II OZ 583/18

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Miron po rozpoznaniu w dniu 17 maja 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 lutego 2018 r. sygn. akt IV SA/Wa 199/18 o odmowie przywrócenia terminu do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi A. B. na postanowienie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 9 lutego 2018 r. sygn. akt IV SA/Wa 199/18 odmówił A. B. przywrócenia terminu do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z dnia 17 stycznia 2018 r. wezwano skarżącego do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 100 zł, w terminie 7 dni od doręczenia wezwania pod rygorem odrzucenia skargi. Wezwanie doręczono skarżącemu w dniu 26 stycznia 2018 r. (piątek). Termin do wykonania wezwania upłynął z dniem 2 lutego 2018 r. (piątek). W dniu 5 lutego 2018 r. (poniedziałek) skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu. Jednocześnie wniósł o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu wniosku jako przyczynę uchybienia terminu podał, że choć wniosek o przyznanie prawa pomocy sporządził już 1 lutego 2018 r., to chciał do niego dołączyć zaświadczenie z urzędu pracy potwierdzające, że jest osobą bezrobotną, a zaświadczenie to zostało mu wydane dopiero 5 lutego 2018 r. W ocenie Sądu skarżący nie uprawdopodobnił, że uchybienie terminu do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy nastąpiło bez jego winy. Stwierdził, że skarżący nie wykazał braku winy, gdyż mógł złożyć sam formularz PPF, zachowując wskazany termin, a następnie uzupełnić go w późniejszym terminie o zaświadczenie z urzędu pracy. Sąd podkreślił, że skarżący doskonale zdawał sobie sprawę, że uchybił terminowi, a jednak czekał na wydanie zaświadczenia. Zdaniem Sądu można tu nawet mówić o zamierzonym działaniu, gdyż jak sam przyznał wniosek był gotowy w wyznaczonym przez Sąd terminie. W zażaleniu na powyższe postanowienie A. B. wniósł o jego uchylenie. Zarzucił Sądowi pierwszej instancji rażące naruszenie art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej: p.p.s.a.), art. 45 Konstytucji RP – prawo dostępu do Sądu, art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka – prawo do rzetelnego rozpoznania sprawy, w zw. z art. 252 p.p.s.a. W uzasadnieniu skarżący podniósł, że strona ma prawo składać wniosek o przyznanie prawa pomocy na każdym etapie postępowania, w tym również dzień po upływie terminu na opłacenie skargi (zwłaszcza że skarga nie została jeszcze odrzucona), a Sąd nie powinien pobierać od strony żadnych opłat. Wskazał, że Sąd w wezwaniu z dnia 17 stycznia 2018 r. nie zawarł pouczeń o terminach i sposobach składania wniosku o przyznanie prawa pomocy, toteż nie może teraz wyciągać negatywnych skutków z braku pouczenia. Skarżący stwierdził, że obowiązujący formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy wymaga wykazania niezatrudnienia poprzez zaświadczenie z urzędu pracy. Uzyskanie takiego zaświadczenia w dniu 5 lutego 2018 r. nie nastąpiło natomiast z winy skarżącego z powodu istnienia obiektywnych przesłanek, tj. ustawowego terminu 7 dni na wydanie takiego zaświadczenia przez urząd pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 5 marca 2018 r. sygn. akt IV SA/Wa 199/18 odrzucił zażalenie A. B. na postanowienie tego Sądu z dnia 9 lutego 2018 r. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 17 maja 2018 r. sygn. akt II OZ 492/18 uchylił powyższe postanowienie, co skutkowało przyjęciem zażalenia do rozpoznania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 214 § 1 i art. 219 § 1 p.p.s.a. strona wnosząca skargę jest zobowiązana uiścić należny wpis sądowy. Zgodnie z art. 220 § 1 p.p.s.a Sąd nie może podjąć żadnej czynności na skutek pisma (w tym skargi), od którego nie została uiszczona opłata sądowa (w tym wpis sądowy), chyba że stronie przysługuje ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych określone w art. 239 p.p.s.a. lub zostanie przyznane na jej wniosek prawo pomocy obejmujące zwolnienie od tych kosztów. Podkreślić należy, że strona uczyni zadość wezwaniu Sądu w sytuacji, gdy w zakreślonym terminie uiści wpis od skargi albo gdy w otwartym terminie do jego uiszczenia złoży wniosek o przyznanie prawa pomocy. W przedmiotowej sprawie skarżący został prawidłowo wezwany do uiszczenia wpisu, a w siedmiodniowym terminie na dokonanie tej czynności, który upłynął z dniem 2 lutego 2018 r., wpis nie został uiszczony. W dniu 5 lutego 2015 r. skarżący wniósł zaś wniosek o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, składając jednocześnie ten wniosek na urzędowym formularzu (wraz z zaświadczeniem z urzędu pracy z dnia 5 lutego 2018 r.). Wyjaśnienia wymaga, że wniosek o przyznanie prawa pomocy może zostać złożony na każdym etapie postępowania. Wniosek o przywrócenie terminu do dokonania tej czynności podlega zatem, co do zasady, odrzuceniu, gdyż przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie przewidują żadnego terminu na złożenie ww. wniosku. Jednakże jeżeli strona wezwana do uiszczenia kosztów sądowych wystąpi z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie kosztów w terminie otwartym do wykonania wezwania, a wniosek w tym przedmiocie zostanie uwzględniony, to postanowienie w przedmiocie prawa pomocy obejmuje również koszty sądowe, których dotyczyło wezwanie. W takim przypadku z zachowaniem terminu do wystąpienia z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy wiążą się dla strony określone skutki procesowe. Oznacza to, że w tej wyjątkowej sytuacji strona uprawniona jest do wystąpienia z wnioskiem o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 26 listopada 2013 r., sygn. akt II OSK 2835/13; orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Stosownie do treści przepisu art. 86 § 1 p.p.s.a. jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności w postępowaniu sądowym bez swojej winy, sąd na jej wniosek postanowi o przywróceniu terminu. Postanowienie o przywróceniu terminu albo odmowie jego przywrócenia może być wydane na posiedzeniu niejawnym. Jednym z przewidzianych w art. 86 § 1 i art. 87 § 2 p.p.s.a. warunków przywrócenia terminu przez sąd jest uprawdopodobnienie przez stronę braku jej winy w przekroczeniu terminu. Kryterium braku winy wiąże się z obowiązkiem strony do szczególnej staranności przy dokonywaniu czynności procesowej. Przywrócenie terminu nie jest więc możliwe, gdy strona dopuściła się choćby lekkiego niedbalstwa w tym zakresie. Przy ocenie winy w uchybieniu terminu należy przyjąć obiektywny miernik staranności, jakiej można wymagać od strony należycie dbającej o swoje interesy. Przywrócenie terminu może więc mieć miejsce tylko wtedy, gdy uchybienie terminu nastąpiło wskutek przeszkody, której strona nie mogła usunąć, nawet przy użyciu największego w danych warunkach wysiłku. Innymi słowy, przywrócenie terminu jest dopuszczalne wyłącznie w przypadku zaistnienia obiektywnych, występujących bez woli strony, okoliczności, które mimo dołożenia przez stronę odpowiedniej staranności w prowadzeniu własnych spraw udaremniły dokonanie czynności w terminie. Przechodząc do kontroli dokonanej przez Sąd oceny spełnienia przez skarżącego przesłanek określonych w art. 87 § 1 i 2 p.p.s.a. zgodzić się należy z twierdzeniem, że wskazane przez skarżącego okoliczności nie stanowiły wystarczającej podstawy do uznania, iż uchybienie terminu nastąpiło przy braku winy ze strony skarżącego. Przyznać rację należy skarżącemu w tym względzie, że pouczenie dołączone do wezwania do uiszczenia wpisu nie określa w sposób precyzyjny, jaki wpływ na bieg terminu do uiszczenia wpisu sądowego ma złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy w terminie otwartym dla uiszczenia tej opłaty. Sąd pierwszej instancji trafnie jednak zauważył, że jak wynika z treści wniosku o przywrócenie terminu – a także samego faktu jego złożenia – skarżący doskonale zdawał sobie sprawę ze skutków prawnych złożenia wniosku w terminie otwartym do uiszczenia wpisu sądowego oraz złożenia go po upływie tego terminu. Z tego względu na obecnym etapie sprawy skarżący nie może zasłaniać się brakiem szczegółowego pouczenia przez Sąd w tym względzie. Prawidłowo ocenił Sąd pierwszej instancji, że oczekiwanie na wydanie zaświadczenia przez urząd pracy, które chciał dołączyć do wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie jest okolicznością wskazującą na brak winy skarżącego w uchybieniu terminu. Wbrew ocenie skarżącego wykazanie faktu niezatrudnienia przez stosowne zaświadczenie z urzędu pracy nie jest elementem obligatoryjnym wniosku o przyznanie sprawa pomocy składanym na urzędowym formularzu według ustalonego wzoru, którego brak uniemożliwiałby merytoryczne rozpoznanie tego wniosku (w szczególności wymogu takiego nie przewiduje przywołany w zażaleniu art. 252 § 1 p.p.s.a.). Oczywistym jest, że strona składająca do sądu administracyjnego wniosek o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek przedstawić swoją sytuację osobistą i majątkową w sposób zgodny z jej najlepiej pojętą starannością, tj. wskazać wszelkie istotne okoliczności dotyczące swojej sytuacji materialnej, których analiza umożliwi rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa pomocy, w tym załączyć odpowiednie dokumenty obrazujące tę sytuację. Jeżeli jednak oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, Sąd lub referendarz sądowy wezwie stronę do złożenia, w zakreślonym terminie, dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Mimo zatem, że skarżący prawidłowo ocenił, że zaświadczenie z urzędu pracy potwierdzające, że jest osobą bezrobotną, będzie pomocne dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy, to nie jest prawdą, że brak tego zaświadczenia uniemożliwiał skarżącemu skuteczne złożenie wniosku w terminie 7 dni od doręczenia wezwania do uiszczenia wpisu od skargi, tym bardziej, że jak sam przyznał wniosek (bez tego zaświadczenia) sporządził i był gotowy do wysłania już 1 lutego 2018 r., a więc w terminie do uiszczenia wpisu sądowego. Skarżący nie wykazał zatem braku winy w uchybieniu terminu, bowiem mógł złożyć sam formularz wniosku PPF z zachowaniem wskazanego terminu, a następnie uzupełnić go w późniejszym terminie o zaświadczenie z urzędu pracy. Nawet jednak, gdyby tego zaświadczenia nie przedłożył, Sąd (referendarz sądowy), uznając informacje zawarte w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy za niewystarczające, mógłby skorzystać z możliwości przewidzianej w art. 255 p.p.s.a. i wezwać stronę do uzupełnia wniosku m.in. o takie zaświadczenie. Na marginesie należy również wyjaśnić, że odmowa przywrócenia terminu do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie oznacza ze swojej istoty ograniczenia skarżącemu prawa do sądu. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom niebędącym w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). Skoro skarżący nie wykazał, że uchybienie terminu do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy nastąpiło bez jego winy, to Sąd nie mógł orzec o przywróceniu terminu, co było warunkiem koniecznym do przystąpienia do merytorycznego rozpoznania wniosku. Z przyczyn leżących po stronie skarżącego, tj. złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy po terminie, wniosek ten nie mógł zatem zostać rozpoznany i w tej sytuacji nie można mówić o pozbawieniu strony możliwości obrony swoich praw przed sądem. Pominąć nie można, że orzeczenie o odmowie przywrócenia terminu do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie pozbawia skarżącego możliwości ponownego wystąpienia z tym wnioskiem, przy czym ewentualne zwolnienie od kosztów sądowych nie będzie już obejmowało wpisu sądowego od skargi, o który był wzywany zarządzeniem z dnia 17 stycznia 2018 r. Reasumując, Sąd pierwszej instancji prawidłowo ocenił, że skarżący nie uprawdopodobnił, że uchybienie terminu do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy nastąpiło bez jego winy, co było warunkiem koniecznym przywrócenia tego terminu. Stąd też zaskarżone postanowienie Sądu pierwszej instancji wraz z zaprezentowaną w nim argumentacją należy uznać za prawidłowe. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.