II SA/Sz 1406/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Danuta Strzelecka-Kuligowska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Barbara Gebel, Sędzia WSA Maria Mysiak, Protokolant starszy sekretarz sądowy Anita Jałoszyńska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 7 marca 2018 r. sprawy ze skargi P. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego osobom uprawnionym I. oddala skargę, II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na rzecz radcy prawnego A. B. - A. kwotę [...] złotych zawierającą należny podatek od towarów i usług, tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną skarżącemu z urzędu. Decyzją z dnia [...] r., nr [...] na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm.), zwanej dalej: "k.p.a.", art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2017 r., poz. 489 ze zm.), zwanej dalej: "u.p.o.u.a.", Z-ca Dyrektora O. P. S. w P., działający z upoważnienia Burmistrza P., odmówił P. O. umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla osób uprawnionych: I. O., P. O. oraz M. O. w wysokości [...] zł. Organ I instancji na podstawie posiadanej dokumentacji, informacji podanych przez stronę oraz wywiadu środowiskowego, ustalił, że obecnie wnioskodawca mieszka z matką, jednak prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Wszystkie opłaty, jak: czynsz, energia elektryczna, woda, gaz - opłaca matka, zaś wnioskodawca dopłaca do rachunków [...] zł miesięcznie. Strona na żywność przeznacza [...] zł miesięcznie, nie posiada kredytów ani innych zobowiązań finansowych. Nie posiada nieruchomości, ruchomości ani zasobów pieniężnych. Z pomocy społecznej wnioskodawca otrzymuje zasiłek pielęgnacyjny w kwocie [...]zł oraz zasiłek stały w wysokości [...] zł. Strona jest osobą bezrobotną niezarejestrowaną w urzędzie pracy, nie podejmuje prac dorywczych, nie ma prawa do emerytury ani renty. P. O. legitymuje się orzeczeniem stwierdzającym znaczny stopień niepełnosprawności od [...] r. do [...] Jak argumentował organ, wnioskodawca miał świadomość zobowiązania alimentacyjnego i łożenia na utrzymanie dzieci, ale przejawiał bierną postawę w zaspokojeniu potrzeb dzieci. Wysokość zobowiązania wskazuje, że obowiązku alimentacyjnego wnioskodawca nie realizował od początku jego powstania i przez 6 lat wypłacania świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie realizował żadnej, nawet najmniejszej wpłaty. Wnioskodawca nie podejmował prób rozwiązania swojej trudnej sytuacji materialnej w okresie kiedy był zdolny do podjęcia zatrudnienia. Nie złożył wniosku o uchylenie od obowiązku alimentacyjnego w związku z pogarszającym się stanem zdrowia, ani choćby o obniżenie kwoty zasądzonej renty alimentacyjnej. Organ wskazał, że bezrobocie trudno uznać za samodzielną, szczególną okoliczność uzasadniającą umorzenie obowiązku zwrotu. Obecna sytuacja dochodowa i rodzinna nie uzasadnia – zdaniem organu - umorzenia ciążących na wnioskodawcy należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wskazane przez stronę okoliczności nie czynią jej sytuacji wyjątkową oraz nie mogą stawiać jej w lepszej sytuacji, uprzywilejowanej w stosunku do innych dłużników alimentacyjnych. Zła kondycja finansowa jest cechą większości zobowiązanych, umorzenie należności z tej przyczyny czyniłoby martwą regulację o obowiązku zwrotu należności. Wnioskodawca nie ponosi kosztów związanych z eksploatacją mieszkania i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Dzieci wnioskodawcy są dorosłe, usamodzielniły się i obecnie wnioskodawca może dokonać wszelkich starań by poprawić swoją sytuację finansową i spłacić powstałe przez lata zadłużenia. Dodał organ, że niepełnosprawność wnioskodawcy ma charakter czasowy. Nie można wykluczyć, że po operacji stan wnioskodawcy ulegnie poprawie i będzie miał możliwość podjęcia zatrudnienia i dokonania spłaty. Organ uznał, że umorzenie zadłużenia w chwili obecnej byłoby przedwczesne. Odwołanie od powyższej decyzji wniósł P. O., zarzucając organowi błędnie ustalony stan faktyczny sprawy, gdyż organ wskazał, iż pomimo, że wnioskodawca obecnie jest osobą bezrobotną, to może wkrótce podjąć zatrudnienie. Według strony, jest on osobą ciężko chorą, zakwalifikowaną do przeszczepu wątroby, po złamaniu kręgosłupa. Decyzją z dnia [...] r., nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 27 i art. 30 u.p.o.u.a., Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy ww. decyzję z dnia [...] r. Zdaniem Kolegium, argumentacja przyjęta w uzasadnieniu kwestionowanej decyzji, przemawia za przyjęciem, iż organ I instancji ocenił należycie wszystkie istotne dla sprawy okoliczności, co powoduje, że może się ona w takim kształcie ostać w porządku prawnym. Sytuacja w jakiej znajduje się dłużnik alimentacyjny nie wystarcza do umorzenia jego zaległości w całości. Powstanie zadłużenia, jak i obowiązek uregulowania należności jest następstwem zaniechania, które polegało na niewywiązywaniu się z obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci. Obowiązek ten został ustanowiony wyrokiem Sądu Rejonowego w S. z dnia [...] sygn. akt [...], a ciążącym na wnioskodawcy. Fakt wypłaty z budżetu Państwa świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie zwalnia strony z obowiązku alimentacji wobec własnych dzieci. Według Kolegium, organ I instancji w sposób zasadny wziął pod uwagę wyroki sądów administracyjnych, które wskazują, że instytucja umorzenia należności powinna być stosowana wyjątkowo i to jedynie w sytuacjach, gdy realnie nie jest możliwe odzyskanie kwoty nienależnie pobranego świadczenia w drodze postępowania egzekucyjnego lub gdy na dzień wydawania decyzji nie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie stronie maksymalnej ulgi w spłacie zobowiązań, poprzez ich umorzenie w całości. Jak stwierdziło Kolegium, organ miał prawo do dokonania takiej oceny sytuacji strony i do odmowy umorzenia należności. Okoliczność, że strona otrzymuje zasiłek stały, zasiłek pielęgnacyjny, nie pracuje ma problemy zdrowotne (załączono do odwołania karty informacyjne leczenia szpitalnego) bez realnej możliwości podjęcia w chwili obecnej zatrudnienia, jak i spłaty w całości ciążącego na nim zadłużenia, jest z kolei wystarczająca, aby – jak słusznie zauważył organ I instancji – strona ubiegała się o skorzystanie najpierw z odroczenia terminu płatności tego zadłużenia lub rozłożenia jego na raty (art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a.), a dopiero w ostateczności z częściowego lub całkowitego umorzenia należności alimentacyjnych. P. O. wystąpił ze skargą do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na decyzję organu odwoławczego z dnia [...] r. Skarżący podniósł, że jego sytuacja życiowa i materialna jest tak trudna, że nie pozwala mu spłacić zadłużenia objętego zaskarżoną decyzją. Wyjaśnił, że mieszka z matką, która ma ponad [...] lat i nie może chodzić. Jedynym źródłem utrzymania jest zasiłek stały w kwocie [...]zł oraz zasiłek pielęgnacyjny w kwocie [...]zł. Z tych środków skarżący musi opłacić lekarstwa, podczas gdy tylko jedno opakowanie leku kosztuje [...] zł, a potrzebuje on trzy takie opakowania leków na miesiąc. Po opłaceniu leków skarżący stwierdził, że praktycznie egzystuje na granicy ubóstwa. Podał, że jest osobą bardzo schorowaną, ma [...], [...], [...], [...], [...]. Z tytułu schorzeń skarżący ma orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności do dnia [...]. Nie zgodził się skarżący z twierdzeniem organu odwoławczego, że po ww. dacie skarżący będzie mógł podjąć pracę i spłacić zadłużenie. W dniu [...] r. skarżący musi stawić się na komisji lekarskiej i jak stwierdził, z jego schorzeniami, które tylko postępują, zapewne będzie miał to orzeczenie przedłużone, a nawet orzeczone na stałe. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie. W piśmie z dnia 26 lutego 2018 r., skarżący reprezentowany przez pełnomocnika będącego radcą prawnym, ustanowionym na zasadzie prawa pomocy, wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz o uchylenie poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Wydanej decyzji pełnomocnik zarzucił naruszenie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., poprzez jego niezastosowanie i uznanie, iż wobec skarżącego nie zachodzą przesłanki wymienione w tym przepisie pozwalające na umorzenie należności względem skarżącego. Pełnomocnik wniósł o przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentów w postaci orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanego przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] r., na okoliczność stopnia niepełnosprawności skarżącego, jego zdolności do pracy, konieczności sprawowania nad skarżącym opieki przez inne osoby. Pełnomocnik wniósł o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w maksymalnej wysokości i oświadczył, że koszty te nie zostały pokryte w całości, ani w części. Pełnomocnik uważa, że z akt sprawy jasno wynika, iż jego stan zdrowia nie pozwala mu na podjęcie pracy zarobkowej i nie pozwoli mu na to w przyszłości. W dacie wydania decyzji skarżący posiadał orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wydane do dnia [...] r. Uzyskał kolejne orzeczenie z dnia [...] r. Wydanie wobec skarżącego ewentualnej decyzji w przedmiocie odroczenia terminu spłaty czy rozłożenia na raty nie byłoby zasadne. Nie zgodził się z twierdzeniami organu, że umorzenie całego zobowiązania z tytułu należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego jest przedwczesne, gdyż skarżący mógłby podjąć pracę po [...] r. Z dołączonych kart leczenia szpitalnego jasno wynika obraz zdrowia skarżącego. Choruje on na marskość wątroby oraz choroby trzustki, ale z uwagi na ryzyko powrotu do choroby alkoholowej nie został zakwalifikowany do przeszczepu. Z uwagi na szereg poważnych chorób nie może być u skarżącego wykonana operacja [...]. Skarżący obecnie porusza się z trudem o lasce. Pełnomocnik skarżącego zgodził się z ustaleniami organu co do sytuacji materialnej skarżącego. Podniósł, że z uwagi na choroby skarżący musi utrzymywać lekkostrawną dietę. Postępowanie egzekucyjne wobec skarżącego jest bezskuteczne, wobec braku składników, z którego mogła być ona prowadzona. Zdaniem pełnomocnika skarżącego, obraz stanu zdrowia oraz wiek [...] lat, nie wskazują, aby w przyszłości skarżący mógł podjąć zatrudnienie. Wobec braku wymaganych prawem okresów składkowych i nieskładkowych skarżącemu nie będzie przysługiwało prawo do renty. Argumentował, że organ I i II instancji nie pochyliły się nad zakresem niepełnosprawności i niezdolności do pracy skarżącego, a także nie zweryfikowały, czy jego stan zdrowia w tym [...] oraz [...] pozwalają na podjęcie pracy zarobkowej w dacie wydania decyzji. Organ odwołuje się natomiast do niepewnej przyszłości skarżącego i wysnuwania tezy o podjęciu przez niego pracy. Zdaniem skarżącego, żaden z organów nie rozpatrzył w należyty sposób jego sytuacji życiowej, a przede wszystkim zdrowotnej, jak również dochodowej w świetle jego źródeł utrzymania, wydatków niezbędnych na leki i żywność. Nie została rozważona zasada słusznego interesu strony, a organy jedynie skupiły się na prawnym obowiązku utrzymania dzieci. W uzupełnieniu, w dniu [...] r. skarżący dołączył ww. orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] Na rozprawie w dniu 7 marca 2018 r. Sąd postanowił przeprowadzić dowód z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności P. O. z dnia [...] r. Pełnomocnik skarżącego poparł skargę oraz wywody zawarte w piśmie procesowym z dnia 26 lutego 2018 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje: Skarga okazała się niezasadna. Zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. 2017 r., poz. 489 ze zm.). zwanej dalej: "u.p.o.u.a.", organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Decyzja podjęta w ww. trybie cechuje się działaniem organu w ramach uznania administracyjnego. Należy więc podkreślić, że organ ma możliwość, a nie obowiązek umorzenia przedmiotowych należności. Wybór sposobu załatwienia wniosku strony o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego zależy od woli organu, nawet, gdy w sprawie zachodzą przesłanki uzasadniające jego uwzględnienie. Rozstrzyganie w ramach uznania administracyjnego wymaga od organu poczynienia ustaleń na podstawie całokształtu materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), który to materiał dowodowy powinien być zgromadzony i zbadany w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.). Organ orzekający w granicach uznania powinien również podjąć wszelkie kroki niezbędne dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, by załatwić sprawę z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 k.p.a.) poprzez wydanie decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.). Obowiązkiem organu administracji jest więc wyjaśnienie stronie zasadności przesłanek rozstrzygnięcia, czyli wytłumaczenie dlaczego organ dany przepis zastosował do konkretnych ustaleń faktycznych, co powinno znaleźć odzwierciedlenie w prawidłowo sporządzonym uzasadnieniu faktycznym i prawnym podjętego rozstrzygnięcia. Sądowa kontrola uznania administracyjnego ograniczona jest wyłącznie do oceny tego, czy w sprawie zachodzą warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej. W ocenie Sądu działanie organów w niniejszej sprawie zwieńczone wydaniem decyzji odpowiada ww. wymogom zgodnego z prawem prowadzenia postępowania administracyjnego. Jak wynika z okoliczności sprawy, organ dysponował dokumentacją dotyczącą sytuacji zdrowotnej i życiowej skarżącego, korzystał z informacji przedstawionych przez skarżącego oraz przeprowadził wywiad środowiskowy dla ustalenia istotnych dla wyniku sprawy okoliczności. Zarzuty skargi odnoszą się nie tyle do pełnego zebrania materiału dowodowego, ale jego oceny w świetle przesłanek materialnoprawnych umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych. Kontrola sprawy doprowadziła Sąd do wniosku, że we wskazanej mierze kwestionowane skargą decyzje odpowiadają prawu. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji jasno i czytelnie wynika, jakimi względami organ kierował się w swym rozstrzygnięciu. Organ wziął pod uwagę okoliczności wynikające ze zgromadzonego materiału dowodowego oraz argumentację samej strony co do jej sytuacji bytowej. Wynika z niej, że jedynym źródłem dochodu skarżącego są środki z pomocy społecznej i nie dysponuje żadnym majątkiem, mieszka z matką, prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Organ na podstawie wyjaśnień skarżącego i dostępnej dokumentacji, w tym orzeczenia o zaliczeniu skarżącego do stopnia niepełnosprawności znacznej do dnia [...] r. przedstawił sytuację zdrowotną skarżącego. W okolicznościach sprawy niesporna jest sytuacja materialna skarżącego. P. O. kwestionuje natomiast ocenę organu w zakresie w jakim uznał, że sytuacja zdrowotna skarżącego nie uzasadnia uznania, iż zasługuje on na całkowite umorzenie zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Uzasadnienie decyzji zawiera wyczerpujące wskazanie przyczyn odmowy uwzględnienia wniosku skarżącego, także w odniesieniu do stanu zdrowia skarżącego. Jak słusznie wskazał skarżący w uzupełnieniu skargi, ustalenie, czy istnieją przesłanki umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami powinno być dokonywane na podstawie danych odzwierciedlających bieżącą sytuację dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności. W ocenie Sądu, organy orzekające w sprawie uwzględniając ww. regułę, zbadały zasadność żądania skarżącego. Należy przede wszystkim podkreślić, że nie została pominięta przez organy trudna sytuacja zdrowotna i życiowa skarżącego. Tego rodzaju okoliczności są zwykle podnoszone na poparcie wniosku złożonego w trybie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Skarżący podnosi brak możliwości pojęcia zatrudnienia, wobec ograniczeń wynikających z chorób, jednakże w tym względzie istotnym dowodem dla oceny zasadności twierdzeń strony ma treść obowiązującego w momencie wydania zaskarżonej decyzji orzeczenia stwierdzającego stopień niepełnosprawności. Skarżący poparł swe żądanie przed organem orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w S. z dnia [...] r. Wynika z niego, że stopień znaczny niepełnosprawności został skarżącemu przyznany czasowo do [...] r. Tymczasem, jak przyjmuje się w orzecznictwie, powodem umorzenia przedmiotowych należności powinna być szczególnie uzasadniona okoliczność, wskazująca na wystąpienie sytuacji wyjątkowej na tle innych tego typu. Mamy z nią do czynienia wówczas, gdy wnioskodawca znajduje się w sytuacji, w której obiektywnie i w sposób trwały nie będzie w stanie zrealizować obowiązku zwrotu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. W ocenie Sądu, organy umotywowały stanowisko o braku występowania ww. sytuacji szczególnej w przedmiotowej sprawie. Skarżący nie posiada innych zaległości, niż wynikające z nierealizowania obowiązku alimentacyjnego, a przy tym dzieci skarżącego usamodzielniły się. Skarżący ma [...] lat, a więc nadal znajduje się w wieku produkcyjnym. Mając na uwadze czasowy charakter przyznanego stopnia niepełnosprawności, brak jest podstaw do kwestionowania stanowiska zaskarżonej decyzji, iż nie można wykluczyć, że stan zdrowia skarżącego ulegnie poprawie i będzie on miał możliwość zatrudnienia i dokonania spłaty. Sąd uznał, że wbrew zarzutom skargi, organ ww. wywodach co do sytuacji zdrowotnej i życiowej skarżącego zawarł stanowisko w zakresie rozważenia interesu strony wobec wyważenia tego interesu z interesem publicznym. Każde bowiem umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych. Zatem dopóki sytuacja strony rokuje nadzieję na spłatę zadłużenia, niezasadne jest stosowanie preferencji wobec wnioskodawcy w postaci umorzenia zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń. Organ wskazał skarżącemu na możliwość skorzystania z prawa do złożenia wniosku na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., o odroczenie termin płatności albo rozłożenia na raty przedmiotowych należności, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Wpływu na legalność zaskarżonej decyzji nie mogła spowodować okoliczność uzyskania przez skarżącego kolejnego orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] r. Z orzeczenia tego wynika czasowa niezdolność do podjęcia zatrudnienia przez skarżącego, ustalona do [...] r., a przy tym skarżący został zaliczony do stopnia niepełnosprawności niższego od dotychczas ustalonego, tj. do stopnia umiarkowanego. Należy podkreślić, iż ani organ administracji publicznej, ani tym bardziej sąd kontrolujący sprawę nie może przyjmować odmiennych ustaleń stanu zdrowia strony, od wynikających z orzeczenia właściwej jednostki orzeczniczej lekarskiej, która oceniła stan zdrowia strony w oparciu o dokumentację medyczną dotyczącą jej stanu zdrowia. W ocenie Sądu, zarzuty skargi odnoszące się do wadliwej oceny istotnych dla sprawy okoliczności oraz dotyczące naruszenia art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., okazały się tym samym nietrafne. Sąd nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, nie dopatrzył się tego rodzaju naruszeń prawa w działaniu zaskarżonego organu, które skutkują uwzględnieniem skargi. Z tych względów, Sąd orzekł w pkt I sentencji wyroku o oddaleniu skargi, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.). O kosztach wynagrodzenia przyznanego pełnomocnikowi skarżącego za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną skarżącemu z urzędu, Sąd orzekł, jak w pkt II wyroku, na podstawie art. 250 § 1 ww. ustawy w zw. z § 2 pkt 1 i § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2016 r., poz. 1715 ze zm.).