I OSK 51/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) Sędziowie sędzia NSA Monika Nowicka sędzia del. WSA Agnieszka Miernik po rozpoznaniu w dniu 25 listopada 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 13 listopada 2018 r., sygn. akt II SA/Gd 394/18 w sprawie ze skargi R. B. i J. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie zmiany lasu na użytek rolny oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia z 13 listopada 2018 r., sygn. akt II SA/Gd 394/18 oddalił skargę R. B. i J. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie zmiany lasu na użytek rolny. Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: Decyzją z [...] grudnia 2017 r. Starosta K., po rozpoznaniu wniosku R. B. o zgodę na zmianę przeznaczenia gruntu leśnego o powierzchni 1,4869 ha, na działce nr [...], obręb G., na użytek rolny, odmówił wydania decyzji zezwalającej na taką zmianę. Na skutek rozpoznania odwołania wniesionego przez R. B. i J. B. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku decyzją z [...] kwietnia 2018 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy przywołał treść przepisów prawa mających zastosowanie w niniejszej sprawie, tj. art. 13 ust. 2 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o lasach (Dz. U. z 2017r., poz.788 ze zm. – dalej "ustawa o lasach"), oraz § 68 ust. 2 rozporządzenia Ministra Rozwoju Regionalnego i Budownictwa z dnia 29 marca 2001r. w sprawie ewidencji gruntów i budynków (Dz. U. z 2016r., poz.1034 ze zm.) i wskazał, że krąg potencjalnych okoliczności uzasadniających zgodę na zmianę przeznaczenia, został przez ustawodawcę zawężony do "szczególnie uzasadnionych potrzeb". Zdaniem organu w niniejszej sprawie okoliczności takie nie zostały jednak wykazane. Przedmiotowy wniosek jest bowiem podyktowany chęcią uprawy borówek przez właścicieli gruntu, która to okoliczność, zdaniem Kolegium, sama w sobie nie stanowi "uzasadnionej potrzeby", ani tym bardziej "szczególnie uzasadnionej potrzeby". W ocenie organu, wskazanie rodzaju planowanej uprawy rolnej jest wyrażeniem samej "potrzeby", co nie jest wystarczające do wydania zgody przez organ. Ponadto Kolegium zwróciło uwagę, że jak ustalił organ I instancji, w okolicznościach niniejszej sprawy, zmiana przeznaczenia przedmiotowego gruntu leśnego doprowadziłaby do osłabienia stanu kondycyjnego sąsiednich drzewostanów i uszczuplenia cennego pasa drzewostanu przyjeziornego, a także może doprowadzić do dalszego ekspansywnego w tym obszarze przeznaczania gruntów rolnych i leśnych na cele zabudowy rekreacyjnej. Ponadto, w celu przygotowania terenu pod uprawę borówki należy ponieść znaczne nakłady związane z usunięciem drzewostanu oraz wykonaniem odpowiednich melioracji agrotechnicznych na gruncie. W ocenie organu likwidacja drzewostanu będącego w dobrym stanie zdrowotnym jest bezzasadna, a uprawa borówek nie przyniesie większych korzyści w stosunku do korzyści, które można osiągnąć z prowadzenia na gruncie prawidłowej gospodarki leśnej. Tym bardziej, że w runie leśnym siedliska lasu występuje borówka czarna, której owoce mają lepszy skład chemiczny i wyższą wartość odżywczą od owoców np. borówki amerykańskiej. Na powyższą decyzję R. B. i J. B. wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu administracyjnego w Gdańsku. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko w sprawie. Na rozprawie w dniu 13 listopada 2018 r. skarżący wyjaśnił, że przyczyną złożenia wniosku o zmianę przeznaczenia gruntu są niedostateczne dochody z istniejącego lasu i chęć uzyskania dochodu z plantacji borówek. Powołanym na wstępie wyrokiem z dnia 13 listopada 2018 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił skargę. W ocenie Sądu orzekające w sprawie organy dokonały prawidłowej wykładni przepisu art. 13 ust. 2 ustawy o lasach na tle uprzednio dokonanych poprawnych ustaleń stanu faktycznego. Zdaniem Sądu na akceptację zasługuje stanowisko Kolegium, że szczególnie uzasadnioną potrzebą właściciela lasu – w rozumieniu powołanego przepisu – nie może być sama chęć uprawy rolnej – hodowli borówek, nawet podyktowana planowanym zwiększeniem miejsc pracy, czy – jak jednoznacznie oświadczył podczas rozprawy skarżący – poprawą sytuacji materialnej poprzez uzyskanie dochodu większego, niż z istniejącego lasu. Subiektywnie pojmowana potrzeba zwiększenia dochodu właściciela lasu nie stanowi bowiem okoliczności kwalifikowanej, nadzwyczajnej i zarazem niezbędnej, która determinowałaby dokonanie wyjątku od zasady utrzymania lasu i zapewnienia ciągłości jego użytkowania. Sąd podkreślił, że dążenie do rozwoju prowadzonej działalności jest procesem naturalnym, nie nadzwyczajnym, i nie spełnia przesłanki "szczególnie uzasadnionych potrzeb" właściciela lasu. Sąd zaznaczył przy tym, że to na wnioskodawcy spoczywał obowiązek wykazania, że spełnione zostały przesłanki wydania pozytywnej decyzji o zmianie przeznaczenia lasu, tj. że znajduje się w takich wyjątkowych okolicznościach, iż przekształcenie jest dla niej niezbędne. W ocenie Sądu wskazane przez stronę okoliczności wymogów tych nie spełniają. Natomiast organy administracji dopełniły ciążących na nich obowiązków dowodowych w szczególności przeprowadzając oględziny gruntu. Z akt administracyjnych nie wynika natomiast, aby poza ustalonymi okolicznościami istniały jeszcze jakiekolwiek inne kwestie wymagające wyjaśnienia, a mogące mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy – tym bardziej takie, które wymagaliby wiadomości specjalnych i obligowały organ do powołania biegłego. Także ocena dowodów zgromadzonych w wyniku podjętych czynności spełnia – w ocenie Sądu – ustawowe wymogi, została bowiem przeprowadzona w granicach przyznanej organom swobody. Od powyższego wyroku skargę kasacyjną złożyli skarżący, reprezentowani przez radcę prawnego, wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, o rozpoznanie sprawy na rozprawie i o zasądzenie od organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z opłatą skarbową od pełnomocnictwa w kwocie 17 zł. Na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm. – dalej "p.p.s.a."), zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie: 1. przepisów prawa materialnego, tj. 13 ust. 2 ustawy o lasach, poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że nie istnieją szczególnie uzasadnione potrzeby właścicieli umożliwiające zmianę gruntu leśnego w rolny oraz oparcie decyzji na przesłankach, które w świetle w/w przepisu nie stanowią podstawy do oceny, czy zmiana lasu na użytek rolny jest dopuszczalna i czy zachodzą szczególnie uzasadnione potrzeby; 2. przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj: - art. 3 § 1 p.p.s.a. i art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., poprzez nieprawidłową kontrolę zaskarżonej decyzji oraz oddalenie skargi, mimo naruszenia przez organ administracyjny art. 7 , art. 7b, art. 77 § 1 oraz art. 80 K.p.a., - art. 200 p.p.s.a., poprzez wadliwe niezasądzenie od organu administracji na rzecz skarżących kosztów postępowania, pomimo podstaw do uwzględnienia skargi. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że zarówno w odwołaniu do Samorządowego Kolegium Odwoławczego, jak i w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, skarżący wskazywali na istotne braki materiału dowodowego oraz fakt, że organy nie dokonały oceny, czy zaistniały szczególnie uzasadnione potrzeby właścicieli. Wskazano, że w sprawie wylesienia działki nr [...] została wydana decyzja Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Gdańsku z dnia 13 czerwca 2017 r. o środowiskowych uwarunkowaniach dla przedsięwzięcia polegającego na zmianie lasu, niestanowiącego własności Skarbu Państwa, na użytek rolnyo powierzchni 1.4869 ha. Podano, że w decyzji tej w wyczerpujący sposób wskazano możliwy wpływ na środowisko proponowanego przez wnioskodawców przedsięwzięcia. Wynika z niej, że wylesienie przedmiotowej działki nie wpłynie znacząco na sąsiednie drzewostany, nie zaburzy istniejącego w tym miejscu krajobrazu. Podkreślono, że choć w/w decyzja Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Gdańsku o środowiskowych uwarunkowaniach jest oparta na innych przesłankach, niż decyzja o wylesieniu gruntu, to jednak stanowi ona dowód na poparcie tezy, że wylesienie przedmiotowej działki nie będzie miało negatywnych skutków dla okolicznego środowiska i krajobrazu. Podniesiono, że powołana decyzja Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Gdańsku oparta była na rzetelnym badanu środowiskowych uwarunkowań dokonanym przez specjalistów, zaś organy orzekające w niniejszej sprawie wylesienia gruntu arbitralnie uznały wylesienie za szkodliwe dla środowiska oraz okolicznego krajobrazu, nie przedstawiając na poparcie tej tezy żadnych dowodów. Zdaniem skarżącego kasacyjnie postępowanie administracyjne nie wyjaśniło również, czy zachodzą szczególne okoliczności ze względu na sytuację materialną i rodzinną wnioskodawców. Nie zgodzono się przy tym ze stanowiskiem Sądu, że chęć zwiększenia ekonomicznych zysków, nie może ze swej istoty stanowić "szczególnie uzasadnionej potrzeby". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 23 stycznia 2019 r., sygn. akt II SA/Gd 394/18, odrzucił skargę kasacyjną R. B. W wykonaniu zarządzenia Przewodniczącego Wydziału I Izby Ogólnoadministracyjnej NSA z dnia 16 lipca 2021 r., poinformowano strony postępowania o zmianie art. 15 zzs4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem Covid-19 innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich, w sprawach, w których strony nie wyraziły zgody na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym, Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadza rozprawę wyłącznie zdalnie przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość, jeżeli wszystkie strony wyrażą na to zgodę. We wskazanym wyżej okresie nie przeprowadza się rozpraw w siedzibie Sądu z udziałem stron. Jeżeli którakolwiek z wezwanych stron oświadczy, że nie ma możliwości technicznych uczestniczenia w rozprawie zdalnej, sprawa zostanie skierowana na posiedzenie niejawne. W związku z powyższym zwrócono się o udzielenie informacji, czy strony wyrażają zgodę na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym oraz poinformowano o możliwości przedstawienia dodatkowych wyjaśnień na piśmie. W odpowiedzi na powyższe, wszystkie strony postępowania wyraziły zgodę na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. W tym stanie rzeczy sprawa, zgodnie z zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału I Izby Ogólnoadministracyjnej NSA z dnia 19 sierpnia 2021 r., została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 182 § 2 p.p.s.a. Następnie zarządzeniem z dnia 31 sierpnia 2021 r., wyznaczono termin posiedzenia niejawnego na dzień 25 listopada 2021 r. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Zasadniczo w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania. W niniejszej sprawie zarzuty te jednak w sposób bezpośredni wiążą się z zarzutem naruszenia przez Sąd I instancji prawa materialnego przez błędną wykładnię, stąd ocena przez Naczelny Sąd Administracyjny zarzutów naruszenia przepisów postępowania wymaga uprzedniego odniesienia się do istoty zasadniczego problemu w niniejszej sprawie, tj. do poprawności dokonanej przez Sąd pierwszej instancji wykładni prawa materialnego. Wskazując na naruszenie art.13 ust.2 ustawy o lasach z dnia 28 września 1991 r. w skardze kasacyjnej zarzucono jego błędną wykładnię i przyjęcie, że nie istnieją szczególnie uzasadnione potrzeby właścicieli umożliwiające zmianę gruntu leśnego w rolny oraz oparcie decyzji na przesłankach, które w świetle w/w przepisu nie stanowią podstawy do oceny, czy zmiana lasu na użytek rolny jest dopuszczalna i czy zachodzą szczególnie uzasadnione potrzeby właścicieli lasu. Należy przypomnieć, że art. 13 ust. 2 ustawy o lasach, będący podstawą wydania decyzji w sprawie, stanowi, iż zmiana lasu na użytek rolny jest dopuszczalna w przypadkach szczególnie uzasadnionych potrzeb właścicieli lasów. Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie już dokonywał wykładni powyższego przepisu i orzecznictwo dotyczące " szczególnie uzasadnionych potrzeb właścicieli lasów" jest już utrwalone i jednolite. W orzecznictwie tym przyjęto, że zmiana przeznaczenia lasu na użytek rolny musi być dla właściciela tego lasu czymś niezbędnym w danej sytuacji, przy czym potrzeba ta powinna być uzasadniona nie tylko z jego subiektywnego punktu widzenia, ale przede wszystkim przy zastosowaniu obiektywnych kryteriów oceny sytuacji strony i jej argumentów. Zatem, dla ustalenia istnienia "szczególnie uzasadnionych potrzeb" nie wystarcza wystąpienie po stronie właściciela zwykłych, ale konieczne jest wystąpienie potrzeb kwalifikowanych czyli nadzwyczajnych, wyjątkowych, a zatem wyraźnie odbiegających od potrzeb typowych. Natomiast użyte w art. 13 ust. 2 ustawy o lasach sformułowanie, iż "zmiana lasu na użytek rolny jest dopuszczalna" wskazuje, że rozstrzygnięcie w przedmiocie zmiany lasu na użytek rolny zapada w ramach tzw. uznania administracyjnego, które daje organowi pewną swobodę przy podejmowaniu decyzji. W takiej sytuacji organ wydając decyzję, powinien, po uprzednim zgromadzeniu materiału dowodowego, dokonać jego starannej oceny i szczegółowo wyważyć potrzeby właściciela lasu w kontekście oceny, czy mają one charakter szczególnie uzasadniony, przemawiający za zmianą przeznaczenia lasu. Przy czym należy pamiętać, że uszczuplanie powierzchni leśnej jest wyjątkiem od zasady utrzymywania dotychczasowej ich powierzchni, a nawet jej zwiększania i jako wyjątek winien być stosowany tylko po dogłębnej analizie przesłanek. Zatem, możliwość zmiany lasu na użytek rolny należy do sytuacji szczególnych, wyjątkowych, a właściciel lasu powinien wykazać szczególnie uzasadnioną potrzebę dokonania takiej zmiany. To na właścicielu lasu spoczywa ciężar wykazania, że zaistniały szczególnie uzasadnione potrzeby. Natomiast sposób sformułowania art. 13 ust. 2 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o lasach, który jako jedyną przesłankę wymienia "szczególnie uzasadnioną potrzebę właściciela lasu" prowadzi do wniosku, że na organie prowadzącym postępowanie spoczywa obowiązek dokładnego zbadania tej przesłanki w jednostkowej sytuacji strony wnioskującej i dokonania oceny wskazywanych przez stronę okoliczności. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w niniejszej sprawie, zarówno organy administracyjne, jak i Sąd I instancji, dokonały takiej oceny, zasadnie odmawiając zmiany przeznaczenia przedmiotowego gruntu leśnego na użytek rolny. Jak wynika z akt sprawy, istniejący na przedmiotowym gruncie drzewostan jest w dobrym stanie, grunt ten znajduje się od strony południowej około 180 m od jeziora G. i jeziora M. K., zaś od strony północnej graniczy z zabudową letniskowo – rekreacyjną. Z protokołu przeprowadzonych oględzin wynika, że przedmiotowa działka graniczy z od strony północnej i południowej z drzewostanem sosnowym w wieku około 50 lat, a od strony wschodniej – drzewostanem bukowym w wieku około 85 lat. Na samej nieruchomości występuje bór mieszany świeży, w wieku około 45 lat. Drzewostany na dzień przeprowadzonych przez organ oględzin były w dobrym stanie kondycyjnym. Zmiana przeznaczenia gruntu leśnego mogłaby zatem doprowadzić do osłabienia stanu kondycyjnego sąsiednich drzewostanów, ponadto do uszczuplenia pasu drzewostanu przyjeziornego. Słusznie zatem przyjęto, że w takich okolicznościach likwidacja drzewostanu będącego w dobrym stanie, byłaby bezzasadna. Skarżący zaś nie wykazał, aby zaistniały jakiekolwiek okoliczności, które miałyby szczególnie uzasadniać zmianę lasu na użytek rolny. W złożonym wniosku wskazano bowiem, że "przedsięwzięcie polega na wycince drzewostanu porastającego przedmiotową działkę. Po usunięciu drzewostanu teren wykorzystywany będzie rolniczo pod uprawę borówek". Stwierdzić zatem należy, że chęć uprawy borówki na przedmiotowym terenie oznacza, że skarżący ma uzasadniony interes w żądaniu zmiany przeznaczenia działki, ale nie oznacza, że wystąpiła szczególnie uzasadniona potrzeba, aby takiej zmiany dokonać. Należy raz jeszcze podkreślić, że słowo "potrzeba" z art. 13 ust. 2 ustawy o lasach, łączy się z elementem pewnego przymusu sytuacyjnego, który może wynikać dla strony z różnych okoliczności. Zmiana przeznaczenia lasu na użytek rolny musi więc być dla właściciela tego lasu czymś niezbędnym w danej sytuacji, przy czym potrzeba ta powinna być uzasadniona nie tylko z jego subiektywnego punktu widzenia, ale przede wszystkim, przy zastosowaniu obiektywnych kryteriów oceny sytuacji strony i jej argumentów, o czym była już mowa powyżej. Takie okoliczności nie zostały zaś w niniejszej sprawie wykazane. Ważna potrzeba życiowa właściciela lasu, która skłoniła go do wystąpienia z wnioskiem, winna być bowiem na tyle realna, że jej szybkie niezaspokojenie stanowiłoby wręcz zagrożenie dla egzystencji właściciela lasu. Natomiast nieuprawnione jest rozumienie tej potrzeby jako chęć zwiększenia aktywności gospodarczej. Przewidziana bowiem w art. 13 ust. 2 ustawy o lasach zmiana, pozbawiająca las jego konstytutywnych cech, stanowi wyjątek od wyraźnie określonych przepisem art. 13 ust. 1 tej ustawy obowiązków właścicieli lasów, polegających na trwałym utrzymywaniu lasów i zapewnieniu ciągłości ich użytkowania. Natomiast powołana w skardze kasacyjnej decyzja Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Gdańsku z dnia 13 czerwca 2017 r. o środowiskowych uwarunkowaniach jest ona oparta na innych przesłankach, niż decyzja o wylesieniu gruntu, podstawę jej wydania stanowią przesłanki inne, niż określone w art. 13 ust. 2 ustawy o lasach. Skoro zatem zmiana lasu na użytek rolny dopuszczalna jest w zupełnie wyjątkowych sytuacjach, a w niniejszej sprawie nie wykazano, aby taka sytuacja wystąpiła, to zasadnie odmówiono zmiany lasu na użytek rolny. Wobec tego zarzut skargi kasacyjnej o naruszeniu art. 13 ust. 2 ustawy o lasach należy uznać za chybiony. Nie zostały także naruszone przepisy postępowania odpowiedzialne za gromadzenie przez organ materiału dowodowego i należyte wyjaśnianie stanu sprawy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji zasadnie podzielił stanowisko organów i uznał, że postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone wnikliwie, a przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie zostały właściwie zinterpretowane. Wobec tego także art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) nie zostały naruszone. Można bowiem zarzucić Sądowi I instancji naruszenie tego przepisu tylko wówczas, gdy Sąd ten stwierdził naruszenie przepisów prawa, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mimo to Sąd ten nie spełnił dyspozycji tej normy prawnej i nie uchylił zaskarżonej decyzji. Jeśli zatem z wyroku wynika, że Sąd I instancji nie dopatrzył się naruszenia przepisów, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to uznać należy, ze rozstrzygnięcie jest zgodne z dyspozycją stosowanej przez Sąd I instancji normy prawnej. Na marginesie wskazać jedynie należy, że błędne jest powoływanie art.151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit.a i c, gdyż przepisy te wzajemnie się wykluczają. Pierwszy z nich stanowi podstawę oddalenia skargi, drugi uchylenia zaskarżonej decyzji, żaden związek między nimi nie zachodzi. W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 200 p.p.s.a., to nie mógł być on przez Sąd naruszony, gdyż w ogóle nie był stosowany, dotyczy bowiem sytuacji uwzględnienia skargi, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Wobec tego należy stwierdzić, że skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, a zaskarżony wyrok odpowiada prawu. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a., orzekł, jak w sentencji.