III SA/Gd 662/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak Sędziowie: Sędzia NSA Anna Orłowska Sędzia WSA Paweł Mierzejewski (spr.) Protokolant Starszy sekretarz sądowy Anna Zegan po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 października 2017 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 11 lipca 2017 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oraz orzeczenia o ich zwrocie oddala skargę. W dniu 4 stycznia 2016 r. J. K. (dalej jako "skarżąca", "strona") wystąpiła do Prezydenta Miasta G. o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych na dzieci: M. P. i K. K., na okres zasiłkowy 2015/2016. Wniosek strony został uwzględniony. Decyzją z dnia 19 lutego 2016 r. nr [...] Prezydent Miasta G. przyznał stronie zasiłek rodzinny wraz z dodatkami na okres od dnia 1 stycznia 2016 r. do dnia 31 października 2016 r. w łącznej kwocie 348,30 zł miesięcznie. Przyznane z zasiłkiem dodatki objęły: dodatki z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego przez dzieci i dodatek z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego, K. K.. Następnie w dniu 30 maja 2017 r. Prezydent Miasta G., działając na podstawie z art. 30 ust. 1 i art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2016 r., poz. 1518 ze zm.) wydał decyzję nr [...] ustalającą, że zasiłek rodzinny wraz z dodatkami pobrany przez stronę za okres od 1 sierpnia 2016 r. do 31 października 2016 r. w łącznej kwocie 373,77 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym. Jednocześnie organ orzekł o konieczności jego zwrotu przez stronę. Postępowanie w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych zostało wszczęte z urzędu, po uzyskaniu przez organ informacji o dochodach uzyskiwanych przez męża wnioskodawczyni od czerwca 2016 r. W dniu 23 listopada 2016 r. organowi przedłożona została bowiem umowa o pracę zawarta przez T. K. na czas określony to jest od dnia 1 czerwca 2016 r. do dnia 31 grudnia 2016 r. z firmą A. Sp. z o.o. w S. Na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego organ ustalił, że za drugi przepracowany w wyżej wskazanej firmie miesiąc, to jest lipiec 2016 r. mąż wnioskodawczyni uzyskał wynagrodzenie za pracę w wysokości netto 1.200,38 zł. Z uwagi na zmianę sytuacji dochodowej, konieczne stało się zweryfikowanie, czy rodzina w dalszym ciągu spełnia kryterium dochodowe, uprawniające do świadczeń rodzinnych. Skarżąca nie poinformowała jednak organu o fakcie podjęcia pracy przez męża. Poczynione przez organ w oparciu o art. 5 ust. 4 cyt. ustawy wyliczenia wykazały natomiast, że dochód rodziny z lipca 2016 r. przekroczył kryterium dochodowe o 124, 59 zł. Zgodnie zatem z art. 24 ust. 7 w zw. z art. 5 ust. 3 oraz ust. 3 a cyt. ustawy świadczenia rodzinne na dzieci od dnia 1 sierpnia 2016 r. przysługiwały stronie w obniżonej wysokości, to jest w kwocie 223, 71 zł, stanowiącej różnicę pomiędzy łączną kwotą zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami (348,30 zł), a kwotą, o którą przekroczony został dochód rodziny (124,59 zł). Ponieważ strona została wcześniej pouczona o konieczności informowana organu o zmianie sytuacji dochodowej rodziny, a nie wywiązała się z tego obowiązku, organ uznał, że stosownie do art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy pobrana przez skarżącą w okresie od sierpnia 2016 r. do października 2016 r. nadwyżka świadczenia była świadczeniem nienależnie pobranym. W związku z tym organ działając na podstawie art. 30 ust. 1 cyt. ustawy nakazał jej zwrot. W złożonym odwołaniu skarżąca podniosła, że wydana w sprawie decyzja jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego i wydana pomimo niewyjaśnienia przez organ wszystkich istotnych okoliczności sprawy. W ocenie strony organ nie wziął bowiem pod uwagę rzeczywistej sytuacji rodzinnej skarżącej, w tym faktu, że "T. K. jest zobowiązany do płacenia alimentów, a tym samym występują problemy z przekazywaniem środków na rzecz rodziny przez T. K.". Decyzją z dnia 11 lipca 2017 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] utrzymało w mocy zakwestionowaną decyzję organu pierwszej instancji. Kolegium podkreśliło, że gdyby strona poinformowała organ o zmianie sytuacji dochodowej rodziny, świadczenia rodzinne wraz z dodatkami powinny być jej wypłacane w kwocie 223,71 zł. Ponieważ jednak strona nie dopełniła tego obowiązku, świadczenia były jej dalej wypłacane w wysokości wyższej, ustalonej decyzją z dnia 19 lutego 2016 r., to jest w kwocie 348,30 zł miesięcznie. Z tych względów w ocenie Kolegium organ pierwszej instancji trafnie przyjął, że wypłacone świadczenia rodzinne za okres od sierpnia 2016 r. do października 2016 r. w łącznej kwocie 373,77 zł (3 miesiące x 124,59 zł, to jest razy kwota przekroczenia kryterium dochodowego) były świadczeniami nienależnie pobranymi. Odnosząc się to złożonego odwołania Kolegium wskazało, że strona nie podała żadnych, konkretnych zarzutów dotyczących zaskarżanej decyzji. Z kolei podniesione przez stronę okoliczności dotyczące trudności z uzyskaniem alimentów od męża pozostają bez wpływu na treść rozstrzygnięcia podejmowanego w oparciu o art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 cyt. ustawy. J. K. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 11 lipca 2017 r. nr [...]. W skardze powtórzona została w istocie treść odwołania. Skarżąca wskazała, że decyzja jest krzywdząca, sprzeczna z zasadami współżycia społecznego oraz wydana z naruszeniem art. 7 i art. 77 k.p.a. W sprawie nie przeprowadzono bowiem postępowania wyjaśniającego co do kwestii dotyczącej rzeczywistej sytuacji rodzinnej skarżącej, pomimo, iż skarżąca wskazała na problemy z przekazywaniem środków na rzecz rodziny przez T. K.. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2016 r., poz. 1066 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z kolei w świetle art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej w skrócie jako "p.p.s.a."), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Na mocy art. 145 § 1 p.p.s.a. uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej wskazane kryterium Sąd uznał, że złożona skarga nie może zostać uwzględniona. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 11 lipca 2017 r., nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta G. 19 lutego 2016 r. nr [...] w przedmiocie uznania kwoty 373,77 zł za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne i zobowiązania skarżącej do zwrotu tych świadczeń wraz z odsetkami. Podstawę materialnoprawną zaskarżonych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2016 r., poz. 1518 ze zm.; dalej w skrócie jako "u.ś.r."). Stosownie do treści art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Pojęcie nienależnie pobranego świadczenia zostało zdefiniowane w art. 30 ust. 2 pkt 1 i n. u.ś.r. W przedmiotowej sprawie świadczenia zostały uznane za nienależnie pobrane w oparciu o przesłankę określoną w art. 30 ust. 2 punkt 1 u.ś.r., zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Dokonując oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, zadaniem Sądu jest zatem rozstrzygnięcie, czy zmiana sytuacji dochodowej rodziny powodowała w tym konkretnym przypadku obniżenie wysokości świadczeń. Po drugie, czy skarżąca została pouczona, że zmiana sytuacji dochodowej jej rodziny może wpłynąć na przyznane jej prawo do świadczeń rodzinnych. Skarżąca stawia organom zarzut niewyjaśnienia rzeczywistej sytuacji rodzinnej skarżącej. Organy zasadnie wyjaśniły jednak, że okoliczność, czy uzyskiwanie przez skarżącą alimentów od męża nie napotyka trudności, nie jest okolicznością faktyczną, istotną dla sprawy, z punktu widzenia określonych w ustawie reguł ustalania wysokości dochodu rodziny. Stanowisko to jest prawidłowe, ponieważ określone w ustawie o świadczeniach rodzinnych zasady ustalania dochodu rodziny mają charakter zobiektywizowany. Po pierwsze należy wskazać, że zgodnie z definicją z art. 3 ust. 1 pkt 16 u.ś.r. ilekroć w ustawie mowa jest o rodzinie, oznacza to odpowiednio następujących członków rodziny: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz pozostające na utrzymaniu dzieci w wieku o ukończenia 25 roku życia. Dochód rodziny jest sumą dochodów członków rodziny (art. 3 ust. 1 pkt 2 u.ś.r.). Ustawodawca szczegółowo sprecyzował jednocześnie w art. 3 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. jakie rodzaje uzyskiwanych przez członków rodziny dochodów, stanowią dochód w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych. W katalogu tym mieści się zaś m.in. dochód w postaci wynagrodzenia za pracę (pkt 1 a z art. 3 ust. 1 u.ś.r.). Z przedstawionych powyżej unormowań wynika, że niezależnie od sytuacji faktycznej, jaka istnieje pomiędzy małżonkami, dopóki pozostają oni w małżeństwie, małżonkowie wchodzą w skład rodziny w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych. Na analogicznej zasadzie, na dochód członka rodziny, a w konsekwencji dochód rodziny, składają się wszystkie należne małżonkom w danym okresie dochody, niezalenie od tego, czy faktycznie zostały im one terminowo wypłacone przez podmiot do tego zobowiązany (pracodawcę, dłużnika alimentacyjny itd.). Sąd dostrzega, że skarżąca pozostając w związku małżeńskim z T. K. wystąpiła o zasądzenie alimentów od męża na rzecz ich wspólnego syna K. K.. Organy nie miały jednak obowiązku badać faktycznej sytuacji rodzinnej skarżącej. Obowiązujące przepisy nie nakładają bowiem na organy obowiązku ustalenia, czy małżonek skarżącej faktycznie uczestniczy w życiu i utrzymaniu rodziny, w jaki sposób realizuje nałożony na niego obowiązek alimentacyjny względem syna, ani też w jakim stopniu uzyskiwane przez T. K. dochody z wynagrodzenia za pracę (zasiłku chorobowego itd.) są przeznaczane przez niego na potrzeby żony i dzieci. Jak wskazano wyżej, dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy konieczne bowiem było wyłącznie ustalenie kręgu osób wchodzących w skład rodziny skarżącej w rozumieniu cyt. ustawy oraz źródeł i wysokości uzyskiwanych przez te osoby dochodów, przy uwzględnieniu zawartych w zasad wyliczania dochodu w tym doliczeń i odliczeń dochodów uzyskanych lub utraconych (art. 3 ust. 1 pkt 24, pkt 25) w trakcie pobierania świadczeń przez skarżącą. W przedmiotowej sprawie organy sprostały tym wymaganiom. W ocenie Sądu postępowanie wyjaśniające zostało przeprowadzone w adekwatnym zakresie. Wbrew zarzutom skargi, w sprawie nie doszło do naruszenia art. 7 i art. 77 k.p.a., ponieważ organy zebrały w sprawie materiał dowodowy wystarczający dla ustalenia wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności faktycznych. Co istotne, również sama skarżąca nigdy nie kwestionowała, że T. K. jest członkiem rodziny skarżącej. Jak wynika z akt sprawy, ubiegając się o świadczenia rodzinne w składanych na kolejne okresy zasiłkowe wnioskach skarżąca zawsze wskazywała, że rodzina jest czteroosobowa, a w jej skład poza skarżącą, wchodzi jej mąż oraz dwójka małoletnich dzieci. Skarżąca nie kwestionuje też, że jej mąż w czasie gdy pobierała świadczenia rodzinne na dzieci, to jest począwszy od czerwca 2016 r. uzyskał zatrudnienie w oparciu o umowę o pracę zawartą na czas określony do dnia 31 grudnia 2016 r. Organy prawidłowo przyjęły jednocześnie, że uzyskanie przez męża skarżącej wyżej wskazanego dochodu miało wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych pobieranych przez skarżącą w okresie zasiłkowym 2015/2016. Zgodnie z art. 5 ust. 4b. cyt. ustawy w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, dochodu osoby uczącej się lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych. Na podstawie zgromadzonych w sprawie dokumentów, w tym umowy o pracę, oraz dodatkowych zaświadczeń i wyjaśnień pracodawcy, organy ustaliły, że w lipcu 2016 r. mąż skarżącej uzyskał dochód z tytułu wynagrodzenia za pracę w wysokości 1.200,83 zł. Miesięczny dochód rodziny w miesiącu lipcu 2016 r. wyniósł tym samym 3.180,59 zł. Ponieważ kryterium dochodowe uprawniające rodzinę do świadczeń rodzinnych wynosiło 3.056zł (764 zł x 4 członków rodziny) miesięczna kwota przekroczenia kryterium dochodowego wyniosła 124,59 zł (3.180,59 zł - 3.056 zł = 124,59 zł). Stąd w sprawie prawidłowo przyjęto, że począwszy od miesiąca sierpnia 2016 r. stronie nie przysługiwały świadczenia rodzinne w wysokości określonej w decyzji z dnia 19 lutego 2016 r. w wysokości 348,30zł miesięcznie, lecz w niższej wysokości, to jest w wysokości różnicy między łączną kwota zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami a kwotą, o którą został przekroczony dochód rodziny (art. 5 ust. 3 i ust. 3 a cyt. ustawy). Zgodnie bowiem z art. 24 ust.7 ustawy, w przypadku gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych lub obniżenie ich wysokości, świadczenia nie przysługują lub przysługują w niższej wysokości od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym dochód został osiągnięty. W przedmiotowej sprawie organy prawidłowo wyliczyły i przyjęły, że począwszy od miesiąca sierpnia 2016 r. do października 2016 r. skarżącej przysługiwały świadczenia w miesięcznej wysokości 223,71 zł. Pomimo tego skarżąca pobierała świadczenia w wyższej wysokości i nie poinformowała organu o zmianie sytuacji dochodowej jednego z członków rodziny. Taką informację organ powziął w wyniku ustaleń własnych. Niewątpliwie natomiast skarżąca została wcześniej pouczona o obowiązku powiadomienia organu wypłacającego świadczenia o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Pouczenie to zawarte zostało zarówno we wniosku o ustalenie prawa do świadczeń, jak i w treści decyzji z dnia 19 lutego 2016r. nr [...]. Sad wskazuje, że określony w art. 30 ust. 2 punkt 1 cyt. ustawy obowiązek zwrotu świadczenia ma charakter następczy i uzależniony jest od tego, czy strona była należycie pouczona o przesłankach, które w sposób negatywny warunkują pobranie przyznanych jej świadczeń. Dla stwierdzenia, że wydana na podstawie art. 30 ust. 2 punkt 1 cyt. ustawy decyzja jest zgodna z prawem, konieczne jest więc ustalenie przez Sąd, czy skierowane do skarżącej pouczenie można obiektywnie uznać za czytelne, jasne i zrozumiałe dla świadczeniobiorcy. Tylko wtedy można bowiem uznać, że beneficjent świadczenia miał, lub przynajmniej powinien mieć świadomość, że świadczenie które pobiera, pobiera nienależnie. Analizując treść skierowanych do skarżącej pouczeń, Sąd stwierdza, że skarżąca została w jasny i skonkretyzowany sposób pouczona o ciążącym niej, jako świadczeniobiorcy, obowiązku poinformowania organu o każdej zmianie sytuacji dochodowej członków jej rodziny. Istotne jest, że pouczenie to nie ograniczało się do przywołania treści przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. W szczególności w decyzji z dnia 19 lutego 2016 r. strona została w obszerny sposób pouczona o obowiązku niezwłocznego zgłaszania organowi wszelkich zmian mających wpływ na prawo do świadczeń, przy zaznaczeniu, że chodzi tu m.in. o zmianę polegająca na uzyskaniu dochodu. W tym zakresie w pouczeniu podkreślono, że w sytuacji gdy po uzyskaniu świadczenia dojdzie do uzyskania nowego dochodu, w organie należy niezwłocznie przedłożyć dokument określający wysokość dochodu uzyskanego przez członka rodziny z miesiąca następującego po miesiącu, w którym dochód został osiągnięty. Reasumując, w przedmiotowej sprawie spełnione zostały wszystkie przesłanki pozwalające na uznanie świadczenia za nienależnie pobrane i wydanie decyzji o zwrocie świadczenia na podstawie art. 30 ust. 1 i ust. 2 punkt 1 cyt. ustawy Uznawszy z kolei zarzuty podniesione w skardze za niezasadne jak i nie znajdując podstaw do stwierdzenia z urzędu, że wydane w sprawie decyzje naruszają prawo (zob.: art. 134 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił wniesioną skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a., o czym orzeczono jak w sentencji wyroku.