II SA/Sz 511/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj Sędziowie Sędzia WSA Renata Bukowiecka-Kleczaj (spr.), Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska Protokolant starszy sekretarz sądowy Katarzyna Skrzetuska-Gajos po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 22 sierpnia 2019 r. sprawy ze skargi J. B. na decyzję Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie powołania do odbycia krótkotrwałych ćwiczeń wojskowych uchyla zaskarżoną decyzję Kartą powołania - decyzją Wojskowego Komendanta Uzupełnień w S. seria [...] nr [...] z dnia [...]. żołnierz rezerwy J. B. został powołany do odbycia krótkotrwałych ćwiczeń wojskowych w terminie od 8 do 12 kwietnia 2019 r. w Jednostce Wojskowej Nr [...] w O. . Od ww. decyzji J. B. złożył odwołanie, w którym wskazał, że jest długoletnim pracownikiem firmy E. G. i nie ma dla niego żadnego zastępstwa. Pracodawca strony podpisał umowę, którą musi realizować wobec czego obecność skarżącego w firmie jest niezbędna. Ponadto strona jest właścicielem [...] "Ł. s.c.", w którym zatrudnia cztery osoby, dowozi towar i dokonuje bieżących napraw. Pracuje od rana do wieczora, nie ma czasu dla siebie, zawsze jest coś do zrobienia. Pracuje w soboty a często także w niedziele, ma do spłacenia kredyty i nie może pozwolić sobie na pozostawienie firmy na tak długi czas. Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Szef Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego w zw. z art. 4 ust. 1, art. 58 ust. 1 i art. 100 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1969 o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2018 r., poz. 1459 ze zm.) utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji organ II instancji powołując się na przepis § 15 ust. 6 pkt 2 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 15 czerwca 2015 r. w sprawie ćwiczeń wojskowych (Dz.U. z 2015 r. poz. 950) wskazał, że żołnierz rezerwy może być zwolniony z ćwiczeń wojskowych przed ich odbyciem w razie śmierci najbliższego członka rodziny albo obłożnej choroby lub zaistnienia innych szczególnie uzasadnionych okoliczności. Wykonywanie obowiązków zawodowych, a także prowadzenie działalności gospodarczej nie jest szczególną okolicznością i nie może stanowić podstawy do zwolnienia z obowiązku odbywania ćwiczeń wojskowych. Organ podkreślił, że kartę powołania żołnierz rezerwy otrzymał z ponad miesięcznym wyprzedzeniem "od dnia rozpoczęcia ćwiczeń wojskowych z podanym miejscem i terminem realizacji, w związku z czym miał dużo czasu na ułożenie sytuacji zawodowej w sposób pozwalający na odbycie ćwiczeń wojskowych". Organ odwoławczy dodał, że w myśl art. 4 ust. 1 wymienionej na wstępie ustawy odwołujący się podlega powszechnemu obowiązkowi obrony, w ramach którego jako obywatel polski zobowiązany jest do pełnienia służby wojskowej. Obowiązek ten dla odwołującego się jako żołnierza rezerwy polega na odbywaniu ćwiczeń wojskowych i trwa zgodnie z art. 58 ust. 1 ustawy do końca roku kalendarzowego, w którym ww. skończy pięćdziesiąt pięć lat życia. Ponadto zgodnie z art. 104 wspomnianej ustawy żołnierz rezerwy może odbywać ćwiczenia wojskowe trwające do dwudziestu czterech godzin nie więcej niż trzy razy w roku, a pozostałe ćwiczenia raz w roku. Ostatnie ćwiczenia, w których odwołujący się uczestniczył odbyły się w 2018 r. – ćwiczenia jednodniowe, natomiast ćwiczenia krótkotrwałe żołnierz rezerwy odbył w 2015 r., w związku z powyższym istnieje konieczność przeszkolenia ww. żołnierza rezerwy zgodnie z posiadanym przydziałem mobilizacyjnym. Organ zaznaczył, że w myśl art. 119 a ust. 1 ww. ustawy, za odbyte ćwiczenia przysługuje świadczenie pieniężne rekompensujące utracone wynagrodzenie ze stosunku pracy lub stosunku służbowego, albo dochód z prowadzonej działalności gospodarczej lub rolniczej, które odwołujący się mógłby uzyskać w okresie odbywania ćwiczeń wojskowych. Potrzeby Sił Zbrojnych RP dyktują konieczność odbycia przez odwołującego się przeszkolenia w jednostce wojskowej, do której posiada on przydział mobilizacyjny. Wydana decyzja nie wyklucza dalszych możliwości ubiegania się o zwolnienie z ćwiczeń wojskowych. W przypadku przedstawienia przez żołnierza rezerwy w dniu rozpoczęcia ćwiczeń dokumentów potwierdzających konieczność zwolnienia z tych ćwiczeń, dowódca jednostki wojskowej będący ich organizatorem posiada kompetencje do zwalniania przed ich zakończeniem. Możliwości te wynikają z dyspozycji § 15 ust. 6 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia z dnia 15 czerwca 2015 r. w sprawie ćwiczeń wojskowych. Pismem z dnia 29 marca 2019 r. J. B. złożył skargę na ww. decyzję Szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, podnosząc, że "wszelkie uwagi do wydanej decyzji przedstawi przed sądem". W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 22 sierpnia 2018 r. skarżący wskazał, że w jego przypadku zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające zwolnienie go z obowiązku odbycia ćwiczeń. Pracuje w przedsiębiorstwie E.-G., gdzie jako jeden z dwóch pracowników zajmuje się szlifowaniem kamieni. Jego pracodawca od dwóch lat poszukuje wykwalifikowanego pracownika o tożsamych kwalifikacjach, a od roku także bezskutecznie jakiegokolwiek pracownika. Stąd też, zdaniem skarżącego, argumentacja organu, że w ciągu miesiąca można znaleźć zastępstwo nie ma uzasadnienia. Skarżący zaznaczył, że w związku z koniecznością wywiązania się przez jego pracodawcę z zawartych umów, po rozprawie będzie zmuszony wrócić do pracy by dokończyć zlecenie. Podobna sytuacja dotyczy prowadzonej przez stronę działalności w postaci [...] Ł. . W jego ocenie, nie ma możliwości znalezienia na tydzień osoby, która zechciałaby go zastąpić, co wymagałoby dodatkowo przeszkolenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2018 r., poz. 2107) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r., poz. 1302., powoływanej dalej jako "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sąd administracyjny bada, czy zaskarżony akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W tak określonym zakresie kognicji, nie będąc jednak związany – stosownie do art. 134 p.p.s.a. – zarzutami i wnioskami skargi, Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa w stopniu uzasadniającym jej uchylenie. Zaskarżoną decyzją organ II instancji utrzymał w mocy decyzję – kartę powołania J. B. do odbycia ćwiczeń wojskowych w okresie od 8 kwietnia 2019 r. do 12 kwietnia 2019 r. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2019 r. poz. 1541), powszechnemu obowiązkowi obrony podlegają wszyscy obywatele polscy zdolni ze względu na wiek i stan zdrowia do wykonywania tego obowiązku. Obywatel polski będący równocześnie obywatelem innego państwa nie podlega powszechnemu obowiązkowi obrony, jeżeli stale zamieszkuje poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W ramach powszechnego obowiązku obrony obywatele polscy są obowiązani do: 1) pełnienia służby wojskowej, 2) wykonywania obowiązków wynikających z nadanych przydziałów kryzysowych i przydziałów mobilizacyjnych, 3) świadczenia pracy w ramach pracowniczych przydziałów mobilizacyjnych, 4) pełnienia służby w obronie cywilnej, 5) odbywania edukacji dla bezpieczeństwa, 6) uczestniczenia w samoobronie ludności, 7) odbywania ćwiczeń w jednostkach przewidzianych do militaryzacji i pełnienia służby w jednostkach zmilitaryzowanych, 8) wykonywania świadczeń na rzecz obrony - na zasadach i w zakresie określonych w ustawie (art. 4 ust. 3 cytowanej ustawy). Z kolei w myśl art. 58 ust. 1 tej ustawy, obowiązkowi służby wojskowej, w zakresie określonym w niniejszej ustawie, podlegają obywatele polscy, począwszy od dnia, w którym kończą osiemnaście lat życia, do końca roku kalendarzowego, w którym kończą pięćdziesiąt pięć lat życia, a posiadający stopień podoficerski lub oficerski – sześćdziesiąt trzy lata życia. Obowiązkowi służby wojskowej nie podlegają jednak osoby wymienione w ust. 1, które zostały uznane ze względu na stan zdrowia za trwale niezdolne do tej służby (art. 58 ust. 2 ustawy). Obowiązkowi takiemu nie podlegają ponadto kobiety wymienione w art. 58 ust. 3 ww. ustawy. Z kolei w myśl art. 100 ust. 1 cytowanej ustawy, obowiązek służby wojskowej w czasie pokoju osób przeniesionych do rezerwy niebędących żołnierzami rezerwy polega na odbywaniu ćwiczeń wojskowych. Na ćwiczenia wojskowe można powołać: 1) żołnierzy rezerwy posiadających nadane przydziały kryzysowe; 2) żołnierzy rezerwy, na ich wniosek lub za ich zgodą, w drodze ochotniczego zgłoszenia się na te ćwiczenia, jeżeli przemawiają za tym potrzeby Sił Zbrojnych; 3) osoby przeniesione do rezerwy niebędące żołnierzami rezerwy, które ochotniczo zgłosiły się do odbycia ćwiczeń wojskowych, jeżeli przemawiają za tym potrzeby Sił Zbrojnych (art. 100 ust. 2 ustawy). Na ćwiczenia wojskowe i do okresowej służby wojskowej nie powołuje się żołnierzy rezerwy, którzy: 1) prowadzą własną kampanię wyborczą w przypadku kandydowania do organów, o których mowa w art. 65 ust. 4 - w czasie jej trwania; 2) zostali wybrani na posła, w tym do Parlamentu Europejskiego, albo senatora - w czasie trwania kadencji; 3) zostali przeznaczeni do odbycia służby zastępczej lub odbyli tę służbę (art. 100 ust. 3 ustawy). Szczegółowe warunki, tryb i terminy powoływania żołnierzy rezerwy do odbycia ćwiczeń wojskowych i zwalniania z nich, a także kwestie dotyczące sposobu i formy odbywania ćwiczeń wojskowych oraz ich ilości i czasu trwania dla poszczególnych grup żołnierzy rezerwy uregulowane zostały, w wydanym na podstawie art. 73 i art. 106 ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP, rozporządzeniu Ministra Obrony Narodowej z dnia 3 czerwca 2004 r. w sprawie ćwiczeń wojskowych żołnierzy rezerwy (Dz.U. z 2004 r., nr 142, poz. 1505 z późn. zm.). W tym zakresie Sąd nie podziela poglądu organu, zgodnie z którym zastosowanie w przypadku skarżącego – żołnierza rezerwy – winno mieć rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 15 czerwca 2015 r. w sprawie ćwiczeń wojskowych (Dz.U. z 2015 r., poz. 950). Co prawda na zasadach ogólnych należałoby przyjąć, że uregulowanie późniejsze – czyli rozporządzenie z 15 czerwca 2015 r. - uchyla uregulowanie wcześniejsze – czyli rozporządzenie z dnia 3 czerwca 2004 r., jednak nie w takiej sytuacji, w której akt późniejszy jest aktem o charakterze ogólnym podczas gdy akt wcześniejszy jest aktem szczególnym – tak jak w tym przypadku. Należy podkreślić, że rozporządzenie z dnia 15 czerwca 2015 r. obejmuje nie tylko kwestie dotyczące ćwiczeń żołnierzy rezerwy – tak jak czyniło to rozporządzenie z 3 czerwca 2004 r. ale dodatkowo obejmuje także osoby przeniesione do rezerwy niebędące żołnierzami rezerwy. Wobec powyższego nie ulega wątpliwości, że akt późniejszy o charakterze ogólnym nie mógł uchylić aktu wcześniejszego o charakterze szczególnym. W chwili obecnej obydwa rozporządzenia są obowiązujące, przy czym w stosunku do żołnierza rezerwy zastosowanie winno mieć rozporządzenie z dnia 3 czerwca 2004 r. Zapisy na karcie ewidencyjnej skarżącego wskazują, że posiada on przydział mobilizacyjny. Zgodnie z art. 101 ust. 10 ustawy o powszechnym obowiązku obrony, Rada Ministrów, w drodze rozporządzenia, może wprowadzić obowiązkowe ćwiczenia wojskowe dla żołnierzy rezerwy i osób przeniesionych do rezerwy niebędących żołnierzami rezerwy w przypadkach zagrożenia bezpieczeństwa państwa lub wystąpienia potrzeb Sił Zbrojnych, a także w okresie trwania obowiązku odbywania zasadniczej służby wojskowej oraz przeszkolenia wojskowego, uwzględniając cel wprowadzania ćwiczeń wojskowych, kategorie osób objętych obowiązkiem ich odbycia, a także okres, na który wprowadza się ten obowiązek. W oparciu o powyższy przepis wydane zostało rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 11 lutego 2015 r. w sprawie wprowadzenia obowiązkowych ćwiczeń wojskowych (Dz.U. z 2015 r., poz. 321). Zgodnie z § 1 tego rozporządzenia, wprowadza się obowiązkowe ćwiczenia wojskowe dla żołnierzy rezerwy i osób przeniesionych do rezerwy niebędących żołnierzami rezerwy w związku z wystąpieniem potrzeb Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie przeszkolenia żołnierzy rezerwy posiadających nadane przydziały mobilizacyjne oraz dla żołnierzy rezerwy i osób przeniesionych do rezerwy niebędących żołnierzami rezerwy, którym planuje się nadać takie przydziały. Wobec powyższego, należy stwierdzić, że skarżący jako żołnierz rezerwy ma obowiązek odbywania ćwiczeń wojskowych, o których mowa w cytowanych powyżej przepisach. W określonych w rozporządzeniu z dnia 3 czerwca 2004 r. przypadkach może on jednak zostać zwolniony z ćwiczeń wojskowych przed ich odbyciem. W tym miejscu zwrócenia uwagi wymaga, że przywoływany przez organ § 15 ust. 6 pkt 2 rozporządzenia z dnia 15 czerwca 2015 r. zawiera w omawianym zakresie uregulowanie analogiczne do uregulowania zawartego w § 16 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia z dnia 3 czerwca 2004 r. Zgodnie bowiem z pierwszym z wymienionych przepisów wojskowy komendant uzupełnień może zwolnić żołnierza rezerwy albo osobę przeniesioną do rezerwy z ćwiczeń wojskowych w razie śmierci najbliższego członka rodziny albo obłożnej choroby lub zaistnienia innych szczególnie uzasadnionych okoliczności. Z kolei przepisy rozporządzenia z dnia 3 czerwca 2004 r. przewidują w § 16 ust. 2 możliwość zwolnienia żołnierza rezerwy z ćwiczeń wojskowych przed ich odbyciem w razie: 1) śmierci lub obłożnej choroby najbliższego członka rodziny żołnierza, jeżeli udzielenie urlopu okolicznościowego w tym przypadku jest niewystarczające lub niecelowe; 2) zaistnienia innych szczególnie uzasadnionych okoliczności. Należy zaznaczyć, że skarżący obowiązku odbycia ćwiczeń wojskowych nie kwestionował, podnosząc jedynie, że w jego przypadku zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające zwolnienie go z powyższego obowiązku ponieważ równocześnie prowadzi działalność gospodarczą oraz jest zatrudniony w zakładzie kamieniarskim, gdzie jako jeden z dwóch pracowników nie może być obecnie przez nikogo zastąpiony. W tej sytuacji uważa za nierealne znalezienie zastępstwa w ciągu jednego miesiąca tj. od otrzymania karty powołania do rozpoczęcia ćwiczeń wojskowych. Zdaniem organu, wspomniane wyżej okoliczności nie mogą jednak stanowić podstawy do zwolnienia z obowiązku odbywania ćwiczeń wojskowych. Skarżący kartę powołania otrzymał z ponad miesięcznym wyprzedzeniem, z podanym miejscem i terminem ich realizacji, w związku z czym miał dużo czasu na ułożenie sytuacji zawodowej w sposób pozwalający na odbycie ćwiczeń wojskowych. W ocenie Sądu, powyższe stanowisko nie zasługuje na aprobatę bowiem nie uwzględnia realiów tej konkretnej sprawy. Należy podkreślić, że organ swojego poglądu co do tego, że podnoszone przez skarżącego okoliczności nie stanowią szczególnie uzasadnionych okoliczności o jakich mowa w cytowanym powyżej przepisie należycie nie uzasadnił. Argumentacja organu sprowadza się do jednego zdania, wskazującego, że "wykonywanie obowiązków zawodowych, a także prowadzenie działalności gospodarczej nie jest szczególną okolicznością i nie może stanowić podstawy do zwolnienia z obowiązku odbywania ćwiczeń wojskowych". Z powyższego stwierdzenia nie sposób jednak wywnioskować dlaczego organ tak uważa. Tymczasem przepisy art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. nakazują organom wyjaśnienie istotnych kwestii po wyczerpującym zebraniu, rozpatrzeniu i ocenie całego materiału dowodowego oraz kierowanie się przy tym zasadą prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, a ponadto elementy powyższe mają znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Obowiązkiem każdego organu administracji publicznej jest zatem wyczerpujące wskazanie okoliczności faktycznych i prawnych, którymi kierował się przy podejmowaniu rozstrzygnięcia, w szczególności uzasadnienie winno zawierać ocenę zebranego w postępowaniu materiału dowodowego, dokonaną przez organ wykładnię stosowanych przepisów oraz ocenę przyjętego stanu faktycznego w świetle obowiązującego prawa. Na organach administracji spoczywa nie tylko obowiązek wskazania swojego rozstrzygnięcia ale i umotywowania swojego stanowiska w tym zakresie, tj. przedstawienia toku rozumowania, który doprowadził do podjęcia rozstrzygnięcia, w tym wskazania przyczyn zajęcia danego stanowiska, jak i powodów, dla których zarzuty i argumenty podnoszone przez stronę są lub nie są zasadne. W rozpoznawanej sprawie organ nie rozważał sytuacji rodzinnej i zawodowej skarżącego w kontekście możliwego zastosowania § 16 ust. 2 rozporządzenia z dnia 3 czerwca 2004 r. (ani też analogicznie brzmiącego § 15 ust. 6 rozporządzenia z 15 czerwca 2015 r.). Organ odwoławczy nie poczynił jakichkolwiek ustaleń faktycznych co do zakwalifikowania twierdzeń strony o zaistniałych aktualnie w jego życiu faktach, mających stanowić podstawę do zwolnienia z ćwiczeń - do szczególnie uzasadnionych okoliczności, lub - do okoliczności nieuzasadnionych, w rozumieniu tego przepisu. Nie przedstawił też w powyższym zakresie żadnych rozważań. Konsekwencją tego jest brak jakiegokolwiek uzasadnienia i argumentów wyjaśniających, dlaczego zdaniem organu sytuacja skarżącego i przedstawione przez niego okoliczności nie należą do "szczególnie uzasadnionych" . Zauważyć należy, że skarżący nie powołał się jedynie na fakt zatrudnienia oraz prowadzenia działalności gospodarczej ale przedstawił konkretne argumenty, które w tym wypadku – w jego ocenie – czynią wymienione przez niego okoliczności szczególnie uzasadnionymi (zatrudnienie w zakładzie [...] połączone z brakiem możliwości znalezienia zastępstwa w tak krótkim okresie jednego miesiąca z jednoczesnym prowadzeniem własnej działalności gospodarczej wymagającej dowożenia towaru, dokonywanie bieżących napraw, obowiązki związane z zatrudnianiem pracowników). Organ nie tylko nie odniósł się do tych argumentów, ale też uznał okres jednego miesiąca na "ułożenie sytuacji zawodowej w sposób pozwalający na odbycie ćwiczeń wojskowych" za wystarczający nie przedstawiając jakiegokolwiek uzasadnienia takiego stanowiska. Nie może pozostać niezauważona także i ta okoliczność (znana Sądowi z oświadczeń pełnomocnika organu składanych w innych sprawach), że terminy planowanych ćwiczeń wojskowych znane są organowi z rocznym wyprzedzeniem, a zatem w okolicznościach takich z jakimi mamy do czynienia w niniejszej sprawie możliwe jest zawiadomienie skarżącego o terminie przedmiotowych ćwiczeń ze znacznie większym wyprzedzeniem niż ewentualny jeden miesiąc – tak jak miało to miejsce w tym przypadku. Mając na względzie powyższe Sąd uznał, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa procesowego, tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkowało koniecznością jej uchylenia na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W tym stanie rzeczy orzeczono jak w sentencji. Wskazania do dalszego postępowania wynikają wprost z wyżej naprowadzonych rozważań Sądu.