I SA/Wa 1008/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Przemysław Żmich Sędziowie: WSA Dariusz Chaciński (spr.) WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 5 września 2018 r. sprawy ze skargi K.K., D.K. i M.K. na postanowienie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] marca 2018 r. nr [...] w przedmiocie zawieszenia postępowania 1. uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2017 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz K.K., D.K. i M.K. solidarnie kwotę 580 (pięćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji postanowieniem z [...] marca 2018 r. utrzymał w mocy postanowienie Wojewody [...] z [...] grudnia 2017 r. w przedmiocie zawieszenia postępowania w sprawie z wniosku J.K. dotyczącego potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu Minister wskazał na następujące okoliczności sprawy. Pismem z 10 grudnia 1990 r. J.K., jako następca prawny właścicieli majątku [...], położonego w powiecie [...], gmina [...], zwrócił się do Urzędu Rejonowego w W. o ustalenie prawa do rekompensaty za tę nieruchomość. Ponownie, w dniu 17 grudnia 2008 r. J.K. wystąpił z wnioskiem do Wojewody [...] o wydanie decyzji w sprawie rekompensaty za tzw. "mienie zabużańskie", pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez M.K. W związku z powziętą informacją o zgonie J.P. z domu [...] pismem z 17 lipca 2017 r. [...] Urząd Wojewódzki zwrócił się, z negatywnym skutkiem, z prośbą do pełnomocnika stron o przedłożenie postanowienia o nabyciu praw do spadku lub notarialnego aktu poświadczenia dziedziczenia po ww. osobie oraz podanie adresów jej spadkobierców. Następnie Wojewoda [...] postanowieniem z [...] grudnia 2017 r. zawiesił z urzędu postępowanie administracyjne w sprawie z wniosku J.K. dotyczącego potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w majątku [...], powiat [...], woj. [...], do czasu przedłożenia do akt sprawy postanowienia spadkowego lub aktu poświadczenia dziedziczenia po J.P., z d. [...] wraz ze wskazaniem adresów zamieszkania wszystkich spadkobierców. K.K., D.K. oraz M.K. wnieśli zażalenie na postanowienie Wojewody [...] z [...] grudnia 2017 r. Utrzymując w mocy zaskarżone postanowienie (wskazanym na wstępie postanowieniem z [...] marca 2018 r.) Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji stwierdził, że stosownie do art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r., poz. 2097; dalej: ustawa z 8 lipca 2005 r.) w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Wskazanie osoby uprawnionej do rekompensaty następuje przez złożenie oświadczenia z podpisem poświadczonym notarialnie lub przed organem administracji publicznej albo przez złożenie oświadczenia w polskiej placówce konsularnej. Stosownie do art. 30 § 4 k.p.a. w sprawach dotyczących praw zbywalnych lub dziedzicznych w razie zbycia prawa lub śmierci strony w toku postępowania na miejsce dotychczasowej strony wstępują jej następcy prawni. Z kolei zgodnie z art. 97 § 1 pkt 1 k.p.a. organ administracji publicznej zawiesza postępowanie w razie śmierci strony lub jednej ze stron, jeżeli wezwanie spadkobierców zmarłej strony do udziału w postępowaniu nie jest możliwe i nie zachodzą okoliczności, o których mowa w art. 30 § 5, a postępowanie nie podlega umorzeniu jako bezprzedmiotowe (art. 105). W przedmiotowej sprawie zachodzi konieczność ustalenia następstwa prawnego po zmarłej J.P. z d. [...]. Zgodnie z k.p.a. oraz ustawą z 8 lipca 2005 r. tylko spadkobierca legitymujący się prawomocnym postanowieniem sądu o stwierdzeniu nabycia spadku jest uprawniony do wstąpienia w miejsce zmarłej strony postępowania administracyjnego, w tym także postępowania w tzw. sprawach zabużańskich. Jak stanowi art. 925 k.c. spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku. Wskazane w art. 925 k.c. nabycie spadku przez spadkobierców następuje ipso iure z chwilą otwarcia spadku. Zważywszy na możliwość m.in. odrzucenia spadku (art. 1012 k.c.). nabycie spadku wskazane w art. 925 k.c. ma charakter warunkowy. Dokumentem potwierdzającym, kto jest spadkobiercą i w jakiej części, jest postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia. Ustawodawca w art. 1025 §2 k.c. ustanowił domniemanie, iż osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku albo poświadczenie dziedziczenia, jest spadkobiercą. Wojewoda [...] nie dysponuje w chwili obecnej dokumentem świadczącym o nabyciu praw do spadku po J.P. z d. [...], a tym samym nie może zagwarantować pozostałym spadkobiercom czynnego udziału w toczącym się postępowaniu. Odnosząc się do sformułowanej w zażaleniu tezy, iż na organie administracji ciąży obowiązek rozpatrzenia sprawy w stosunku do skarżących, tj. bez wstrzymywania toku postępowania z uwagi na okoliczności dotyczące innych osób, Minister wskazał, że zgodnie z uchwalą Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 października 2017 r., I OPS 3/17, złożenie wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty przez osobę uprawnioną skutkuje wszczęciem postępowania administracyjnego również w stosunku do wszystkich pozostałych uprawnionych w rozumieniu art. 3 ustawy z 8 lipca 2005 r. W treści tej uchwały wskazano m. in. że "obowiązkiem organów administracji publicznej jest zatem zadbanie aby wszystkie znane organowi osoby uprawnione zostały zawiadomione o wszczętym postępowaniu". Mając na uwadze powyższe oraz fakt, iż na chwilę obecną wezwanie spadkobierców zmarłej J.P. z domu [...] do udziału w postępowaniu nie jest możliwe, w ocenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w przedmiotowej sprawie spełnione zostały przesłanki wynikające z art. 97 § 1 pkt 1 k.p.a. do zawieszenia przedmiotowego postępowania z urzędu. W świetle ww. uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego nie jest możliwe rozpatrzenie sprawy wyłącznie w stosunku do części stron postępowania, o co wniesiono w zażaleniu. Odnośnie zarzutu skarżących, że J.P. nie była stroną niniejszego postępowania, ponieważ w formie darowizny aktem notarialnym z [...] sierpnia 2000 r. przeniosła posiadane 1/3 praw spadkowych po swym ojcu F.K., w tym w zakresie realizacji roszczeń z tytułu nieruchomości położonej w majątku [...] i [...] na terenie [...], na rzecz brata J.K., a tym samym wyzbyła się swego uprawnienia, Minister wskazał, że co do zasady w myśl art. 4 ustawy z 8 lipca 2005 r. prawo do rekompensaty potwierdzone na podstawie niniejszej ustawy albo odrębnych przepisów jest niezbywalne. Ustawodawca określił zatem charakter prawa do rekompensaty jako prawa związanego tylko z osobą uprawnionego – bo niezbywalnego. Brak jest zatem możliwości skutecznego przeniesienia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej mocą umowy cywilnoprawnej, w szczególności mocą umowy o zbyciu spadku. Stąd należy uznać, iż nabycie przez Jana K.K. praw do spadku z tytułu spadkobrania po F.K., nie jest skuteczne w odniesieniu do uprawnień z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Charakter uprawnienia do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej wskazuje, że uprawnienie to przysługuje właścicielowi nieruchomości, a w razie jego śmierci – łącznie wszystkim jego spadkobiercom lub jednemu z nich, wskazanemu przez osoby uprawnione, a więc osobom ściśle oznaczonym, przez co należy rozumieć, że poza tymi osobami uprawnienie to nic może przysługiwać innym osobom. Wprawdzie do uprawnienia z tytułu pozostawienia nieruchomości stosuje się przepisy kodeksu cywilnego, jednakże z uwagi na fakt, że ww. uprawnienie potwierdzane jest w drodze administracyjnej oraz mając na uwadze, że cechy prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej zostały wyczerpująco uregulowane w ustawie z 8 lipca 2005 r., stanowiącej lex specialis w stosunku do kodeksu cywilnego w zakresie spadkobrania, nie jest możliwe nabycie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej w drodze umowy zbycia spadku. Wobec powyższego, postanowienie Wojewody [...] o zawieszeniu przedmiotowego postępowania w celu ustalenia kręgu spadkobierców po zmarłej J.P. z domu [...], wobec faktu, iż wezwanie spadkobierców zmarłej do udziału w postępowaniu nie jest możliwe, jest uzasadnione. Skargę na postanowienie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z [...] marca 2018 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnieśli K.K., D.K. oraz M.K. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucili naruszenie: 1. art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 144 w zw. z art. 124 § 2 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy postanowienia Wojewody [...] pomimo niewskazania w ww. postanowieniu rzeczywistego stanu faktycznego sprawy, oraz brak opartego na przepisach prawa uzasadnienia dla zawieszenia postępowania, w szczególności niewskazanie na jakiej podstawie organy kontestują oświadczenie J.P. o wskazaniu osoby uprawnionej do rekompensaty, które to oświadczenie pozbawiło ją statusu strony w postępowaniu; 2. art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 144 w zw. z art. 97 § 1 pkt 1 w zw. z art. 28 k.p.a. i art. 3 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. poprzez utrzymanie w mocy postanowienia o zawieszeniu postępowania w oparciu o okoliczności, które nie występują w przedmiotowej sprawie, albowiem J.P. nie była stroną postępowania jako osoba, która dokonała czynności wskazania w rozumieniu art. 3 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r.; 3. art. 124 § 2 k.p.a. poprzez uzasadnienie postanowienia w sposób niezrozumiały w zakresie rozważań co do charakteru uprawnienia do rekompensaty i konsekwencji tych rozważań dla stanu rozpatrywanej sprawy; 4. art. 7, art. 8 § 1 i art. 9 k.p.a. poprzez zakwestionowanie czynności wskazania osoby uprawnionej do rekompensaty po 18 latach od jego złożenia, bez wskazania argumentów natury prawnej dla twierdzenia, że oświadczenie nie wywołało skutków prawnych, oraz w sytuacji, w której osoba, która je złożyła już nie żyje. W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. W ocenie sądu skarga podlegała uwzględnieniu, albowiem organy obydwu instancji błędnie oceniły oświadczenie woli J.P. zawarte w akcie notarialnym z [...] sierpnia 2000 r., co w konsekwencji doprowadziło do błędnego ustalenia, że następcy prawni J.P. powinni być stronami niniejszego postępowania, a ich nieustalenie było powodem do zawieszenia postępowania. We wspomnianym akcie notarialnym z [...] sierpnia 2000 r. J.P. oświadczyła m. in., że przekazuje w formie darowizny swoje prawa spadkowe "do wymienionych wyżej ruchomości i nieruchomości" (w tym do nieruchomości ziemskiej – majątku [...] na terenie [...]) swojemu bratu J.K. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji odczytał to oświadczenie jako umowę zbycia spadku i uznał, że "nie jest możliwe nabycie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej w drodze umowy zbycia spadku", odwołując się między innymi do art. 4 ustawy z 8 lipca 2005 r. Przepis ten stanowi, że "Prawo do rekompensaty potwierdzone na podstawie niniejszej ustawy albo odrębnych przepisów jest niezbywalne." Zauważyć w związku z tym należy, że w dacie sporządzenia aktu notarialnego, o jakim mowa (21 sierpnia 2000 r.), prawo do rekompensaty nie było jeszcze w żaden sposób potwierdzone (nie jest zresztą do dzisiaj), w rozumieniu art. 4 ustawy z 8 lipca 2005 r. Przepis ten nie mógł zatem stanowić podstawy do zanegowania skuteczności czynności prawnej zawartej we wspomnianym akcie, w zakresie prawa do rekompensaty. Nie była to bowiem czynność dokonana po potwierdzeniu prawa do rekompensaty. Nie mając kompetencji do oceny skuteczności zbycia przez J.P. 1/3 spadku po ojcu F.K., zauważyć jedynie należy, że "Stronami umowy zbycia spadku są spadkobierca ustawowy lub testamentowy oraz nabywca spadku" (zob. A. Kidyba, E. Niezbecka, Kodeks cywilny. Komentarz. Tom IV. Spadki, LEX 2015, uw. 6 do art. 1051). W niniejszej sprawie zawarte w akcie notarialnym oświadczenie J.P. było jednostronne. Taka okoliczność nie wyklucza natomiast przyjęcia, że oświadczenie J.P., jako spadkobierczyni F.K., w zakresie praw do nieruchomości ziemskiej w majątku [...], można potraktować jako wskazanie J.K., jako uprawnionego do rekompensaty. Zgodnie z art. 3 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. "W przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Wskazanie osoby uprawnionej do rekompensaty następuje przez złożenie oświadczenia z podpisem poświadczonym notarialnie lub przed organem administracji publicznej albo przez złożenie oświadczenia w polskiej placówce konsularnej." Ze wspomnianego aktu notarialnego wynika wola J.P. (jako kolejnej spadkobierczyni właścicielki), aby to J.K. przejął jej prawa wynikające z roszczeń do nieruchomości pozostawionej na [...]. I mimo, że owe roszczenia nie zostały nazwane wprost jako prawo do rekompensaty, to tak, w ocenie sądu, należy je odczytać, zwłaszcza, że oświadczenie J.P. spełnia również wymogi formalne wynikające z art. 3 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r., tj. podpis pod oświadczeniem jest poświadczony notarialnie. Należy więc uznać, że J.P. dokonała skutecznego wskazania innego spadkobiercy, w rozumieniu art. 3 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. Skoro tak, to nie była już stroną postępowania w sprawie rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w majątku [...]. W konsekwencji nie są stroną takiego postępowania również jej następcy prawni. Nie ma więc potrzeby zawieszania postępowania na podstawie art. 97 § 1 pkt 1 k.p.a., w celu ustalenia i wezwanie spadkobierców J.P. z domu [...] do udziału w postępowaniu. Rację mają więc skarżący, że zaskarżone postanowienie zostało wydane z naruszeniem art. 3 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r., art. 97 § 1 pkt 1 w zw. z art. 28 k.p.a., a także z naruszeniem art. 7 i art. 80 k.p.a., te ostatnie w zakresie oceny skutków wynikających z oświadczenia J.P., co miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż w konsekwencji braku przymiotu strony w odniesieniu do niej, takiego przymiotu nie mają również jej następcy prawni, a więc ich ustalanie jest bezprzedmiotowe. Mając to na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a., sąd orzekł jak w pkt 1 wyroku. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a.