I OSK 3672/18

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Sędziowie: Sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędzia del. WSA Dariusz Chaciński (spr.) po rozpoznaniu w dniu 22 stycznia 2020 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej U.Ł. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 27 czerwca 2018 r. sygn. akt II SA/Łd 414/18 w sprawie ze skargi U.Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] stycznia 2018 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z 27 czerwca 2018 r., II SA/Łd 414/18, oddalił skargę U.Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z [...] stycznia 2018 r., nr [...], w przedmiocie odmowy umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła U.Ł. Zaskarżając wyrok w całości zarzuciła mu naruszenie: 1. prawa materialnego – art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.) poprzez jego błędną wykładnie oraz niewłaściwe zastosowanie w niniejszej sprawie i uznanie, że nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej pozwalające na umorzenie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego w całości; 2. przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy: a) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. przez bezpodstawne oddalenie skargi, mimo że organ w zaskarżonym rozstrzygnięciu dopuścił się naruszeń procedury administracyjnej w zakresie zebrania i rozpatrzenia całościowego zgromadzonego materiału dowodowego w sprawie: - przejawiające się w zaniechaniu przez organ wnikliwego i dokładnego ustalenia stanu faktycznego skutkującego pominięciem okoliczności istotnych dla prawidłowego rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, co doprowadziło do wydania decyzji o odmowie rozłożenia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego na raty, - niedokonanie wyczerpującego zebrania i rozważenia całego materiału dowodowego w sprawie, w tym w szczególności trudnej sytuacji finansowej odwołującej oraz ciężkiego stanu zdrowia jej syna, a także okoliczności, że przyznane świadczenie odwołująca pobierała na podstawie ostatecznej decyzji organu administracji publicznej, podlegającej wykonaniu; b) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 8 k.p.a. przez bezpodstawne oddalenie skargi, mimo że organ przeprowadził postępowanie w sposób naruszający zasadę pogłębionego zaufania obywateli do organów państwa, w szczególności z pominięciem, że odwołująca pobierała zasiłek pielęgnacyjny na mocy ostatecznej decyzji organu pozostając w dobrej wierze bez zamiaru oszukania organu, a także tym bardziej bez świadomości, że pobierane przez nią świadczenie nie należy się jej. Wobec powyższego skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i zmianę zaskarżonej decyzji poprzez umorzenie w całości nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, a także o zasadzenie kosztów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2335 ze zm.) – p.p.s.a. – skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, albowiem zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Przesłanki nieważności określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. w tej sprawie nie wystąpiły. Kontrolując zatem zgodność z prawem zaskarżonego wyroku w granicach skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny ograniczył tę kontrolę do wskazanych w niej zarzutów. Rozpatrywana pod tym kątem skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego oraz przepisów postępowania. W takiej sytuacji, co do zasady, w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania, albowiem zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego mogą być oceniane przez Naczelny Sąd Administracyjny wówczas, gdy stan faktyczny sprawy, stanowiący podstawę wydanego wyroku, został ustalony bez naruszenia przepisów postępowania. Czasami jednak zakres wyjaśnienia sprawy zależy od prawidłowej wykładni normy prawa materialnego. Kwestionowana przez skarżącą kasacyjnie decyzja SKO z [...] stycznia 2018 r. utrzymuje w mocy decyzję Burmistrza [...] z [...] listopada 2017 r. o odmowie umorzenia U.Ł. kwoty 13.464 zł stanowiącej nienależnie pobrane świadczenia rodzinne za okres od [...] czerwca 2007 r. do [...] września 2014 r., wynikające z decyzji z [...] czerwca 2017 r., która stała się ostateczna oraz o rozłożeniu na 50 miesięcznych rat po 237,28 zł kwoty 11.864 zł pozostałej do spłaty. Z uzasadnienia skargi kasacyjnej wynika, że – zdaniem skarżącej kasacyjnie – zaskarżona decyzja obarczona jest wadą w postaci braku rzetelności w ustaleniu stanu faktycznego. W ocenie strony Sąd I instancji kontrolując decyzję zupełnie pominął okoliczność braku świadomości świadczeniobiorczyni, że pobierane przez nią świadczenie jej się nie należy. Zarzut ten nie dotyczy jednak tego postępowania (opartego na art. 30 ust. 9 u.ś.r.) i mógł być stawiany ewentualnie wobec decyzji o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane i o obowiązku jego zwrotu (art. 30 ust. 1 i 2 u.ś.r.), na co słusznie zwróciło uwagę SKO. Tymczasem ta ostatnia decyzja stała się ostateczna. Zgodnie natomiast z art. 30 ust. 9 u.ś.r. "Organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny." Zatem przesłanką umorzenia nienależnie pobranych świadczeń i innych ulg w spłacie są tylko szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Świadomość (lub jej brak) okoliczności, że wnioskowane świadczenie jest nienależne (lub takim się stało w trakcie jego pobierania – np. art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.) lub wystąpienie okoliczności niezależnych od organu przy przyznaniu świadczenia uznanego za nienależne (art. 30 ust. 2 pkt 5 u.ś.r.) są brane pod uwagę przy wydawaniu decyzji o obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Nie mogą natomiast stanowić podstawy do rozstrzygania w oparciu o art. 30 ust. 9 u.ś.r. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela też zarzutu, co do braku wnikliwego ustalenia sytuacji rodzinnej skarżącej kasacyjnie. Nie zakwestionowała ona bowiem w żaden sposób ustaleń, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z niepełnosprawnym w stopniu znacznym synem G.Ł. Utrzymują się z dochodu w wysokości 3.234,11 zł netto miesięcznie. Na dochód ten składają się: emerytura U.Ł. w wysokości 1.123,50 zł, wynagrodzenie za pracę U.Ł. 368,62 zł oraz renta G.Ł. 1.741,99 zł. Dochód na osobę w rodzinie wynosi 1.617,05 zł miesięcznie. Stałe miesięczne wydatki, w tym energia elektryczna, gaz, woda, telefon, OC, AC, podatek od nieruchomości i PZU, wydatki na leki i leczenie, opał, dojazdy syna do lekarzy i ŚPS oraz wyżywienie wynoszą łącznie około 2.457 zł miesięcznie. Do wydatków strona skarżąca kasacyjnie wlicza dodatkowo jeszcze ratę kredytu, który zaciągnęła w styczniu 2016 r. na remont mieszkania, celem dostosowania go do potrzeb osoby niepełnosprawnej. Jednakże do dnia przeprowadzenia wywiadu środowiskowego nie dokonała takiego remontu. Po odjęciu wydatków niezbędnych, w tym kosztów wyżywienia, rodzinie pozostaje do dyspozycji dochód w wysokości ok 777 zł miesięcznie (nie wliczając raty kredytu). Ponadto G.Ł. korzysta ze Środowiskowego Domu Samopomocy w [...] od poniedziałku do piątku po 6 godzin dziennie, co odciąża matkę i m.in. pozwala jej pracować. Koszt pobytu osoby niepełnosprawnej w ośrodku to kwota niespełna 40 zł miesięcznie. Za trafne należy zatem uznać stanowisko organów i Sądu I instancji, że rodzina ma stałe miesięczne dochody, które pozwalają na spłatę nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego w ratach. Nie ma więc podstaw do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z uwagi na szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. "Pojęcie szczególnie uzasadnionych okoliczności należy interpretować biorąc pod uwagę fakt, iż sama trudna sytuacja materialna rodziny, nie uzasadnia umorzenia należności. Jest to możliwe dopiero wówczas gdy sytuacja ta będzie szczególna i to na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych a nie względem wszystkich innych rodzin" (zob. wyrok NSA z 20 grudnia 2016 r., I OSK 1382/15, LEX nr 2205270). Skoro zatem nietrafny okazał się zarzut błędnej wykładni art. 30 ust. 9 u.ś.r., że brak winy lub świadomości po stronie wnioskodawczyni świadczenia rodzinnego nienależnie pobranego powinien być brany pod uwagę przy orzekaniu o umorzeniu kwoty nienależnie pobranego świadczenia, to ustalony wyżej i niezakwestionowany skutecznie w skardze kasacyjnej stan faktyczny nie pozwala również na uwzględnienie zarzutu niewłaściwego zastosowania wskazanego wyżej przepisu prawa materialnego, w okolicznościach tej sprawy. Mając to na uwadze, na podstawie art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną.