III SA/Wa 2709/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Anna Zaorska, Sędziowie asesor WSA Piotr Dębkowski (sprawozdawca), sędzia WSA Włodzimierz Gurba, Protokolant referent stażysta Renata Liminowicz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 maja 2019 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] września 2018 r. nr [...] w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności byłego prezesa zarządu wraz ze spółką za zaległości spółki z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych za poszczególne okresy rozliczeniowe 2012 r. 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) zasądza od Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej na rzecz M. P. kwotę 997 zł (słownie: dziewięćset dziewięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z [...] grudnia 2017 r. Prezes Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (dalej Prezes PFRON) orzekł o odpowiedzialności M.P. (dalej Skarżący) za zaległości podatkowe N. sp. z o.o. (dalej Spółka) wraz z pozostałymi członkami zarządu z tytułu wpłat na PFRON za okresy od czerwca do października 2012 r. Decyzją z [...] marca 2018 r. Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (dalej MRPiPS), na podstawie art. 233 § 1 pkt 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2018 r., poz. 800 ze zm., dalej Op) oraz art. 49 ust. 1 i 4 ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 511 ze zm., dalej Urzszon), utrzymał w mocy orzeczenie organu pierwszej instancji. Organ odwoławczy wskazał, że dowody zgromadzone w tej sprawie potwierdzają, iż Skarżący pełnił funkcję członka zarządu gdy powstawały zobowiązania objęte decyzją. Z kolei bezskuteczność egzekucji potwierdził fakt, że Prezes PFRON w toku postępowania upadłościowego zgłosił swoje wierzytelności w stosunku do Spółki, lecz nie zostały one uwzględnione w ostatecznym planie podziału funduszów masy upadłości. Ziściły sie zatem obie przesłanki pozytywne orzekania o odpowiedzialności osoby trzeciej, o których mowa w art. 116 § 1 Op. Organ odwoławczy podał, że Skarżący nie złożył we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości. MRPiPS wywiódł to z treści przepisów ustawy z 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2009 r., Nr 175, poz. 1361 ze zm., dalej Pun), w szczególności do art. 11 i art. 21 tej ustawy. Organ wskazał, że pierwszym niezapłaconym przez Spółkę zobowiązaniem na PFRON było zobowiązanie za grudzień 2011 r., którego termin płatności przypadał na dzień 20 stycznia 2012 r. Zdaniem organu, wniosek o ogłoszenie upadłości winien zatem zostać złożony do 3 lutego 2012 r. Organ podał, że z akt sprawy wynika, iż Spółka złożyła stosowny wniosek o ogłoszenie upadłości dopiero w 29 września 2012 r. Złożenie tego wniosku nie zapewniło jednak ochrony wierzycielom i nie umożliwiło nawet częściowego zabezpieczenia interesu PFRON. Organ podkreślił, że z treści wspomnianego wniosku oraz wyjaśnień Skarżącego wynikało, iż powołanie nowego zarządu w czerwcu 2012 r. miało na celu podjęcie działań naprawczych. Na dzień składania wniosku Spółka posiadała natomiast zobowiązania wobec innych wierzycieli publicznoprawnych na łączną kwotę 17,5 mln zł. MRPiPS podsumował, że Skarżący nie powołał też żadnych okoliczności, które wskazywałyby, iż niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło bez jego winy. Skarżący nie wskazał także majątku Spółki, z którego egzekucja pozwoliłaby na zaspokojenie zaległości w znacznej części. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie M.P. wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Skarżący zarzucił organom naruszenie: - art. 116 § 1 pkt 1 lit. a Op, poprzez ustalenie odpowiedzialności solidarnej Skarżącego, pomimo złożenia przez zarząd Spółki wniosku o ogłoszenie upadłości "we właściwym czasie"; - art. 116 § 1 pkt1 lit. a Op w zw. z art. 11, art. 21 Pun, przez błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że "właściwym czasem" na złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości jest czas, w którym Spółka nie uregulowała należności publicznoprawnej, podczas gdy "właściwym czasem" w rozumieniu tego przepisu jest chwila, w której wiadomo już, że dłużnik nie będzie w stanie zaspokoić wszystkich swych zobowiązań; - art. 121, art. 122, art. 124, art. 180 § 1, art. 187 § 1, art. 191 Op, poprzez niezbadanie czy w przypadku Skarżącego zachodzą przesłanki egzoneracyjne, w szczególności poprzez uznanie, że na dzień [...] lutego 2012 r. (decyzja MRPiPS) lub na dzień [...] sierpnia 2012 r. (decyzja Prezesa PFRON) występuje niewypłacalność Spółki tylko na podstawie faktu nieregulowania wpłaty na rzecz PFRON za grudzień 2011 r. (decyzja MRPiPS) lub za czerwiec 2012 r. (decyzja Prezesa PFRON), bez dokonania stosownej analizy sytuacji finansowej Spółki; - art. 121, art. 122, art. 124, art. 180 § 1, art. 187 § 1, art. 191 Op, poprzez niezbadanie w sposób prawidłowy przez oba organy, w którym momencie zachodzą przesłanki wyłączające odpowiedzialność Skarżącego jako prezesa zarządu Spółki, o których mowa w art. 116 § 1 Op, w szczególności, że oba organy ustaliły różne daty niewypłacalności Spółki, tj. dzień [...] lutego 2012 r. (decyzja MRPiPS), dzień [...] sierpnia 2012 r. (decyzja Prezesa PFRON). W odpowiedzi na skargę MRPiPS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: Skarga jest zasadna. W niniejszej sprawie zastosowanie znalazły przepisy art. 116 § 1 i 2 Op, które normują zasady odpowiedzialności członków zarządu spółek kapitałowych za zaległości podatkowe tych spółek. W myśl tych przepisów, owa odpowiedzialność obejmuje zaległości z tytułu zobowiązań, których termin płatności przypadał w czasie, gdy dana osoba pełniła funkcję w zarządzie. W przypadku Skarżącego jest to okoliczność niesporna. W sprawie nie jest bowiem kwestionowane, że Skarżący był prezesem zarządu Spółki gdy upływały terminy płatności wpłat na PFRON za okresy od czerwca do października 2012 r. Druga przesłanka pozytywna orzekania o odpowiedzialności członka zarządu, unormowana w powołanych przepisach, dotyczy uprzedniej bezskuteczności egzekucji z majątku spółki kapitałowej. Również i ta okoliczność nie jest kwestionowana w tej sprawie. Wszakże wobec Spółki było prowadzone postępowanie upadłościowe, które nie doprowadziło do zaspokojenia Prezesa PFRON. Ów organ, w toku postępowania upadłościowego, zgłosił swoje wierzytelności w stosunku do Spółki, lecz nie zostały one uwzględnione w ostatecznym planie podziału funduszów masy upadłości. Ziściły się zatem obie przesłanki pozytywne orzekania o odpowiedzialności osoby trzeciej, o których mowa w art. 116 § 1 i 2 Op. Jeśli chodzi natomiast o pozostałe warunki wydania decyzji o odpowiedzialności członka zarządu, tj. brak przesłanek uwalniających go od wspomnianej odpowiedzialności, w skardze nie jest kwestionowane to, że Skarżący nie wskazał w toku postępowania istniejącego majątku Spółki, z którego Prezes PFRON mógłby zaspokoić swoje wierzytelności w całości lub w znacznej części. Spór w tej sprawie dotyczy natomiast tego, do kiedy zarząd Spółki winien złożyć wniosek o ogłoszenie jej upadłości. Przesłanką uwalniającą członka zarządu od odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółki kapitałowej jest bowiem również sytuacja, w której ów wniosek został złożony we właściwym czasie. Jak wynika z akt sprawy, Spółka złożyła deklaracje DEK-I-0 za okresy od grudnia 2011 r. do października 2012 r., lecz nie uregulowała wykazanych należności. Oznaczało to, że Spółka zaprzestała regulowania swoich wymagalnych zobowiązań wobec PFRON z dniem 20 stycznia 2012 r., gdyż wówczas upływał termin płatności zobowiązania za grudzień 2011 r., zaś kolejne nieuregulowane należności potwierdziły jedynie, iż nie miało to charakteru incydentalnego. Stosownie natomiast do art. 11 ust. 1 Pun taka sytuacja powoduje, że dłużnika należy uznać za niewypłacalnego. Z kolei niewypłacalność stanowi podstawę do ogłoszenia upadłości (art. 10 Pun). Dłużnik winien wówczas, nie później niż w terminie dwóch tygodni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, zgłosić w sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości (art. 21 ust. 1 Pun). Jeżeli dłużnikiem jest osoba prawna albo inna jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, obowiązek, o którym mowa w ust. 1, spoczywa na każdym, kto ma prawo go reprezentować sam lub łącznie z innymi osobami (art. 21 ust. 2 Pun). W niniejszej sprawie podstawy do złożenia przez zarząd Spółki wniosku o upadłość wystąpiły więc 20 stycznia 2012 r., zaś termin do dokonanie tej czynności upływał 3 lutego 2012 r. Wniosek o ogłoszenie upadłości Spółki został natomiast złożony dopiero 29 września 2012 r. Z punktu widzenia przesłanki egzoneracyjnej z art. 116 § 1 pkt 1 lit. a Op był to wniosek spóźniony. Nie mniej jednak należy mieć na względzie, że Skarżący pojawił się w zarządzie z misją ratowania Spółki dopiero w czerwcu 2012 r. Z tego powodu Prezes PFRON przyjął, że z perspektywy Skarżącego dniem powstania niewypłacalności Spółki był upływ terminu płatności zobowiązania za czerwiec 2012 r., czyli dzień 20 lipca 2012 r. Z tego też względu organ pierwszej instancji uznał, że termin do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości upływał w przypadku Skarżącego 3 sierpnia 2012 r. Tym samym, wniosek złożony 29 września 2012 r., w kontekście następstwa przesłanki egzoneracyjnej z art. 116 § 1 pkt 1 lit. a Op, także w odniesieniu do osoby Skarżącego był wnioskiem spóźnionym. Należy podkreślić, że określenie "właściwego czasu" do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości opiera się na obiektywnych przesłankach wynikających z przepisów Pun. Przesłanka, na którą powołały się organy w kontekście stwierdzenia niewypłacalności Spółki, dotyczyła sytuacji, w której dłużnik nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych, o czym stanowi art. 11 ust. 1 Pun. Natomiast w ust. 2 tego przepisu była mowa o zobowiązaniach przekraczających wartość jego majątku, nawet wówczas, gdy na bieżąco te zobowiązania wykonuje. Użycie w art. 11 ust. 2 Pun sformułowania "dłużnika (...) uważa się za niewypłacalnego także wtedy, gdy (...)" prowadzi do wniosku, że nie mamy tu do czynienia z rozwinięciem ust. 1, lecz z dwiema odrębnymi przesłankami, z których pierwsza nie odnosi się do sytuacji materialnej dłużnika. Stąd też uprawniony był wniosek organów, że sam fakt nieregulowania wymagalnych zobowiązań pieniężnych był wystarczający do uznania, iż dłużnik będący osobą prawną jest niewypłacalny, co powinno skłonić jego zarząd do podjęcia stosownych kroków przewidzianych w powołanej ustawie. Nie było zatem istotne to, czy Spółka posiada środki na spłatę zobowiązań, czy zarząd widzi realną możliwość wyjścia z kryzysu. Kluczowe było to, że Spółka na przestrzeni kilkunastu miesięcy nie regulowała tych zobowiązań w terminie płatności, tj. do 20 dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym powstał obowiązek uiszczenia stosownych wpłat na rzecz PFRON. W sporze o to czy Skarżący złożył wniosek o ogłoszenie upadłości we właściwym czasie rację należało zatem przyznać organom podatkowym. W tym zakresie Sąd nie podziela stanowiska wyrażonego w skardze, że niewypłacalność spółki kapitałowej powstaje dopiero wówczas, gdy nie ma już szans na spłatę powstałego zadłużenia. W tym kontekście bez znaczenia pozostają działania naprawcze podejmowane przez zarząd, nawet jeśli mają one na celu poprawę sytuacji spółki kapitałowej, a w perspektywie całkowite wyprowadzenie spółki z kryzysu. Zdaniem Sądu, organy nie rozważyły jednak zaistnienia ostatniej z przesłanek egzoneracyjnych, a mianowicie tego, czy niezłożenie wniosku we właściwym czasie było w przypadku Skarżącego niezawinione. Wszakże Skarżący, wedle ustaleń Prezesa PFRON, pozostawał w zwłoce niespełna dwa miesiące (od 3 sierpnia 2012 r. do 29 września 2012 r.), zaś w tym czasie Spółka znalazła się dość specyficznej sytuacji, która zupełnie uszła uwadze organom orzekającym w tej sprawie. W treści wniosku o ogłoszenie upadłości wynika, że powołanie nowego zarządu 25 czerwca 2012 r. miało na celu wdrożenie planu naprawczego w Spółce. Skarżący w toku postępowania administracyjnego odwołał się do realnych skutków swoich działań, które zamiast do złożenia wniosku o upadłość Spółki mogły skłonić go do podejmowania dalszych czynności naprawczych. Spółka zawarła porozumienie z głównym wierzycielem ([...]), dzięki któremu była w stanie wypłacić pensje oraz częściowo spłacić długi na rzecz swoich podwykonawców. Uzyskała porozumienie z urzędem skarbowym, na podstawie którego miała możliwość korzystania z 85% środków wpływających na jej rachunek bankowy. Zarząd Spółki uzyskał również zapewnienie od ZUS, że ten wstrzyma czynności egzekucyjne. Nie można zatem twierdzić, że Skarżący zwlekając ze złożeniem wniosku o upadłość bazował na nieracjonalnych przesłankach, skoro otrzymał swoistą "zachętę" dla podejmowanych działań od prywatnej instytucji finansowej oraz przede wszystkim od dwóch instytucji państwowych. W skardze (s. 5 i 6) podane zostały również inne okoliczności faktyczne, które wskazywały, że Skarżący miał prawo sądzić, iż dalsze funkcjonowanie Spółki może odbyć się z korzyścią dla niej oraz dla jej pracowników. Zdaniem Sądu kluczowe znaczenia ma natomiast to, że utrzymanie Spółki w obrocie gospodarczym mogło być korzystne również dla jej wierzycieli, w tym także dla Prezesa PFRON. Z akt sprawy wynika, że wszczęte niespełna dwa miesiące później postępowanie upadłościowe i tak nie doprowadziło do zaspokojenia wspomnianego organu. Nie ma natomiast podstaw by sądzić, że przez ten czas zaległości Spółki wzrosły na tyle istotnie, iż wniosek złożony przez Skarżącego do 3 sierpnia 2012 r. dałby Prezesowi PFRON większą szansę na przynajmniej częściowe zaspokojenie. Wręcz przeciwnie, podejmowane przez ten czas działania skłaniały do konstatacji, że ogólne zadłużenie Spółki się zmniejsza. Wypłacono bowiem pensje pracownikom oraz możliwe było uregulowanie zaległości wobec podwykonawców. Z treści skargi wynika, że w dłuższej perspektywie możliwe było nawet przezwyciężenie kryzysu i doprowadzenie do całkowitego zaspokojenia Prezesa PFRON. Tymczasem organy obu instancji w ogóle nie oceniły, czy działania Skarżącego, który wstrzymał się ze złożeniem wniosku o upadłość, mogły być ze wszech miar słuszne i racjonalne. Zdaniem Sądu, zarząd spółki kapitałowej winien zachowywać się w sposób rozsądny oraz z poszanowaniem interesów swoich wierzycieli. Nie można więc zaaprobować sytuacji, w której ów zarząd, w trosce wyłącznie o własny interes, będzie się bał podejmować racjonalne działania naprawcze. Członkowie zarządu muszą mieć prawo wykazać, że ewentualna zwłoka w złożeniu wniosku o upadłość może być niekiedy konieczna. W przeciwnym razie dochodziłoby do niepożądanych sytuacji, w których członkowie zarządu w trosce o własny majątek musieliby de facto po pierwszym nieuregulowanym zobowiązaniu natychmiast stawiać spółkę w stan upadłości, nie bacząc w ogóle szerzej na konsekwencje tego działania. W ocenie Sądu niniejsza sprawa dowodzi, że mogą niekiedy występować stany faktyczne, w których zarząd, mimo stanu niewypłacalności, ma wszelkie podstawy ku temu by kontynuować działalność spółki kapitałowej, jeśli oczywiście to przeświadczenie bazuje na odpowiednio mocnych przesłankach. Wówczas, gdy tylko rokowania ulegną nagłemu i niespodziewanemu pogorszeniu, a zarząd niezwłocznie zgłosi wniosek o ogłoszenie upadłości, nie sposób wykluczyć, że zwłoka, której ów zarząd się dopuścił, miała charakter niezawiniony. W niniejszej sprawie kluczowe znaczenie mogła mieć natomiast pomoc otrzymana od instytucji państwowych, która zapewne zachęciła Skarżącego do podejmowania dalszych wysiłków na rzecz ratowania Spółki. Z tych względów Sąd uznał, że zaskarżona decyzja narusza art. 122, art. 187 § 1, art. 191 Op, albowiem nie został należycie wyjaśniony stan faktyczny sprawy w kontekście przyczyn zwłoki w złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości. Organ winien zatem (z pomocą Skarżącego oraz korzystając z własnych uprawnień w zakresie dostępu do informacji posiadanych przez instytucje państwowe) dokładnie ustalić w jakiej sytuacji znajdowała się Spółka, jakie czynności naprawcze przeprowadzono po objęciu stanowiska przez Skarżącego, jakie uzyskano warunki od wierzycieli w tym od ZUS i urzędu skarbowego, z jakich powodów zarząd podjął ostatecznie decyzję o postawieniu Spółki w stan upadłości. Organy nie zbadały bowiem, czy w kontekście tych zdarzeń Skarżący bezsprzecznie uchybił terminowi do złożenia wniosku o upadłość w sposób zawiniony i w konsekwencji nie mógł powołać się na przesłankę egzoneracyjną, o której mowa w art. 116 § 1 pkt 1 lit. b Op. W oparciu o tak dokonane ustalenia organ oceni zatem czy Skarżący zwlekając niespełna dwa miesiące ze złożeniem wniosku o upadłość działał w sposób racjonalny, a przede wszystkim, czy miał podstawy by sądzić, że to co robi przynosi potencjalną korzyść wierzycielom Spółki, w tym także Prezesowi PFRON oraz osobom związanym ze Spółką, w szczególności jej pracownikom. Mając na względzie powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018, poz. 1302, dalej "Ppsa"), orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 i 205 § 2 Ppsa oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800). Na kwotę 997 zł złożył się wpis (500 zł), wynagrodzenie pełnomocnika (480 zł) oraz opłata skarbowa za ustanowienie pełnomocnika (17 zł).