II SA/Wa 890/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Walawski, Sędziowie WSA Maria Werpachowska (spr.), Piotr Borowiecki, Protokolant specjalista Maria Zawada, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 marca 2018 r. sprawy ze skargi M.B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę. Decyzją z [...] kwietnia 2017 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję własną z [...] marca 2017 r. nr [...] odmawiającą M. B. przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Podał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w wyżej cytowanym art. 83 ustawy o emeryturach i rentach. Niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. Wskazał, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Z dokumentacji zawartej w aktach wynika, że udokumentowano 18 lat, 6 miesięcy i 19 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca wnioskodawczyni, który zmarł w wieku 48 lat. Przyznanie świadczeń na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości. W 10-leciu przed dniem śmierci, zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - udowodniono tylko 2 miesiące i 26 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Prezes ZUS wyjaśnił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Z przedłożonej dokumentacji wynika, że od [...] listopada 2011 r. do [...] grudnia 2014 r., tj. do dnia śmierci ojciec wnioskodawczyni nie wykonywał pracy ani innej działalności podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Wprawdzie przepis art. 83 ww. ustawy nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych. We wskazanej przerwie nie była wobec ojca wnioskodawczyni orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Ponadto w okresach od [...] stycznia 1999 r. do [...] maja 1999 r. od [...] lipca 1999 r. do [...] czerwca 2000 r. oraz od [...] września 2000 r. do [...] marca 2011 r. ojciec wnioskodawczyni prowadził działalność gospodarczą, jednak w okresach od [...] września 2004 r. do [...] grudnia 2004 r. i od [...] stycznia 2005 r. do [...] marca 2011 r. nie odprowadzał z tego tytułu składek na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Tym samym należy Prezes ZUS stwierdził, że ojciec wnioskodawczyni miał realną możliwość kształtowania przebiegu ubezpieczenia. Prezes ZUS wyjaśnił, że zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych prowadzenie działalności gospodarczej bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne jest świadomym wyborem, rodzącym określone skutki. Nieopłacanie składek na ubezpieczenie społeczne, nie wskazuje na istnienie szczególnych okoliczności, uniemożliwiających nabycie świadczenia w trybie zwykłym. Zaprzestanie opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą nie może być "premiowane" przyznawaniem świadczenia w drodze wyjątku, a trudności z prowadzeniem działalności gospodarczej nie są okolicznościami szczególnymi, o których mowa w przepisie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawczyni podniosła, że ojciec był chory, jednakże nie przedłożyła żadnej dokumentacji medycznej potwierdzającej ten fakt. Prezes ZUS podkreślił, że fundamentalną zasadą przyznawania świadczeń na podstawie art. 83 ustawy jest całkowita niezdolność do pracy wnioskodawcy, orzeczona w trybie przewidzianym prawem przez lekarza orzecznika ZUS lub komisję lekarską ZUS, a nie stwierdzona przez każdego innego lekarza lub wynikająca z subiektywnego przekonania samego zainteresowanego. Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. W związku z powyższym, po ponownym przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ustawy Prezes ZUS odmówił przyznania M. B. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skarżąca M. B., reprezentowana przez pełnomocnika, zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie: a) przepisu prawa materialnego tj. art. 83 ust. 1 ustawy z FUS poprzez jego błędną wykładnię i zastosowanie, a w konsekwencji uznanie, iż skarżąca nie spełnia przesłanek do uzyskania specjalnej renty rodzinnej oraz odmowę przyznania świadczenia; b) przepisu postępowania tj. art. 7 k.p.a. niepodjęcie czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy mimo, że dokumentacja dotycząca ojca skarżącej znajdowała się w posiadaniu organu rentowego; Wobec powyższego, wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji Prezesa ZUS z [...] marca 2017 r. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Wskazała, że na początku 2013 r. zdiagnozowano u ojca skarżącej silne zaburzenia depresyjno-lękowe. Diagnoza ta była wielokrotnie potwierdzana, a mimo to ojciec skarżącej nie uzyskał prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. Tak poważne problemy psychiczne, które w konsekwencji w ciągu niespełna 2 lat od zdiagnozowania prowadzą do samobójstwa, nie powstały z dnia na dzień i to one były przyczyną uniemożliwiającą J. B. spełnienie przesłanek stawianych przez ustawę. Stan zdrowia uniemożliwiał ojcu skarżącej całkowicie normalne funkcjonowanie, postrzeganie rzeczywistości, a w konsekwencji wykazanie niezbędnych okresów składkowych, których po jego śmierci nie były także w stanie wykazać jego najbliżsi. W ocenie skarżącej organ bezpodstawnie twierdzi, iż nie przedłożyła dokumentacji dotyczącej stanu zdrowia ojca, podczas gdy w związku z postępowaniami dotyczącymi uznania go za niezdolnego do pracy wszystkie niezbędne dokumenty zostały organowi przedłożone. Podała, że obecnie uczy się w technikum, jest w klasie maturalnej. Dodatkowo skarżąca pomaga w prowadzeniu gospodarstwa. Skarżąca ze względu na naukę nie może podjąć zatrudnienia, jest na utrzymaniu matki, a środki którymi dysponują nie zaspokajają wszystkich potrzeb. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wskazał, że sam fakt samobójczej śmierci ojca skarżącej nie uprawdopodabnia w żadnym stopniu, by istniały tego typu schorzenia, które wykluczałyby u niego podejmowane zatrudnienie. Fakt samobójstwa nie jest bowiem sam w sobie dowodem na żądną okoliczność poza samym swym zaistnieniem. Podał, że niewątpliwą, zauważalną i udowodnioną przyczyną braku stażu ubezpieczeniowego do otrzymania renty były działania przypadające na lata 2004-2011, kiedy to zrezygnował z opłacania składek na własne ubezpieczenie społeczne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1066), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Z tego też powodu w postępowaniu sądowym nie mogą być brane pod uwagę argumenty natury słusznościowej czy celowościowej. Badana jest wyłącznie legalność aktu administracyjnego, czyli prawidłowość zastosowania przepisów prawa do stanu faktycznego sprawy, trafność wykładni tych przepisów oraz prawidłowość zastosowania przyjętej procedury. Sąd, stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369), dalej "P.p.s.a.", rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ Sąd przeprowadzając kontrolę zaskarżonej decyzji nie stwierdził, aby Prezes ZUS naruszył przepisy prawa materialnego, ewentualnie przepisy postępowania administracyjnego, w stopniu w jakim mogłoby to mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach, który stanowi, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Przyznając przedmiotowe świadczenie Prezes ZUS musi kierować się przesłankami z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, które warunkują przyznanie świadczenia w drodze wyjątku i wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Analizując przedmiotową sprawę, Sąd nie dopatrzył się przekroczenia granic uznania administracyjnego przez organ, który rozpatrzył sprawę i jej rozstrzygnięcie uzasadnił dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami. Organ prawidłowo zatem przyjął, że w niniejszej sprawie nie występują szczególne okoliczności usprawiedliwiające brak aktywności zawodowej zmarłego ojca M. B. Za okoliczność szczególną uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczeń w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach na potrzeby stosowania powołanego przepisu - należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r., sygn. akt II SA 3191/00, Lex nr 537884). Córka zmarłego znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, to jednak świadczenie przewidziane w powyższym przepisie, co należy podkreślić, nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym według potrzeb determinowanych warunkami życia osoby o nie ubiegającej się. Przepis ten wprost nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego, ani od długości przerw w zatrudnieniu. Z przepisu tego wynika natomiast konieczność wskazania, iż ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności, które to uniemożliwiły. W aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać, że zmarły nie podjął zatrudnienia skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym z powodów szczególnych i uniemożliwiających podjęcie pracy zarobkowej. Do akt sprawy załączono orzeczenie Komisji Lekarskiej ZUS nr [...] z [...] kwietnia 2013 r., wskazujące że ojciec skarżącej nie jest niezdolny do pracy. Orzeczenie zostało wydane po przeprowadzeniu bezpośredniego badania i dokonania analizy przedstawionej dokumentacji w tym dokumentacji z przebiegu leczenia – kartoteka z gabinetu leczenia nerwic, kart informacyjnych z leczenia szpitalnego w okresie III/IV 2012, V-VII 201, zaświadczeń o stanie zdrowia wystawionych przez lekarzy leczących w dniach [...] października 2012 r. oraz w oparciu o opinię konsultanta ZUS psychologa z 2013 r. Prezes ZUS, mając na względzie dyspozycję art. 7 k.p.a., dołożył wymaganych starań aby ustalić pełny przebieg zatrudnienia zmarłego ojca M. B. Organ zasadnie przyjął, iż chodź okres zatrudnienia 18 lat, 6 miesięcy i 19 dni na przestrzeni 48 lat życia ojca skarżącej jest znaczący, to w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci zamiast 5 lat okresów wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym udokumentowano jedynie 2 miesiące i 26 dni tych okresów. Z przedłożonej dokumentacji wynika, że od [...] listopada 2011 r. do [...] grudnia 2014 r., tj. do dnia śmierci ojciec wnioskodawczyni nie wykonywał pracy ani innej działalności podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Ponadto w okresach od [...] stycznia 1999 r. do [...] maja 1999 r. od [...] lipca 1999 r. do [...] czerwca 2000 r. oraz od [...] września 2000 r. do [...] marca 2011 r. Ojciec wnioskodawczyni prowadził działalność gospodarczą, jednak w okresach od [...] września 2004 r. do [...] grudnia 2004 r. i od [...] stycznia 2005 r. do [...] marca 2011 r. nie odprowadzał z tego tytułu składek na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W ocenie Sądu zasadnie organ uznał za usprawiedliwioną okoliczność nieodprowadzania przez ojca skarżącej składek na ubezpieczenie społeczne w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. Prowadzenie działalności gospodarczej bez odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne nie może być uznane za szczególną okoliczność, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emerytach i rentach (v. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 lipca 2001 r. sygn. akt I OSK 444/01 Lex 53781). W orzecznictwie ugruntowany został pogląd, iż przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności (przykładowo wyrok NSA z dnia 17 lutego 2006 r., sygn. akt I OSK 1173/05). Mając powyższe na uwadze, nie sposób Prezesowi ZUS zarzucić niewyczerpujące zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego oraz niepodjęcie wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. W okresach przerw w ubezpieczeniu skarżący nie był osobą całkowicie niezdolną do pracy, a zatem nie istniały niezależne od skarżącego przeszkody uniemożliwiające spełnienie warunków ustawowych do uzyskania świadczenia. Z uwagi na to, iż zmarły ojciec skarżącej nie wykazał istnienia szczególnych okoliczności, z powodu których nie spełnił wymagań dających prawo do emerytury lub renty w trybie zwykłym, brak było podstaw do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku skarżącej M. B. Niezależnie od powyższego wskazać należy, że skarżąca w dacie wydania decyzji drugoinstancyjnej była już pełnoletnia. Osiągnięcie przez skarżącą pełnoletności automatycznie wyłącza ją z kręgu osób mogących ubiegać się o rentę rodzinną w drodze wyjątku. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku