I SA/Rz 63/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S. WSA Piotr Popek Sędzia WSA Małgorzata Niedobylska / spr./ Asesor WSA Jacek Boratyn Protokolant sekr. sąd. Joanna Kulasa po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 marca 2018 r. sprawy ze skargi H. W. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] grudnia 2017 r. nr [...], [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległych składek i odsetek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od IV kwartału 2007 do 2016 roku uchyla zaskarżoną decyzję. I SA/Rz 63/18 Uzasadnienie Z akt sprawy wynika, że wnioskiem z dnia 16 listopada 2017r. H. W. (dalej: zobowiązany/skarżący) zwrócił się do Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej: Prezesa KRUS) o umorzenie należności składkowo odsetkowych na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od IV kwartału 2007r. do 2016r. w kwocie 614,40zł. Wniosek o umorzenie zobowiązany uzasadnił trudną sytuacją finansową i zdrowotną. Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego Prezes KRUS decyzją z dnia [...] grudnia 2017r., nr [...], [...], odmówił umorzenia zaległych składek i odsetek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od IV kwartału 2007do 2016 roku. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ rentowy wskazał, że w świetle art.36 ust. 1 pkt 10 oraz art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2016r. poz. 277 ze zm. – dalej: u.u.s.r.) Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego może umorzyć w całości lub w części należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Organ podkreślił, że umorzenie zadłużenia ma charakter uznaniowy i może być stosowane w wyjątkowych i szczególnie uzasadnionych przypadkach. Przy podejmowaniu decyzji o umorzeniu należności składkowych na ubezpieczenie społeczne rolników brane są pod uwagę m.in. okoliczności, które wystąpiły niezależnie od rolnika i których wystąpienie miało wpływ na powstanie zwłoki w opłacaniu składek, a więc głównie zdarzenia losowe i klęski żywiołowe oraz inne nadzwyczajne zdarzenia powodujące pozbawienie zobowiązanego możliwości opłacania składek. Ponadto przy ocenie zasadności wniosku umorzeniowego powinny być brane pod uwagę także inne okoliczności: sposób i data powstania zadłużenia, możliwość spłaty zadłużenia w latach wcześniejszych, wykorzystanie udzielonych ulg w spłacie należności, sytuacja materialna gospodarstwa, w którym zamieszkuje rolnik. Organ rentowy wskazał, że z przedstawionej wraz z wnioskiem dokumentacji lekarskiej, wynika, że w latach 2013 – 2015 zobowiązany leczył z powodu gruźlicy płuc oraz niewydolności nerek, natomiast obecnie nie kontynuuje leczenia. W postępowaniu ustalono, że zobowiązany ponosi miesięczne udokumentowane wydatki z tytułu opłat za media (energia, gaz) w kwocie ok. 130,00zł. Analizując sytuację zobowiązanego w kontekście przesłanek umorzenia należności składkowo – odsetkowych na ubezpieczenie społeczne rolników, organ rentowy stwierdził, że argument dotyczący leczenia, nie może uzasadniać ważnego interesu w ubieganiu się o umorzenie tych należności, gdyż z przedłożonych dokumentów wynika, że zobowiązany leczy się w podstawowej opiece zdrowotnej o charakterze publicznym, w której leczenie osób ubezpieczonych jest bezpłatne. Prezes KRUS wskazał także, że zaległość, o umorzenie której zobowiązany wnioskuje, objęta jest wdrożonym w 2016r. przez KRUS postępowaniem egzekucyjnym realizowanym przez Urząd Skarbowy w Ł. i nie zachodzą okoliczności do orzeczenia trwałej nieściągalności zadłużenia. Ponadto organ rentowy stwierdził, że w gospodarstwie rolnym zobowiązanego nie zaistniały żadne zdarzenia losowe spowodowane działaniem czynników zewnętrznych, na które zobowiązany nie miałaby wpływu i które skutkowałyby pogorszeniem jego możliwości płatniczych. W konkluzji Prezes KRUS stwierdził, że w sprawie brak jest okoliczności faktycznych i prawnych, uzasadniających podjęcie w trybie art. 41 ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. pozytywnej decyzji umorzeniowej. Na powyższą decyzję zobowiązany złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, rezygnując z prawa do złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, zgodnie z art. 52 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017r., poz. 1369 - dalej: P.p.s.a.). Skarżący zarzucił, że zaskarżone rozstrzygnięcie jest dla niego krzywdzące. Wskazał, że gospodarstwo rolne nie jest jego własnością, tylko syna, który przebywa w zakładzie karnym. Podniósł, że nie ma możliwości zapłaty kwoty zaległości, gdyż nie podsiada żadnych środków do życia, nie pracuje z powodu złego stanu zdrowia, nie otrzymuje też renty. W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269) oraz art. 3 § 1 P.p.s.a. sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, stosując środki przewidziane w ustawie. Natomiast zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi. Skarga jest zasadna. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Prezesa KRUS w sprawie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Stosownie do treści art.41 a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r., Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może m.in. umorzyć należności z tytułu składek w całości lub w części. Brzmienie powyższego przepisu wskazuje, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet zaistnienie przewidzianych w przepisach przesłanek nie zobowiązuje organu do zastosowania wnioskowanej ulgi, bowiem wybór sposobu załatwienia wniosku został pozostawiony woli organu. "Uznaniowość" nie oznacza jednak dowolności w orzekaniu organów. Zadaniem organu jest takie zebranie materiału dowodowego, a następnie dokonanie na jego podstawie ustaleń i wyciągnięcie z nich wniosków, by z jednej strony zobowiązany miał pewność przeanalizowania całokształtu jego sytuacji, z drugiej zaś by decyzja ta poddawała się kontroli Sądu. W każdym przypadku organ zobligowany jest do wnikliwej oceny stanu faktycznego z perspektywy określonych w przepisach przesłanek. Ocena taka, przeprowadzona z uwzględnieniem wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej decyzji. Treść zawarta w uzasadnieniu decyzji ma bowiem zasadnicze znaczenie przy ocenie jej prawidłowości, realizowanej w administracyjnym toku instancji, a następnie w ramach kontroli sądowej. Kontrolując wydane w danej sprawie decyzje Sąd ocenia sposób przeprowadzenia postępowania w sprawie, w szczególności, czy organ w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, respektując treść zasady prawdy obiektywnej, czy uwzględnił wszystkie okoliczności danej sprawy, umożliwił stronie czynny udział w postępowaniu a końcowo, czy uzasadnił należycie wydane w sprawie rozstrzygnięcie. Do przestrzegania tych zasad prowadzenia postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej jest zobowiązany na mocy art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. 2016 poz. 23) – dalej: K.p.a. Rozstrzyganie podjęte w ramach uznania wymaga więc od organu poczynienia ustaleń dokonanych w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 K.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), tj. przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.). Zakres okoliczności, jakie organ powinien ustalić i materiału dowodowego, jaki powinien zgromadzić, jest zdeterminowany treścią przesłanek umorzenia należności, o których mowa w art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. Z brzmienia tego przepisu wynika, że przesłankami warunkującymi umorzenie należności jest złożenie w tym zakresie stosownego wniosku i zaistnienie ważnego interesu zainteresowanego. Organ powinien przy tym uwzględnić, z jednej strony możliwości płatnicze wnioskodawcy, a z drugiej, stan finansów funduszu emerytalno - rentowego. Pojęcie ważnego interesu zainteresowanego nie zostało przez ustawodawcę ściśle zdefiniowane, dlatego też o tym, czy w sprawie zachodzi ważny interes zainteresowanego decydują różnorakie czynniki. O jego zaistnieniu świadczyć może zarówno trudna sytuacja finansowa, majątkowa, osobista, czy zdrowotna zobowiązanego, jak i wystąpienie zdarzeń nadzwyczajnych (takich jak klęska żywiołowa, niezawiniona utrata możliwości zarobkowania, choroba lub ciężkie kalectwo), które zaburzyły w istotny sposób codzienne funkcjonowanie strony, w tym negatywnie wpłynęły na stan środków przeznaczonych na zwykłe utrzymanie. Ważny interes w umorzeniu składek ze względu na trudną sytuację ubezpieczonego istnieje wtedy, gdy pomiędzy obowiązkiem zapłaty należności i jego sytuacją materialną zachodzi związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawowych potrzeb życiowych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 8 października 2015r., sygn. akt I SA/Ke 446/15, dost. CBOiS). Organ ma obowiązek uwzględnić – z jednej strony możliwości płatnicze zobowiązanego, a z drugiej – stan finansów funduszu emerytalno-renowego i składkowego. Poddając kontroli zaskarżoną decyzję Sąd stwierdził, że narusza ona przepisy art. 7, art. 77 § 1 i 107 § 3 K.p.a., gdyż nie została poprzedzona prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem wyjaśniającym, a ponadto decyzja ta nie zawiera wyczerpującego uzasadnienia, co powoduje, że rozstrzygnięcie to nie poddaje się kontroli Sądu. W pierwszej kolejności należy wskazać, że organ nie wyjaśnił źródeł utrzymania skarżącego. Skarżący twierdzi, że nie posiada żadnego majątku, nie pracuje, ani nie otrzymuje świadczenia rentowego. Z uzasadnienia decyzji wynika, że organ rentowy ustalił, iż skarżący ponosi wydatki na media w wysokości ok. 130,00zł, nie wiadomo natomiast jakie są jego możliwości płatnicze, z czego skarżący opłaca rachunki, skoro twierdzi, że nie dysponuje żadnymi środkami finansowymi. Nie ustalono również czy gospodarstwo rolne przynosi dochód, czy skarżący oraz jego rodzina korzystają ze środków pomocy społecznej. Z okoliczności podanych przez skarżącego we wniosku wynika, że znajduje się on w trudnej sytuacji materialnej, zatem organ rentowy powinien rozważyć, czy spłata przedmiotowego zadłużenia bądź jego egzekucja z majątku zobowiązanego nie spowoduje niemożności zaspokojenia przez niego podstawowych potrzeb życiowych. W orzecznictwie ugruntowany jest już pogląd, który Sąd również podziela, że sytuacja, w której spłata zaległości spowoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa (korzystanie z pomocy społecznej) nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest zgodna również z interesem publicznym. Pozbawione racjonalności byłoby takie działanie organów państwa, które egzekwując powstałe zadłużenie z tytułu ubezpieczenia doprowadzi do konieczności korzystania z pomocy społecznej przez dłużnika czy też zmusi do korzystania z tej pomocy w szerszym zakresie (por. wyroki WSA w Poznaniu z dnia 27 lutego 2013r., sygn. akt III SA/Po 1128/12, z dnia 27 maja 2014r., sygn. akt III SA/Po 1766/13, dost. CBOiS). Z akt niniejszej sprawy nie wynika jaka jest wysokość wydatków koniecznych dla egzystencji skarżącego, tj. wydatków ponoszonych na utrzymanie i leczenie. Organ nie wyjaśnił również jaka jest rzeczywista możliwość spłaty zadłużenia. Szczegółowe ustalenia w tym względzie są niezbędne do oceny realnej możliwości spłaty przez skarżącego zaległych składek i istnienia przesłanki umorzenia należności, czyli ważnego interesu zobowiązanego. Jeśli bowiem okaże się, że zapłata składek mogłaby spowodować niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych skarżącego, to niewątpliwie taki ważny interes wystąpi. Oceny istnienia przesłanek umorzenia nie należy zawężać wyłącznie do wystąpienia nadzwyczajnych zdarzeń o charakterze losowym, ponieważ treść art.41 a ust.1 pkt 1 u.u.s.r. wskazuje na obowiązek kierowania się ważnym interesem zobowiązanego i uwzględniania możliwości płatniczych wnioskodawcy oraz stanu funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Wbrew argumentacji organu rentowego, podstawy odmowy umorzenia nie może stanowić wyłącznie brak klęsk żywiołowych i niezależnych od skarżącego zdarzeń losowych, a okoliczność, że skarżący korzysta z publicznej opieki zdrowotnej, nie oznacza automatycznie, że nie ponosi on kosztów leczenia, np. w postaci zakupu leków, czy kosztów dojazdów do lekarza. Niezależnie od powyższego, należy wskazać, że w odniesieniu do decyzji o charakterze uznaniowym, szczególnie istotne jest należyte uzasadnienie przez organ swojego stanowiska, które powinno być logiczne, spójne i znajdować oparcie w zebranym materiale dowodowym. Uzasadnienie takiej decyzji, powinno zawierać wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej zobowiązanego, jego zdolności płatniczych przy uwzględnieniu dochodów i niezbędnych wydatków oraz rozważenie wpływu egzekucji konkretnej kwoty należności na sytuację życiową zobowiązanego, w tym przede wszystkim na jego zdolność do utrzymania. Okoliczności uzasadniające odmowę umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników powinny być przeanalizowane i omówione w sposób nie budzący żadnych wątpliwości. Konieczne jest skonfrontowanie sytuacji materialnej strony z wysokością zaległej należności i wskazanie dochodów, które zdaniem organu - byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia. W szczególności należy ustalić, czy spłata należności przez skarżącego w jego sytuacji życiowej, nie doprowadzi do sytuacji, że skarżący pozbawiony możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych swoich i rodziny, będzie zmuszony do korzystania ze środków pomocy społecznej. Przy czym organ powinien mieć na uwadze, że chociaż co do zasady instytucja umorzenia ma charakter wyjątkowy, to jednak nie może być ona instytucją martwą, dlatego powinien rozważyć choćby częściowe umorzenie należności. Wymienione mankamenty postępowania wyjaśniającego i przyjętej przez organ argumentacji, nieprzekonujące o słuszności podjętego rozstrzygnięcia, zaważyły na rozstrzygnięciu sprawy. Należy tym samym stwierdzić, że zaskarżona decyzja narusza przepisy art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w zw. art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Rozpatrując ponownie sprawę organ winien wyeliminować wszystkie wskazane przez Sąd wadliwości. Ponadto organ rentowy powiem rozważyć, czy prowadzone – jak wynika z akt spawy - od wielu lat postępowanie dotyczące zaległej składki na ubezpieczenie społeczne rolników w wysokości 262,80 zł, wobec której odsetki za zwłokę przekraczają już kwotę należności głównej, nie naraża Skarb Państwa na koszty przekraczające kwotę zaległości. Mając powyższe na względzie, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.a i c P.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji.