II SA/Rz 1061/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Elżbieta Mazur - Selwa Sędziowie WSA Joanna Zdrzałka /spr./ WSA Maciej Kobak Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 grudnia 2019 r. sprawy ze skargi I. K. i D. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku okresowego I. odrzuca skargę D. K.; II. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] czerwca 2019 r. nr [...]. II SA/Rz 1061/19 UZASADNIENIE Decyzją z dnia [...] grudnia 2018 r. nr MOPSVIII.5101.1109.2018, Prezydent Miasta [...] przyznał IK zasiłek okresowy z uwagi na potrzebę ochrony macierzyństwa oraz wielodzietność, w kwocie 762,10 zł miesięcznie - od 1 grudnia 2018 r. do 31 stycznia 2019 r.. Decyzją z dnia [...] czerwca 2019 r. nr [...], Prezydent Miasta [...] orzekł o zwrocie nienależnie pobranego zasiłku okresowego za grudzień 2018 r. w kwocie 475 zł, wskakując jednocześnie, że powyższą należność należy wpłacić jednorazowo na podany rachunek bankowy w terminie do dnia 31 lipca 2019 r. W podstawie prawnej tej decyzji organ wskazał art. 104 ust. 1 – 3 w zw. z art. 6 pkt 16, art. 8 ust. 1 i 3 i art. 98 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1507 z późn. zm.) – dalej: "u.p.s.", oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 z późn. zm.) – dalej: "k.p.a." Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ podał, że IK w listopadzie 2018 r. otrzymała od swojej matki i siostry kwotę 950 zł na opłacenie kursu prawa jazdy córki. O powyższej okoliczności powiadomiła organ dopiero w dniu 19 kwietnia 2019 r., składając stosowne oświadczenie. Prezydent Miasta podał, że uzyskane środki finansowe miały wpływ na wysokość dochodu, a tym samym przyznanie skarżącej zasiłku okresowego. Kryterium dochodowe przypadające na osobę w rodzinie wnioskodawczyni wyniosło bowiem w listopadzie 2018 r. 528 zł, a dochód rodziny skarżącej, osiągnięty w tym miesiącu, z uwzględnieniem kwoty 950 zł, wyniósł 2 065,81 zł. Oznacza to, że dochód uzyskany przez rodzinę skarżącej w listopadzie 2018 r. kwalifikował rodzinę do zasiłku okresowego, jednakże w niższej wysokości niż została pobrana, tj. w kwocie 287,10 zł. Tym samym, różnicę pomiędzy wysokością zasiłku pobranego a faktycznie należnego uznać należało za świadczenie nienależnie pobrane, który w myśl art. 98 u.p.s. podlega zwrotowi niezależnie od dochodu rodziny. Organ zaznaczył przy tym, że w jego ocenie brak było podstaw do umorzenia nienależnie pobranego zasiłku okresowego, czy rozłożenia należności na raty, z uwagi na brak okoliczności szczególnych uniemożliwiających zwrot należności. Skarżąca i jej mąż nie współpracują z pracownikiem socjalnym w rozwiązaniu trudnej sytuacji życiowej. Utrudniają rozeznanie faktycznej sytuacji dochodowej rodziny, zatajając uzyskiwane dochody, a nawet celowo wprowadzając w błąd pracownika socjalnego. Sytuacja dochodowa rodziny jest natomiast w rzeczywistości dużo lepsza niż przedstawiana przez skarżącą, o czym w ocenie organu świadczą zbędne wydatki związane z opłaceniem licznych wyjazdów, wycieczek i wizyt w restauracjach, a także przeznaczeniem kwoty 950 zł na kurs prawa jazdy, będącym potrzeba drugorzędną w stosunku do podstawowych potrzeb związanych z utrzymaniem, Odwołanie od powyższej decyzji złożyli IK i jej mąż – DK. Podnieśli, że kwota 950 zł został przeznaczona na kurs prawa jazdy ich córki, a zatem nie miała ona obowiązku przeznaczyć jej na zakup żywności, względnie na utrzymanie rodziny. Uzyskanie uprawnień do kierowania pojazdami pozwoli bowiem uzyskać w przyszłości dobrze płatną prace, a zatem brak podstaw do twierdzenia, że zaciągnięta pożyczka został przeznaczona na opłacenie drugorzędnej potrzeby. Ponadto odwołujący podnieśli, że IK wielokrotnie spotykała się z pracownikami socjalnymi pomimo, że są oni nieprzychylnie ustosunkowani do jej rodziny. Postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] stwierdziło niedopuszczalność odwołania DK, z uwagi na wniesienie środka zaskarżenia przez osobę nie będącą stroną postępowania prowadzonego w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku okresowego. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], po rozpoznaniu odwołania IK, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium podało, że ustalenia stanu faktycznego w sprawie nie budzą jakichkolwiek wątpliwości. Skoro córka skarżącej otrzymała kwotę 950 zł z tytułu udzielonej pożyczki, to kwota ta zwiększyła dochód rodziny osiągnięty w listopadzie 2018 r. Skarżąca kilkakrotnie była wzywana do przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, jednak swoim zachowaniem uniemożliwiła jego przeprowadzenie. Ponadto materiał odwodowy pozwala na wyprowadzenie tezy, że uniemożliwienie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego ze strony skarżącej było w pełni świadome. Brak było zatem podstaw do zastosowania ulg, o których mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, IK i DK wnieśli o poddanie kontroli Sądu zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego. Powtarzając argumentację sformułowaną w odwołaniu skarżący podnieśli dodatkowo, że kwota pożyczki wpłynęła na rachunek bankowy córki, a oni sami nie mieli wiedzy o fakcie jej zaciągnięcia. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas wyrażone stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje; Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2167). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2325) – zwanej dalej w skrócie: P.p.s.a. Stosownie do tego przepisu Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie z art. 135 P.p.s.a. Sąd stosuje przewidziane w tej ustawie środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jaj załatwienia. Dokonując takiej kontroli w niniejszej sprawie Sąd stwierdził, skarga IK zasługuje na uwzględnieniem, ponieważ decyzje organów obu instancji dotknięte są naruszeniem przepisów prawa materialnego mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Jeśli natomiast chodzi o skargę DK - nie wykazał on, aby legitymował się interesem prawnym w zaskarżeniu decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...]. Zgodnie z art. 50 § 1 P.p.s.a., uprawnionym do wniesienia skargi jest każdy, kto ma w tym interes prawny, prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich, Rzecznik Praw Dziecka oraz organizacja społeczna w zakresie jej statutowej działalności, w sprawach dotyczących interesów prawnych innych osób, jeżeli brała udział w postępowaniu administracyjnym. Natomiast w myśl art. 50 § 2 P.p.s.a., uprawnionym do wniesienia skargi jest również inny podmiot, któremu ustawy przyznają prawo do wniesienia skargi. O interesie prawnym w rozumieniu wskazanego przepisu mowa wtedy, gdy ma on oparcie w przepisach prawa. O tym więc, czy konkretny podmiot ma w danej sprawie chroniony interes prawny, decyduje przepis prawa. Najczęściej będą to przepisy prawa materialnego; jednakże mogą to być również przepisy procesowe lub ustrojowe (B. Adamiak, J. Borkowski, Postępowanie administracyjne. Komentarz, 2007). Od wykazania związku między chronionym przez przepisy prawa interesem prawnym a aktem lub czynnością organu administracji publicznej uzależnione więc jest uprawnienie do złożenia skargi (A. Kabat, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. VII. Wolters Kluwer Polska, 2018). Zarówno decyzja Prezydenta Miasta Stalowa Wola z dnia [...] grudnia 2018 r. o przyznaniu zasiłku okresowego, jak i utrzymana zaskarżoną decyzją w mocy decyzja z dnia [...] czerwca 2019 r. o zwrocie nienależnie pobranego zasiłku okresowego dotyczyły uprawnień i obowiązków IK, a zatem interesu prawnego IK a nie DK, który nie brał udziału w postępowaniu i nie był jego stroną, choć niewątpliwie jako mąż skarżącej miał interes faktyczny w kwestionowaniu ww. decyzji. Brak jest również podstaw do wywodzenia interesu prawnego skarżącego do zaskarżenia spornej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z uwagi na wniesienie przez niego odwołania do decyzji organu I instancji. Zaskarżone rozstrzygniecie zostało wydane po rozpatrzeniu odwołania IK, a postępowanie odwoławcze zainicjowane wnioskiem DK zostało zakończone poprzez wydanie postanowienia o stwierdzeniu niedopuszczalności jego odwołania. Również sam skarżący nie wskazał żadnego przepisu prawa, na podstawie którego mógłby wywodzić żądanie określonego działania ze strony organów administracji, lub przepisu prawa, którym zostałby zobowiązany do powstrzymania się od określonego działania. Zgodnie z art. 58 § 1 pkt 6 P.p.s.a., sąd odrzuca skargę, jeżeli z innych przyczyn wniesienie skargi jest niedopuszczalne. Inną przyczyną, w rozumieniu przytoczonej regulacji, jest niewątpliwie stwierdzenie przez Sąd, że podmiot wnoszący skargę nie wykazał istnienia interesu prawnego do zaskarżenia spornego aktu. Z tych przyczyn Sąd orzekł jak w pkt I wyroku. W odniesieniu do skargi IK przypomnieć należy, że zgodnie z art. 38 ust. 1 u.p.s., zasiłek okresowy przysługuje w szczególności ze względu na długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie, możliwość utrzymania lub nabycia uprawnień do świadczeń z innych systemów zabezpieczenia społecznego: 1) osobie samotnie gospodarującej, której dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej; 2) rodzinie, której dochód jest niższy od kryterium dochodowego rodziny. "Kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej" stanowi dochód takiej osoby nie przekraczający kwoty 701 zł, a "kryterium dochodowe rodziny" – dochód rodziny nie przekraczający kwoty 528 zł w przeliczeniu na osobę w rodzinie. Zgodnie z art. 8 ust. 3 u.p.s., za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pomniejszoną o: 1) miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych; 2) składki na ubezpieczenie zdrowotne określone w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz ubezpieczenia społeczne określone w odrębnych przepisach; 3) kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób. Sposób ustalania wysokości zasiłku okresowego określa art. 38 ust. 3 u.p.s. Podstawą do wydania zaskarżonej decyzji były ustalenia organów, że w listopadzie 2018 r. córka skarżącej, będącej beneficjentką świadczeń z pomocy społecznej, uzyskała od ciotki kwotę 950 zł na opłacenie kursu prawa jazdy. Zdaniem organów obydwu instancji, kwota ta winna zostać wliczona do dochodu rodziny osiągniętego w listopadzie 2018 r., a wobec przekroczenia kryterium dochodowego warunkującego przyznanie zasiłku okresowego oraz wypłacenia skarżącej zasiłku w grudniu 2018 r., zaistniały przesłanki do wydania decyzji o zwrocie nienależnie pobranego zasiłku okresowego za grudzień 2018 r. w kwocie 475 zł. Sąd nie podziela stanowiska wyrażonego przez rozstrzygające sprawę organy odnośnie zaliczenia spornej kwoty 950 zł do dochodu rodziny. Nie jest kwestionowane, że kwota ta została uzyskana przez NK, córkę skarżącej, tworzącą wraz z nią wspólne gospodarstwo domowe, oraz że kwota ta została przekazana na opłacenie kursu prawa jazdy. Należy zatem uznać, że było to jednorazowe przysporzenie majątkowe, a przekazana kwota pieniędzy miała zostać przeznaczona na konkretny cel. Zdaniem Sądu, w okolicznościach niniejszej sprawy organy błędnie zatem przyjęły, że kwota ta stanowi dochód rodziny, a w konsekwencji, że wobec przekroczenia kryterium dochodowego pobrany przez skarżącą zasiłek okresowy w grudniu 2018 r. w części odpowiadającej kwocie 475 zł uznać należało za świadczenie nienależnie pobrane. Choć w art. 8 ust. 4 u.p.s., który wylicza enumeratywnie przychody, jakich nie wlicza się do dochodu, nie wymieniono jednorazowego przysporzenia majątkowego mającego charakter darowizny, to jednak nie można przyjąć, że środki takie muszą być w każdym przypadku, niejako "automatycznie" zaliczone do dochodu. Należy przyznać skarżącej rację, że jej niepełnoletnia córka nie miała obowiązku przeznaczyć otrzymanej jednorazowo kwoty 950 zł na potrzeby związane z utrzymaniem siebie i rodziny, skoro kwotę tę otrzymała na opłacenie kursu prawa jazdy. W ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie dla właściwego zakwalifikowania otrzymanej kwoty przez rodzinę skarżącej niezbędne jest zastosowanie wykładni celowościowej przepisów art. 8 ust. 3 i 4 u.p.s., w sytuacji, kiedy wykładnia językowa nie uwzględnia wszystkich istotnych w demokratycznym państwie prawnym wartości, prowadząc do niemożliwych do zaakceptowania konsekwencji (por. W. Jakimowicz Wykładnia w prawie administracyjnym Zakamycze 2006, str. 551-552) oraz rażąco niesprawiedliwych rozstrzygnięć (L. Morawski, Wykładnia w orzecznictwie sądów, Toruń 2002, str. 101). Z treści powołanych przepisów wynika, że przychody uznawane za dochód w rozumieniu art. 8 ust. 3 u.p.s. mają przede wszystkim charakter stałego przysporzenia, otrzymywanego w sposób cykliczny, tak jak wynagrodzenie za pracę, a ponadto mogą być rozdysponowane na dowolny cel związany z zapewnieniem potrzeb bytowych. Jednorazowy charakter otrzymanej w realiach rozpoznawanej sprawy pomocy oraz przeznaczenie jej na ściśle określony cel przesądza o tym, że brak było podstaw do uwzględnienia kwoty 950 zł jako dochodu rodziny. Podzielenie stanowiska organu i literalna wykładnia art. 8 u.p.s. mogłaby doprowadzić do błędnych wniosków, że otrzymana przez członka rodziny beneficjenta pomocy społecznej kwota pieniężna na opłacenie kursu prawa jazdy stanowi dochód rodziny, ale opłacenie tego kursu przez samego darczyńcę lub pożyczkodawcę, a następnie wzięcie w nim udziału członka rodziny beneficjenta – już nie. Należy również wskazać, że tego rodzaju darowizna kwoty pieniężnej na ściśle określony cel jest bliska "świadczeniu w naturze". o jakim mowa w art. 8 ust. 4 pkt 4 u.p.s., którego wartości nie wlicza się do dochodu. Błędne zaliczenie spornej kwoty 950 zł do dochodu rodziny skarżącej spowodowało w konsekwencji, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji obarczone są wadą, mającą istotny wpływ na wynik sprawy – naruszeniem art. 8 ust. 3 u.p.s. Z uwagi na stwierdzone naruszenie prawa materialnego Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] czerwca 2019 r. w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a. Po uprawomocnieniu się wyroku organ związany oceną prawną wyrażoną przez Sąd dokona ponownego przeliczenia dochodu rodziny skarżącej i wyda adekwatne do ustaleń rozstrzygnięcie kończące postępowanie.