IV SA/Gl 528/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Szczepan Prax (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Beata Kozicka, Sędzia WSA Małgorzata Walentek, Protokolant Specjalista Ewa Pasiek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 marca 2019 r. sprawy ze skargi I.J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobom uprawnionym 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta G. z dnia [...] r. nr [...]; 2) zasądza od wskazanego Kolegium na rzecz strony skarżącej kwotę 480 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt) tytułem zwrotu kosztów postępowania. I. J.wniósł o umorzenie w całości jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, w oparciu o art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (j.t. Dz. U. z 2017 r. poz. 489 e zm.), dalej ustawa o pomocy. Powołał się na wyjątkowo trudną sytuację zdrowotną i dochodową oraz podeszły wiek. Decyzją z [...] r. Prezydent Miasta G. odmówił umorzenia należności w kwocie 158 828,28 zł z tytułu świadczeń wypłaconych osobom uprawnionym, tj. A., P.i K. J. za okres od 2008 r. do 2018 r. wraz z odsetkami wynoszącymi w dniu wydania decyzji 64 572,97 zł. Uzasadniając to rozstrzygnięcie organ administracji ustalił, że wnioskodawca mieszka u siostry, otrzymuje emeryturę w kwocie 1270 zł, a po potrąceniu alimentów przez komornika – 500 zł. Ponosi wydatki na mieszkanie w kwocie 350 zł, a siostry udzielają mu pomocy w formie żywności, ubrań, lekarstw i środków czystości. Po wypadku w 2003 r. zaliczono go do osób z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, który nie wyklucza podjęcia pracy. Wnioskodawca nie wnosił o obniżenie alimentów zasądzonych w 2009 r. W tych warunkach organ uznał, że nic nie przemawia za umorzeniem przedmiotowego zadłużenia, gdyż nie stwierdzono trwałej możliwości chociażby stopniowej spłaty z uwagi na dysponowanie stałym dochodem emerytalnym. Organ nie dopatrzył się w sytuacji dłużnika alimentacyjnego szczególnie uzasadnionego przypadku. W odwołaniu wnioskodawca zarzucił decyzji I instancji naruszenie art. 7, 10, 77 kpa przez niewyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, niezapewnienie skarżącemu czynnego udziału w postępowaniu, niezapoznanie go ze zgromadzonym materiałem dowodowym i mylnym poinformowaniu go w dniu wydania decyzji o przekazaniu sprawy innemu organowi. Nadto zarzucił naruszenie art. 75 § 1 w zw. z art. 77 § 1 kpa przez nieprzeprowadzenie postępowania dowodowego i niewystarczające zebranie materiału dowodowego. Wskazał też na obrazę art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy przez uznanie, że nie zachodzi w sprawie wyjątkowy, szczególny wypadek. Szeroko motywując podniesione zarzuty skarżący podniósł m.in., że w 2017 r. alimenty należne od niego zostały obniżone do kwoty 200 zł na każde dziecko. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach w trybie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało w mocy decyzję pierwszoinstancyjną. Po skrótowym przedstawieniu ustaleń organu podstawowego stopnia Kolegium dokonało wykładni art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy zwracając uwagę na jego wyjątkowy charakter oraz uznaniowe działanie organu. Zdaniem Kolegium organ I instancji zarówno w postępowaniu dowodowym, jak i w uzasadnieniu decyzji udowodnił, iż w przypadku skarżącego nie zaistniały szczególnie uzasadnione okoliczności. Powinien on w pierwszej kolejności wykorzystać możliwości zastosowania innych ulg. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego I. J. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji I instancji, podnosząc podobne zarzuty jak w odwołaniu, dodatkowo zarzucając Kolegium oparcie się na powierzchownych i niepełnych ustaleniach organu I instancji, bez poczynienia własnych ustaleń i oceny. Jego zdaniem prawidłowa ocena stanu faktycznego i prawnego powinna prowadzić do wniosku, że nie jest on w stanie spłacić przedmiotowych należności łącznie z odsetkami. Odpowiadając na skargę organ odwoławczy postulował jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie z powodów trafnie skonkretyzowanych w jej zarzutach. W szczególności wydane w sprawie decyzje nie spełniają wymogów przewidzianych przepisami procedury administracyjnej. Art. 7 i 77 § 1 kpa nakładają na organy administracji publicznej obowiązek ustalania prawdy obiektywnej i podejmowania rozstrzygnięcia na podstawie wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego, przy zastosowaniu wszelkich koniecznych środków dowodowych, z uwzględnieniem słusznego interesu strony. Podkreślić też trzeba, że ustanowiona w art. 80 kpa zasada swobodnej oceny dowodów zobowiązuje do oparcia się przez organ na przekonujących podstawach – wskazanych w uzasadnieniu rozstrzygnięcia, stosownie do treści art. 107 § 3 kpa – i wyklucza formułowanie dowolnych ustaleń i ocen. Ponadto w przypadku organu odwoławczego zasada dwuinstancyjności postępowania (art. 15 kpa) zobowiązuje ten organ do merytorycznego rozpatrzenia sprawy w pełnym zakresie, przy czym organ ten dodatkowo winien ustosunkować się do treści i zarzutów odwołania. Oceniając sprawę z tego punktu widzenia należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja nie spełnia powyższych wymogów. Kolegium co prawda prawidłowo przedstawiło interpretację art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy, ale już przedstawione w decyzji ustalenia stanu faktycznego i jego subsumpcja pod normę prawną tego przepisu budzą istotne zastrzeżenia. W szczególności jako dowolny należy uznać wniosek, że skarżący ma możliwość poprawy swojej sytuacji finansowej, która obecnie wyraża się kwotą ok. 500 zł, jaką skarżący otrzymuje miesięcznie z tytułu emerytury, po potrąceniach komorniczych. Ta okoliczność wynika z ustaleń organów, natomiast Kolegium nie podało żadnych argumentów przemawiających za możliwością polepszenia się sytuacji majątkowej skarżącego. Jedynie w ślad za organem I instancji wskazało, że orzeczenie o niepełnosprawności skarżącego nie wyklucza podjęcia pracy. Jeżeli w tym organ upatruje ową możliwość poprawy to takie ustalenie wymagałoby przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego zwłaszcza w kontekście twierdzeń skarżącego podniesionych we wniosku i odwołaniu, wskazujących konkretne okoliczności, które – jego zdaniem – świadczą o braku zdolności do pracy. Organy do tych okoliczności się nie ustosunkowały, w związku z czym omawiane ustalenie zostało dokonane z naruszeniem art. 80 kpa. W stanie faktycznym sprawy abstrakcyjne wydaje się z kolei wskazanie na możliwość skorzystania przez skarżącego z innych ulg, w postaci odroczenia płatności zadłużenia lub rozłożenia go na raty. To ostatnie jest praktycznie realizowane przez przewidziane prawem ograniczenia egzekucji świadczeń alimentacyjnych, powodujące, że zajęciu komorniczemu nie podlega cała emerytura skarżącego. Ogromna suma zadłużenia (w warunkach tej sprawy) i wiek skarżącego świadczą przeciwko racjonalności zastosowania obu tych ulg. Z kolei art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy przewiduje możliwość umorzenia należności w całości lub w części. Działając w ramach uznania administracyjnego organ nie jest związany żądaniem wniosku, w tym sensie, że jeżeli dłużnik domaga się umorzenia należności w całości, a okoliczności sprawy pozwalają ewentualnie na częściowe umorzenie, to w ramach reguły logicznej a maiori ad minus dopuszczalne jest częściowe uwzględnienie żądania. Rozważenie takiej możliwości było konieczne w niniejszej sprawie z dwóch powodów. Pierwszy został wyżej wskazany, a mianowicie, że wystąpienie o odroczenie płatności należności lub rozłożenie jej na raty w realiach tej sprawy byłoby w istocie bezsensowne. Drugi powód wiąże się z tymi prawidłowo wyeksponowanymi przez organy zasadami udzielania ulg dłużnikom alimentacyjnym. W sytuacji, gdy skarżący dysponuje stałym dochodem w postaci emerytury i egzekucja należności alimentacyjnych odbywa się przynajmniej częściowo skutecznie, to rzeczywiście brak jest przesłanek do całkowitego umorzenia zadłużenia skarżącego, zwłaszcza że zarówno w toku postępowania administracyjnego, jak i w skardze przyznał, iż z pomocą sióstr zaspokaja swoje bieżące potrzeby. Tak więc w aktualnym stanie rzeczy w grę może wchodzić jedynie częściowe umorzenie przedmiotowych należności, którego zasadności nie da się wykluczyć choćby porównując dochody skarżącego i wysokość owych należności. Uwzględniając konieczność zapewnienia skarżącemu niezbędnych podstaw egzystencjonalnych należy ocenić, choćby w przybliżeniu, jaka część należności realnie może być przez niego spłacona. W ramach przesłanek z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy nie byłoby w szczególności właściwe, by mimo egzekwowania należności w maksymalnym wymiarze, należności te nadal rosły przez naliczanie odsetek. Przy ustaleniu, że wyłącznym dochodem skarżącego jest niewysoka emerytura, taką możliwość należy brać pod uwagę. Byłaby to okoliczność obiektywna, w obecnym czasie niezależna od skarżącego, która powinna zostać oceniona pod kątem zastosowania omawianej ulgi. Organy orzekające w kwestii częściowego umorzenia należności w ogóle się nie wypowiedziały, w związku z czym właściwe jest przekazanie sprawy na poziom pierwszoinstancyjny, na którym organ działa w ramach uznania administracyjnego. Z powyższych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, w zw. z art. 135 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.) orzeczono, jak w sentencji, przy czym o kosztach rozstrzygnięto zgodnie z art. 200 i 205 § 2 tego Prawa.