IV SA/Po 198/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Jarosz Sędzia WSA Izabela Bąk-Marciniak (spr.) Asesor sądowy WSA Katarzyna Witkowicz-Grochowska Protokolant sekr. sąd. Agata Żebrowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 maja 2019 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2018 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia nienależnie pobranego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia 27 lipca 2018 r., nr [...] Sygn. akt IV SA/Po [...] Uzasadnienie Decyzją Prezydenta Miasta P. z dnia 27 lipca 2018 r. nr [...] orzeczono, że kwota [...]zł wypłacona M. S. tytułem zasiłku rodzinnego na rzecz P. D. i N. D. w okresie od dnia 1 maja 2018 r. do dnia 30 czerwca 2018 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ I instancji wskazał, że przedmiotowe świadczenie, po śmierci I. D. zostało wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenie rodzinne. W związku z powyższym organ na podstawie przepisu art. 30 ust. 2 pkt 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych orzekł o nienależnie pobranych świadczeniach. W ocenie organu w okresie od 07 maja do 30 czerwca 2018 r. nie było podstaw do wypłaty przedmiotowych świadczeń. Odwołanie od powyższej decyzji wniósł M. S., który w pierwszej kolejności podniósł, że po śmierci I. D. zwrócił na właściwe konto PCŚ część wypłaconego mu świadczenia (na dowód powyższego załączył wyciąg z rachunku bankowego potwierdzający wykonanie przelewu). Odwołujący wskazał także, że nie podejmował przelanych środków finansowych, a wykorzystała je w części siostra P. i N. D. - [...] D. , która sądownie stara się o rodzinę zastępczą dla rodzeństwa i występuje, jako ich opiekun. M. S. wniósł o uchylenie decyzji oraz ewentualnie o rozłożenie na raty spłaty (po [...] zł) przedmiotowej należności. Decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 28 grudnia 2018 r., Nr [...] utrzymano zaskarżoną decyzję w mocy. Organ odwoławczy wskazał, że materialnoprawną podstawę dotyczącą nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego stanowi art. 30 ust. 2 pkt 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z nim za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się: 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 1a) świadczenia rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; 3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; 4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego; 5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję. Następnie SKO podniosło, że decyzją Prezydenta Miasta P. z dnia 23 września 2017 r. nr [...] przyznano I. D. świadczenie rodzinne w wysokości po [...] zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2017 r. do 31 października 2018 r. na rzecz dzieci - P. D. i N. D.. We wniosku o przyznanie przedmiotowego świadczenia I. D., jako właściwe do wypłaty konto, wskazała konto bankowe należące do M. S.. W dniu 13 czerwca 2018 r. do organu I instancji wpłynął akt zgonu I. D., która zmarła w dniu 6 maja 2018 r. W związku z powyższym Kolegium uznało, że wypłacone w dniu 11 maja 2018 r. i w dniu 11 czerwca 2018 r. świadczenie rodzinne na konto M. S. zostało wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji, tj. I. D. - i to z przyczyn niezależnych od organu I instancji. Prezydent Miasta P. dowiedział się bowiem o śmierci wnioskodawczyni w dniu 13 czerwca 2018 r,, a więc po dokonaniu przelewów na konto M. S. - wskazane we wniosku z dnia 24 sierpnia 2017 r. A zatem w przedmiotowej sprawie nie ulega wątpliwości, że po śmierci matki dzieci, świadczenie zostało wypłacone osobie trzeciej, która nie była opiekunem dzieci. SKO odnosząc się do treści odwołania wskazało, że Prezydent Miasta P., winien uwzględnić w spłacie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego kwotę świadczenia już zwróconego na konto PCŚ przez M. S. w dniu 13 sierpnia 2018 r. Jak wynika bowiem z załączonego do odwołania wyciągu z rachunku bankowego w ww. dniu strona dokonała przelewu na konto PCŚ zatytułowanego " I. D. wnioskodawca nie żyje (...), zwrot świadczeń 500 i świadczenie rodzinne za czerwiec 2018 r. w łącznej wysokości [...] zł. Jednocześnie organ odwoławczy, z uwagi na jednoznaczną treść odwołania - zwrócił uwagę Prezydentowi Miasta P., że powinien wszcząć odpowiednie postępowanie administracyjne w sprawie rozłożenia na raty w wysokości [...] zł miesięcznie pozostałej do spłaty kwoty nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego. Treść uzasadnienia odwołania nie budzi wątpliwości, że stanowi ono również wniosek o udzielenie ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń w trybie art.30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Skargę na powyższą decyzję wywiódł do Sądu M. S. wnosząc o zmianę decyzji i umorzenie postepowania w przedmiotowej sprawie. Skarżący podkreślił, iż konto na które wpływały środki z PCŚ było założone tylko w tym celu, a on sam nigdy z tych pieniędzy nie korzystał. Po śmierci parterki razem z jej starszą córką [...] skarżący udał się do PCŚ dnia 25 maja 2018 r. w celu zgłoszenia śmierci zmarłej prosząc o nie wysyłanie już żadnych świadczeń. W tym czasie córka [...] starająca się sądownie o uzyskanie statusu rodziny zastępczej dla dwójki młodszego rodzeństwa, nie miała środków na utrzymanie rodziny, pomimo złożenia do Sądu wniosku o zabezpieczenie małoletnich. Zabezpieczenie takie D. D. otrzymała dopiero w dniu 05 listopada 2018 r. Pieniądze, które zostały wypłacone [...] zł zostały pobrane przez D. D. i użyte do zabezpieczenia potrzeb życiowych osieroconych dzieci zmarłej. Skarżący nadmienił, że z całkowitej kwoty pobranych świadczeń- [...] zł, zostało zwrócone na konto PCŚ [...] zł. Ze względu na trudną sytuację materialną skarżący nieopatrznie przyjął na siebie zobowiązanie finansowe i poprosił o rozłożenie na raty kwoty [...]zł, niejako przyznając się do winy której nie popełnił. Skarżący wskazał na traumę psychiczną całej rodziny po śmierci I. D. oraz trudną sytuację finansową. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała zasadna. Przepis art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.) zwana dalej p.p.s.a. stanowi, iż sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Przedmiotem kontroli w sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. o uznaniu świadczenia rodzinnego pobranego przez M. S. na rzecz P. D. i N. D. w okresie od dnia 1 maja 2018 r. do dnia 30 czerwca 2018 r. za świadczenie nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. Podstawę materialnoprawną powyższych decyzji stanowił w art. 30 ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220 z późn. zm., dalej: "ustawa"). W niniejszej sprawie decyzją Prezydenta Miasta P. z dnia 23 września 2017 r. przyznano I. D. świadczenie rodzinne w wysokości po [...] zł miesięcznie na okres od 1 listopada 2017 r. do 31 października 2018 r. na rzecz dzieci - P. D. i N. D.. We wniosku o przyznanie przedmiotowego świadczenia I. D., jako właściwe do wypłaty konto, wskazała konto bankowe należące do M. S.. Dnia 06 maja 2018 r. I. D. zmarła, a organ uznał świadczenie wychowawcze wypłacone na rzecz jej dzieci w maju i czerwcu za nienależnie pobrane, przy czym skarżący środki za miesiąc czerwiec zwrócił. Skarżący podkreślił, iż konto na które wpływały środki z PCŚ było założone tylko w tym celu i on nigdy tych pieniędzy nie wypłacał. Pieniądze te zostały spożytkowane przez najstarszą córkę jego partnerki, która opiekuje się młodszym rodzeństwem. W orzecznictwie sądów administracyjnych dominuje pogląd, iż w przepisie art. 30 ust. 2 pkt 5 ustawy chodzi o sytuacje, gdy dojdzie do wypłaty świadczenia za okres, w którym nie przysługiwałoby ono uprawnionemu, czyli także, gdy doszło do wypłaty przyznanych uprzednio świadczeń, ale za okres przypadający po śmierci osoby uprawnionej. Unormowanie to wynika z konieczności uregulowania sytuacji, gdy po śmierci osoby uprawnionej organ pomocowy nadal przekazuje środki z tytułu świadczeń na rachunek bankowy. Jednakże należy zwrócić uwagę, że z przedmiotowej ustawy nie wynika, czy świadczenia rodzinne mają być wypłacane stronie z góry czy z dołu. Wskazać również przyjdzie, że stosownie do art. 26 ust. 1 ustawy, świadczenia rodzinne wypłaca się w okresach miesięcznych. W ocenie Sądu organ nie wyjaśnił na jakiej podstawie prawnej skarżący ma zwrócić świadczenie za miesiąc maj, skoro osoba uprawniona zmarła 06 maja. Wydanie prawidłowej decyzji administracyjnej jest możliwe jedynie po uprzednim rzetelnym i pełnym ustaleniu stanu faktycznego. W tym przypadku Prezydent nie podołał temu obowiązkowi, a Kolegium wadliwie zaakceptowało to uchybienie. Organy nie wyjaśniły w sposób wyczerpujący stanu faktycznego, niezbędnego dla podjęcia prawidłowego rozstrzygnięcia, czym naruszyły zasady postępowania określone w art. 7., art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Powyższe uchybienie częściowo związane jest również z błędną wykładnią pojęcia świadczenie nienależnie pobrane. Organ nie wskazał przepisu prawa, z którego wynikałoby, że świadczenie rodzinne w miesiącu maju nie przysługiwało. W niniejszej sprawie organy w ogóle nie wzięły pod uwagę sytuacji faktycznej i tego, że osoba uprawniona osierociła czworo dzieci, w tym dwoje małoletnich. Nie zainteresowały się kto sprawuje prawną opiekę nad małoletnimi. Nie przesłuchano na te okoliczność zainteresowanych. Tymczasem jak wynika ze skargi i treści odwołania pieniądze w miesiącu maju spożytkowane zostały przez najstarszą córkę uprawnionej, która postanowieniem Sądu z dnia 05.11.2018 r. została ustanowiona rodzina zastępczą dla młodszego rodzeństwa i to na ich potrzeby pieniądze zostały przekazane. W orzecznictwie podnosi się, że o świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale i przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenia pobiera, iż świadczenie jej nie przysługuje (por. np. wyrok WSA w Łodzi z dnia 8 maja 2018 r., sygn. II SA/Łd 261/18). Należy więc rozróżnić zarówno przesłankę obiektywną - wypłacenie świadczenia bez podstawy prawnej, jak i subiektywną - dotyczącą świadomości osoby pobierającej świadczenie, że pobiera je nienależnie. Należy też mieć na względzie, że celem świadczenia rodzinnego jest częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka. Tym samym przepis ten w sposób nie budzący wątpliwości przyznaje prymat prawa do pobierania świadczenia przez osobę faktyczne sprawującą opiekę nad dzieckiem i ponoszącą związane z tym wydatki, o ile tylko należy do ustawowego katalogu osób uprawnionych do jego wnioskowania i pobierania (matka, ojciec, opiekun faktyczny albo opiekun prawny dziecka), a dziecko może być uznane za członka rodziny osoby wnioskującej. Ponownie rozpoznając sprawę organ wskaże dlaczego i na jakiej podstawie prawnej należy zwrócić środki za miesiąc maj oraz uwzględni fakt, że skarżący zwrócił świadczenia za miesiąc czerwiec. Organ weźmie pod uwagę fakt, że osoba uprawniona osierociła czworo dzieci, a pieniądze w miesiącu maju zostały spożytkowane przez najstarszą córkę uprawnionej w celu zapewnienia podstawowych potrzeb bytowych dla reszty rodzeństwa. Mając powyższe na uwadze, Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję, a także poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P., albowiem wydano je z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozpoznając sprawę ponownie właściwy organ zobowiązany jest rozstrzygnąć sprawę z uwzględnieniem oceny prawnej i wskazań zawartych w uzasadnieniu wyroku.