak jasnego i wyczerpującego uzasadnienia, co powoduje, że rozstrzygnięcie to nie poddaje się kontroli Sądu. W pierwszej kolejności należy zauważyć, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji stanowi w istocie powtórzenie stanowiska zajętego przez organ rentowy w decyzji wydanej w pierwszej instancji, co może nasuwać wątpliwości czy - wobec złożenia przez zobowiązaną wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy - organ rentowy rzeczywiście ponownie merytorycznie tę sprawę rozpatrzył. Ponadto zauważenia wymaga, że strona trzecia decyzji jest dosłownym powtórzeniem strony drugiej, a rozważania organu zawarte na stronie czwartej zaskarżonej decyzji nie są spójne i logiczne z pozostałą treścią uzasadnienia; stanowisko organu rentowego nie zostało w sposób jasny i czytelny przedstawione. Niezależnie od powyższego, należy wskazać, że uzasadnienie decyzji powinno zawierać wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej zobowiązanej, jej zdolności płatniczych przy uwzględnieniu dochodów i niezbędnych wydatków oraz rozważenie wpływu egzekucji konkretnej kwoty należności na sytuację życiową zobowiązanej, w tym przede wszystkim na jej zdolność do utrzymania. Okoliczności uzasadniające odmowę umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników powinny być przeanalizowane i omówione w sposób nie budzący żadnych wątpliwości. Konieczne jest skonfrontowanie sytuacji materialnej strony z wysokością zaległej należności i wskazanie dochodów, które zdaniem organu - byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia. Zdaniem Sądu, uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie spełnia wymogów, o których mowa powyżej. Dla podjęcia rozstrzygnięcia w oparciu o przepis art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. nie wystarczy bowiem samo wskazanie okoliczności, w jakich znajduje się strona - konieczne jest bowiem ich rozważenie w kontekście ważnego interesu zainteresowanego. Mając na uwadze zebrany w sprawie materiał dowodowy wskazujący na trudną sytuację materialną skarżącej, należało rozważyć, czy spłata przedmiotowego zadłużenia bądź jego egzekucja z majątku zobowiązanej nie spowoduje niemożności zaspokojenia przez nią podstawowych potrzeb życiowych, skoro - jak ustalono w postępowaniu – skarżąca korzysta ze środków pomocy społecznej w postaci zasiłków celowych. W orzecznictwie ugruntowany jest już pogląd, który Sąd również podziela, że sytuacja, w której spłata zaległości spowoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa (korzystanie z pomocy społecznej) nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest zgodna również z interesem publicznym. Pozbawione racjonalności byłoby takie działanie organów państwa, które egzekwując powstałe zadłużenie z tytułu ubezpieczenia doprowadzi do konieczności korzystania z pomocy społecznej przez dłużnika czy też zmusi do korzystania z tej pomocy w szerszym zakresie (por. wyroki WSA w Poznaniu z dnia 27 lutego 2013r., sygn. akt III SA/Po 1128/12, z dnia 27 maja 2014r., sygn. akt III SA/Po 1766/13, dost. CBOiS). Z akt niniejszej sprawy nie wynika natomiast jaka jest wysokość wydatków koniecznych dla egzystencji skarżącej i jej rodziny, tj. wydatków ponoszonych na utrzymanie i leczenie. Organ nie wyjaśnił również jaka jest rzeczywista możliwość spłaty zadłużenia, nie przedstawił przy tym jakie konkretnie w sytuacji życiowej skarżącej są realne szanse wyjścia z pogłębiającej się spirali zadłużenia. Szczegółowe ustalenia w tym względzie są niezbędne do oceny realnej możliwości spłaty przez skarżącą zaległych składek i istnienia przesłanki umorzenia należności, czyli ważnego interesu zobowiązanego. Jeśli bowiem okaże się, że zapłata składek mogłaby spowodować niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych skarżącej i jej rodziny, to niewątpliwie taki ważny interes wystąpi. Oceny istnienia przesłanek umorzenia nie należy zawężać wyłącznie do wystąpienia nadzwyczajnych zdarzeń o charakterze losowym, ponieważ treść art.41 a ust.1 pkt 1 u.u.s.r. wskazuje na obowiązek kierowania się ważnym interesem zobowiązanego i uwzględniania możliwości płatniczych wnioskodawcy oraz stanu funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Ponadto jak słusznie podnosi skarżąca, sam fakt przyjęcia spadku nie może automatycznie stanowić podstawy do odmowy przyznania wnioskowanej ulgi, skoro jak ustalił organ rentowy, skarżąca znajduje się w trudnej sytuacji materialnej: poza wskazanymi przez organ nieruchomościami nie posiada znaczącego majątku, mieszka w trudnych warunkach, w domu wymagającym remontu, posiada zadłużenie z tytułu kredytów, a dysponuje miesięcznie jedynie niewielką kwotą pieniężną na swoje utrzymanie. W przeprowadzonym ponownie postępowaniu organ rentowy powinien ustalony stan faktyczny w zakresie sytuacji majątkowej skarżącej ze szczególnym uwzględnieniem jej możliwości płatniczych odnieść do wysokości zadłużenia względem Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Analiza ta powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej decyzji, sporządzonym zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. W szczególności należy ustalić, czy spłata należności przez skarżącą w jej sytuacji życiowej, nie doprowadzi do sytuacji, że skarżąca pozbawiona możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych swoich i rodziny, będzie zmuszona do korzystania ze środków pomocy społecznej jeszcze w szerszym niż dotychczas stopniu. Przy czym organ powinien mieć na uwadze, że chociaż co do zasady instytucja umorzenia ma charakter wyjątkowy, to jednak nie może być ona instytucją martwą, dlatego powinien rozważyć choćby częściowe umorzenie należności. Wymienione mankamenty uzasadnienia zaskarżonej decyzji i przyjętej przez organ argumentacji, nieprzekonujące o słuszności podjętego rozstrzygnięcia, zaważyły na rozstrzygnięciu sprawy. Należy tym samym stwierdzić, że zaskarżona decyzja narusza przepisy art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w zw. art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Rozpatrując ponownie sprawę organ winien wyeliminować wszystkie wskazane przez Sąd wadliwości. Mając powyższe na względzie, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.a i c P.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji.