II SA/Wa 709/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj, Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Sędzia WSA Joanna Kube, Protokolant specjalista Sylwia Mikuła, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 września 2019 r. sprawy ze skargi W. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...] wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r., poz. 1270 z późn. zm.) odmówił W. R. przyznania emerytury w drodze wyjątku W treści decyzji organ nadmienił, że w niniejszej sprawie konieczne jest zbadanie, czy brak uzyskania świadczenia w trybie zwykłym był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Po wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego Prezes ZUS nie stwierdził istnienia przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy. Z akt sprawy wynika bowiem, że do dnia osiągnięcia wieku emerytalnego, tj. w wieku 60 lat strona udowodniła jedynie 14 lat, 2 miesiące i 24 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych, w tym 10 lat, 8 miesięcy i 3 dni okresów składkowych oraz 3 lata, 6 miesięcy i 21 dni okresów nieskładkowych, które zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Organ wskazał, iż od [...] sierpnia 1968 r. do [...] listopada 1975 r. oraz od [...] sierpnia 1991 r. do [...] września 2008 r., tj. do dnia osiągnięcia wieku emerytalnego strona nie podejmowała zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Przeprowadzona analiza akt sprawy nie wskazuje, aby w wykazanych okresach ubezpieczona nie mogła kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Komisja lekarska ZUS, orzeczeniem z [...] grudnia 2018 r. ustaliła, że całkowita niezdolność do pracy skarżącej powstała w dniu [...] lipca 2018 r. Przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Przezes ZUS wyjaśnił, że częściowa niezdolność do pracy, orzeczona od [...] października 2009 r. do powstania całkowitej niezdolności do pracy jedynie ograniczała, natomiast nie uniemożliwiała wykonywania zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi. Jednocześnie organ podkreślił, że opieka nad członkami rodziny, chociaż bardzo pożądana ze względów społecznych, nie jest szczególną okolicznością uniemożliwiającą nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Jest to życiowy wybór pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i poświęceniu się opiece nad członkami rodziny, a kontynuowaniem zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień emerytalno-rentowych, wynikających z ubezpieczenia społecznego. W. R. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...]. Skarżąca zarzuciła naruszenie: ‒ art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS polegające na uznaniu, że opieka nad obłożenie chorymi członkami rodziny oraz postępująca chorobą potwierdzona orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności nie są szczególnymi okolicznościami uniemożliwiającymi nabycie uprawień do świadczenia w trybie zwykłym, co skutkowało błędnym przyjęciem, że w przypadku skarżącej nie zachodzą szczególne okoliczności, powodujące niespełnienie ustawowych warunków do uzyskania emerytury w drodze wyjątku, ‒ art. 7, art. 77 i art. 9 ustawy – Kodeks postępowania administracyjnego polegające na nieprzeprowadzeniu z urzędu wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy lub wezwania strony do przedłożenia dodatkowych dowodów, niewyczerpującym rozpatrzeniu całego materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie poprzez uznanie, że nie zachodziły szczególne okoliczności uzasadniające brak podejmowania przez nią pracy. Skarżąca nadmieniła, że organ dopuścił się błędu w ustaleniach faktycznych polegającego na stwierdzeniu, że z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których strona mogłaby nabyć uprawnienia do świadczenia w trybie zwykłym. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości. Zdaniem skarżącej za usprawiedliwione – w świetle przesłanki "szczególnych okoliczności" – należy uznać bezrobocie występujące w powiązaniu z innymi zdarzeniami, np. koniecznością sprawowania opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym, bądź obłożnie chorym członkiem rodziny, postępującą chorobą potwierdzoną orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, wiekiem osoby bezrobotnej zbliżającym się do ustawowego wieku emerytalnego. Prezes ZUS błędnie twierdzi, że brak podejmowania pracy z powodu opieki nad chorymi członkami rodziny oraz z uwagi na postępujące choroby doprowadzające do całkowitej niezdolności do pracy, nie są podstawą do uznania, że nastąpiły szczególne okoliczności uniemożliwiające skarżącej podejmowanie pracy. Brak okresów składkowych spowodowany był brakiem zatrudnienia wynikającym z konieczności opiekowania się niepełnosprawną córką, niepełnosprawną mamą, a następnie niepełnosprawnym mężem. Córka A. R. od urodzenia była niepełnosprawna i wymagała stałej opieki innej osoby. Córka przeszła [...] operacje stawu biodrowego, leczyła się m.in. w Instytucie Ortopedii i Rehabilitacji Akademii Medycznej w P. Córka wymagała całodobowej opieki z uwagi na brak możliwości poruszania – zwichnięty staw biodrowy. Skarżąca nie podejmowała pracy, gdyż nikt nie mógł zastąpić jej w całodobowej opiece przy dziecku. Córka, oprócz schorzenia biodra, borykała się również z nawracającymi infekcjami dróg oddechowych o podłożu alergicznym. Była wielokrotnie hospitalizowana. Nawet podczas hospitalizacji córka potrzebowała całodobowej opieki mamy i przebywania z nią w tym czasie w szpitalach. Wymagała stałej rehabilitacji ruchowej i oddechowej, co wprost wynika z zaświadczenia Centrum Zdrowia Dziecka z dnia [...] października 1983 r. Po udarze jaki przebyła matka skarżącej, była ona zmuszona również podjąć opiekę nad nią. Skarżąca podkreśliła też, że od kilkunastu lat opiekuje się chorym mężem, który leczy się onkologicznie, ortopedycznie, kardiologicznie, endokrynologicznie i neurologicznie. Od 2001 r. jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, wymagającą całodobowej opieki drugiej osoby w związku z ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Przeszedł [...] zabiegi onkologiczne: guza mózgu, nowotworu złośliwego – międzyłopatkowego, lewej okolicy przedusznej, policzka prawego. Leczenie męża jest długotrwałe, związane z ogromnym bólem. Stan jego zdrowia wymaga wieloletniej opieki lekarskiej. W związku z nowotworem policzka choremu opadają powieki oczu i staje się niewidomy. Skarżąca nadmieniła, że opiekując się członkami swojej najbliższej rodziny nie miała możliwości podjąć pracy, gdyż wymagali oni całodobowej opieki, którą tylko ona mogłam im zapewnić. Twierdzenie organu, iż rezygnacja z uprawnień emerytalnych była wyborem, jest bardzo bolesne i krzywdzące. Skarżąca nadmieniła, że od kilkunastu lat jest również osobą niepełnosprawną. Posiada od 2008 r. ustalony umiarkowany stopień niepełnosprawności. Cierpi na cieśnię nadgarstków, oponiaka kręgów szyjnych, zwyrodnienie kręgosłupa, astmę oskrzelową, ostrogi obu pięt, nadciśnienie tętnicze, niedoczynność tarczycy oraz postępujące upośledzenie ruchowe. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał twierdzenia zawarte w uzasadnieniu zaskarżónej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 2107), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia w drodze wyjątku nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu Państwa (art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Nie oznacza to jednak, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Należy jednocześnie podkreślić, że omawiane świadczenie nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Jest to świadczenie, które może być przyznane w razie nieznacznego, w zakresie wymaganego okresu ubezpieczenia, niedopełnienia warunków do uzyskania renty na zasadach ogólnych. Ponadto z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach wynika, iż przede wszystkim konieczne jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że łączny okres ubezpieczenia 60-letniej (na dzień osiągnięcia wieku emerytalnego) skarżącej wynosi 14 lat 2 miesiące i 24 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. W tym 10 lat 8 miesięcy i 3 dni okresów składkowych oraz 3 lata 6 miesięcy i 21 dni okresów nieskładkowych, które zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Ponadto od [...] sierpnia 1968 r. do [...] listopada 1975 r. oraz od [...] sierpnia 1991 r. do [...] września 2008 r., tj. do dnia osiągnięcia wieku emerytalnego strona nie podejmowała zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Po wyczerpaniu w lipcu 1991 r. (w wieku 43 lat) prawa do zasiłku dla bezrobotnych skarżąca nie podjęła już nigdy żadnego zatrudnienia, aż do chwili osiągnięcia wieku emerytalnego w dniu 1 września 2008 r. We wskazanych przerwach w ubezpieczeniu nie była wobec skarżącej orzeczona całkowita ani częściowa niezdolność do pracy. Częściowa niezdolność do pracy została orzeczona w stosunku do skarżącej dopiero od [...] października 2009 r., a całkowita niezdolność do pracy została ustalona od [...] lipca 2018 r., a więc już po uzyskaniu wieku emerytalnego. Zatem przyczyną braku uprawnień do emerytury w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Z ustalonego przez organ stanu faktycznego nie wynikają również inne przeszkody, które uniemożliwiałyby stronie podjęcie pracy w okresie przerwy w ubezpieczeniu, a które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Skarżąca wskazywała, iż przeszkodą w uzyskaniu przez nią wymaganego stażu ubezpieczeniowego była konieczność sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawną córką, chorą matką i mężem. Oceniając ten aspekt sprawy, podkreślić należy, iż to na skarżącej spoczywał obowiązek udowodnienia faktu sprawowania osobistej opieki nad matką. Skarżąca jednak okoliczności tej nie udowodniła. Z notatki kolegialnej z [...] czerwca 2014 r. wynika, iż matka skarżącej W. B. była zameldowana na pobyt stały w W. przy ul. [...], a następnie od [...] lipca 2003 r. przy ul. [...] również w W. Skarżąca zamieszkiwała wówczas w K., trudno zatem przyjąć, że udowodniony został fakt sprawowania przez skarżącą osobistej opieki nad chorą matką. Gdyby jednak przyjąć, iż skarżąca, jak wyjaśniła w trakcie rozprawy w dniu 26 września 2019 r., faktycznie opiekowała się swą chorą matką, to opieka ta dotyczyła okresu od 2005 do 2007 roku. Ewentualne sprawowanie opieki nad matką w tym okresie nie uniemożliwiało skarżącej, zdaniem Sądu, wypracowania od 1991-2005 r. wymaganego stażu ubezpieczeniowego. Skarżąca także nie wykazała, że niezbędne było sprawowanie osobistej całodobowej opieki nad córką urodzoną w 1975 r. przez cały okres, aż do osiągnięcia przez skarżącą wieku emerytalnego. Jak wyjaśniła skarżąca w trakcie rozprawy w dniu 26 września 2019 r., córka skarżącej obecnie nie zamieszkuje z nią i jest samodzielna w codziennych życiowych sprawach. Odnosząc się do faktu sprawowania opieki nad chorym mężem, podkreślić należy, iż jak wynika z wyjaśnień skarżącej, mąż wymagał opieki od operacji w 2008 r., bowiem w tym roku u męża skarżącej zdiagnozowano nowotwór mózgu i poddano go operacji. Słusznie zatem Prezes ZUS wywiódł, że w przypadku skarżącej nie można mówić, iż niespełnienie przesłanek do nabycia świadczenia w trybie zwykłym nastąpiło wskutek szczególnych okoliczności. Skarżąca niewątpliwie znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i rodzinnej. Trudna sytuacja materialna nie wystarcza jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej nawet, gdy są one uzasadnione. Zarzut skarżącej, dotyczący naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77, art. 9 k.p.a., także nie zasługuje na uwzględnienie. W ocenie Sądu organ w sposób dokładny wyjaśnił stan faktyczny sprawy oraz w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy. W aktach sprawy znajdują się orzeczenia lekarzy orzeczników ZUS dotyczące całkowitej i częściowej niezdolności strony do pracy. Ustalenia organu co do przerw w zatrudnieniu skarżącej oraz okoliczności, które mogłyby je usprawiedliwić, są także wyczerpujące i nie budzą żadnych wątpliwości. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja Prezesa ZUS odpowiada prawu. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.