II SA/Wa 1766/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj, Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa, , Marcin Kwiatkowski, Protokolant specjalista, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 stycznia 2020 r. sprawy ze skargi J. N. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2019 r. nr [...], na podstawie 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270, z późn. zm.); zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS, odmówił J. N. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie. W toku postępowania organ ustalił, że J. N. na 52 lat życia udokumentował 11 lat, 3 miesiące i 24 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Nadto, uwzględniono okres 2 lat, 11 miesięcy i 23 dni opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników. W dziesięcioleciu, przypadającym przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania tego świadczenia, udokumentował 1 miesiąc i 29 dni okresu składkowego oraz 4 miesiące i 14 dni okresu opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Ponadto w latach 1993-1994, 2001-2002, 2002-2005, 2008-2019 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia ani innej działalności, potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenia społeczne, emerytalne i rentowe. We wskazanych okresach nie była wobec strony orzeczona całkowita niezdolność do pracy, a zatem nie istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Ponadto częściowa niezdolność do pracy została stwierdzona orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] grudnia 2018 r., a zatem wnioskodawca nie spełnia warunku wymaganego do przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku, z uwagi na brak całkowitej niezdolności do pracy potwierdzonej orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS. J. N. pismem z dnia 3 lipca 2019 r. zaskarżył powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie i wniósł o zmianę decyzji oraz przyznanie mu świadczenia w drodze wyjątku, ewentualnie o jej uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, o dopuszczenie dowodu z badań medycznych, na okoliczność jego stanu zdrowia, a także o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj.: art. 7 i art. 77 K.p.a., poprzez brak wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, rozważenia całości materiału dowodowego, co miało istotny wpływ na ustalenie przesłanek przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2167), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej. Sąd analizuje zaskarżoną decyzję pod względem jej zgodności z prawem materialnym i formalnym, obowiązującym w dacie wydania tej decyzji. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów, należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (tekst jednolity Dz. U. z 2020 r. poz. 53), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki, warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W rozpatrywanej sprawie J. N. nie spełnił przesłanki braku możliwości podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Skarżący legitymuje się orzeczeniem Komisji Lekarskiej ZUS z dnia [...] grudnia 2018 r., którym stwierdzono, że jest częściowo niezdolny do pracy do dnia [...] września 2020 r. od dnia [...] lutego 2017 r. Na dzień wydania zaskarżonej decyzji nie osiągnął również wieku emerytalnego. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jako jedyne przyczyny braku możliwości podjęcia pracy zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym, wskazuje całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Przyczyny te dotyczą osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku i obejmują dwie sytuacje. Pierwsza z nich istnieje, gdy na przeszkodzie w podjęciu zatrudnienia stoi niezdolność do pracy w stopniu całkowicie pozbawiającym możliwości jej wykonywania. Drugą zaś przyczyną uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia jest wiek wnioskodawcy. Chodzi przy tym o taki przedział wiekowy, który statuuje zainteresowanego w gronie osób pozostających poza aktywnością zawodową. W polskim systemie prawnym przyjęto, że okres aktywności zawodowej kończy się wraz z nabyciem uprawnień emerytalnych. W przypadku skarżącego jest to wiek 65 lat. Bezsprzecznie w sprawie niniejszej żadna z powyższych sytuacji nie zaistniała. Fundamentalną zasadą przyznawania świadczeń, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jest całkowita niezdolność do pracy wnioskodawcy, orzeczona w trybie przewidzianym prawem przez lekarza orzecznika ZUS (Komisję Lekarską ZUS), a nie - stwierdzona przez innego lekarza lub wynikająca z subiektywnego przekonania samego zainteresowanego (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2002 r., sygn. akt II SA 2243/02 – LEX nr 14231). Wobec tego, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zasadnie przyjął, że orzeczona u skarżącego częściowa niezdolność do pracy wyklucza możliwość przyznania mu świadczenia skierowanego wyłącznie do osób całkowicie niezdolnych do pracy. Zgodnie z art. 14 ust. 3 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z FUS, organ jest związany orzeczeniem Komisji Lekarskiej ZUS i nie ma możliwości uznania, że skarżący, mimo braku orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy, jest całkowicie niezdolny do pracy. Ponadto wskazać należy, że Sąd nie ma uprawnień do badania orzeczeń lekarzy orzeczników ZUS, ani komisji lekarskich ZUS, jak też możliwości kierowania ubezpieczonych na badania lekarskie. Zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 2282/16 (dostępnym pod adresem: https://cbois.nsa.gov.pl), w postępowaniu dotyczącym świadczenia w drodze wyjątku nie istnieje możliwość weryfikowania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS, a organ rozstrzygający sprawę w drodze decyzji administracyjnej związany jest jego treścią. Rola sądu administracyjnego sprowadza się jedynie do oceny legalności wydanych w tej sprawie decyzji administracyjnych. To wyłącznie skarżący może w każdym czasie, w sytuacji pogarszającego się stanu zdrowia, wnosić do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne przeprowadzenie badań, w celu stwierdzenia całkowitej niezdolności do pracy. Podkreślić należy, że przy niespełnieniu przesłanki całkowitej niezdolności do pracy niejako drugorzędne znaczenie dla sprawy mają okoliczności związane z przebiegiem ubezpieczenia skarżącego, ponieważ nawet ich wykazanie nie daje możliwości przyznania świadczenia w drodze wyjątku osobie częściowo niezdolnej do pracy. W ocenie Sądu, brak spełnienia przez skarżącego przesłanki niemożności podjęcia pracy lub działalności, objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, wyłącza, w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Okoliczność ta przesądza też o treści rozstrzygnięcia, bez konieczności ustosunkowywania się do pozostałych warunków z tego przepisu, bowiem nawet w sytuacji, gdyby te przesłanki były spełnione, świadczenie w drodze wyjątku nie mogłoby zostać przyznane. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, z późn. zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.