II GSK 814/20

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Jagielska Sędzia NSA Andrzej Kuba (spr.) Sędzia del. WSA Krzysztof Dziedzic Protokolant Mateusz Rogala po rozpoznaniu w dniu 16 grudnia 2021 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia Nr 2 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 26-29 marca 2019 r. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 lutego 2020 r.; sygn. akt VI SA/Wa 2594/19 w sprawie ze skargi P. B. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia Nr 2 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 26-29 marca 2019 r. z dnia [...] września 2019 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego 1. postanawia sprostować z urzędu oczywistą omyłkę pisarską zawartą w komparycji wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 21 lutego 2021 r., sygn. akt VI SA/Wa 2594/19 w ten sposób, że w wierszu czternastym od góry sentencji, skreślić słowo "decyzję" i wpisać w to miejsce słowo "uchwałę", 2. oddala skargę kasacyjną. Wyrokiem z dnia 21 lutego 2020 r., sygn. akt VI SA/Wa 2594/19 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu sprawy ze skargi P. B. na decyzję Komisji Egzaminacyjnej II stopnia Nr 2 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 26-29 marca 2019 r. z dnia [...] września 2019 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego, uchylił zaskarżoną uchwałę i zasądził od organu na rzecz skarżącego zwrot kosztów postępowania. Sąd I instancji orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym: Organ I stopnia uchwałą nr [...] z dnia [...] kwietnia 2019 r. stwierdził, że P. B. uzyskał wynik negatywny z egzaminu radcowskiego. Z uzasadnienia tej uchwały wynika, że zdający z zadania z zakresu prawa karnego otrzymał ocenę niedostateczną, z zadania z zakresu prawa cywilnego ocenę dobrą, z zadania z zakresu prawa gospodarczego ocenę bardzo dobrą, z zadania z zakresu prawa administracyjnego ocenę dobrą, zaś z zadania z zakresu zasad wykonywania zawodu lub zasad etyki ocenę dostateczną. Powołując się na treść przepisu art. 366 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, który to przepis określa, że pozytywny wynik z egzaminu radcowskiego, otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu radcowskiego otrzymał ocenę pozytywną, Komisja wskazała, że P. B. uzyskał wynik negatywny z egzaminu radcowskiego. Organ II stopnia podtrzymał stanowisko organu I stopnia. Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał skargę za uzasadnioną. Sąd wskazał, że rozpoznawanej sprawie Komisja II stopnia podtrzymała oceny negatywne egzaminatorów czemu dała wyraz uzasadniając swoją uchwałę i wykazując nietrafność podniesionych przez Skarżącego zarzutów. Komisja II stopnia szczegółowo opisała uchybienia popełnione przez Skarżącego, które w jej ocenie, tak jak w ocenie egzaminatorów, nie kwalifikowały rozwiązania zadania egzaminacyjnego z prawa karnego na ocenę pozytywną. W ocenie Sądu, argumentacja ta pozostaje jednak niepełna, gdyż nie odnosi się do wszystkich zarzutów odwołania Skarżącego, a w szczególności nie analizuje całokształtu alternatywnego do przyjętego przez Komisję klucza odpowiedzi rozwiązania kazusu egzaminacyjnego jako dopuszczalnego.   Sąd podkreślił, że różnicowanie ocen pozytywnych (od dostatecznej do celującej) nie oznacza, iż błędy popełnione w rozwiązaniu zadania, świadczące o niespełnieniu podstawowych kryteriów określonych w art. 36(5) ust. 2 u.r.p. mogą być kwalifikowane w ramach stopniowalności oceny pozytywnej. Dokonując oceny pracy egzaminacyjnej, egzaminatorzy i komisja egzaminacyjna podejmująca uchwałę o wyniku egzaminu, muszą zatem rozważyć ciężar gatunkowy błędów popełnionych przez osobę zdającą i ocenić je z punktu widzenia wypełnienia przez pracę kryteriów oceny wymienionych w art. 36(5) ust. 2 u.r.p. Zdaniem Sądu, w rozpatrywanej sprawie z tego obowiązku organ nie wywiązał się w sposób należyty, gdyż za usprawiedliwione należy uznać zarzuty skargi, iż Komisja II stopnia nie odniosła się do wszystkich zarzutów odwołania (co zostało szeroko opisane w skardze) oraz w istocie nie dokonała oceny, czy rozwiązanie zadania przez skarżącego w warunkach kazusu egzaminacyjnego, jako formalnie poprawne, było co do meritum na tyle błędne, że należało uznać je za dyskwalifikujące. Komisja wskazała, że kardynalnym błędem pracy egzaminacyjnej Zdającego jest brak zarzutu wskazującego na uchybienie stanowiące bezwzględną przyczynę odwoławczą, w sytuacji gdy w opisie kazusu sąd wyszedł poza granice aktu oskarżenia i skazał za czyn nie objęty skargą uprawnionego oskarżyciela. Niepostawienie takiego zarzutu w apelacji, zdaniem Komisji, świadczy o poważnych brakach w wiedzy z zakresu prawa karnego procesowego i w gruncie rzeczy przesądza o ocenie niedostatecznej, zaś wniosek Zdającego o zmianę tego orzeczenia i złagodzenia kary, przy bezwzględnej przyczynie odwoławczej, ma charakter rażący, gdyż uniemożliwia uzyskanie pozytywnego rozstrzygnięcia dla reprezentowanej przez Skarżącego strony . Z taką konstatacją Komisji II stopnia nie można się jednak zgodzić, w kontekście przytoczonego orzecznictwa Sądu Najwyższego, zgodnie z którym podniesienie bezwzględnej przyczyny odwoławczej w takim przypadku nie jest jedynym możliwym rozwiązaniem, w związku z czym brak podniesienia zarzutu bezwzględnej przyczyny odwoławczej nie można oceniać per se jako dyskwalifikujące, o ile nie wpływa to negatywnie na interes oskarżonego. W tym zakresie Skarżący przyjął koncepcję linii obrony ukierunkowanej na zmianę wyroku poprzez uniewinnienie oskarżonego, jako rozwiązania najkorzystniejszego z punktu widzenia procesowego interesu oskarżonego, która co do zasady nie została uznana przez egzaminatorów, ani przez Komisję za niedopuszczalną. Zdający we wniosku odwoławczym podniósł obrazę art. 282 k.k. wprawdzie nie zawierającego żądanie modyfikacji opisu czynu przypisanego oskarżonemu i zmiany jego kwalifikacji prawnej na podstawie art. 191 § 2 k.k., jednak prawidłowo sformułował w apelacji wniosek w tym zakresie. Zdający wskazał także na obrazę art. 45 k.k. nie zawierając jednak w apelacji wniosku o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez jego uchylenie z tego właśnie powodu, nie sformułował bowiem wniosku odwoławczego o wyeliminowanie tego fragmentu z opisu czynu przypisanego w pkt. 1b oraz art. 64 § 1 k.k. z kwalifikacji prawnej czynu. Nie oznacza to jednak, że sporządzona przez Zdającego apelacja nie będzie skuteczna i na dalszym etapie postępowania elementy te (braki) zostaną usunięte. Ma to istotne znaczenie w kontekście oceny poprawności zaproponowanego przez Zdającego sposobu rozwiązania zadania egzaminacyjnego, z punktu widzenia interesu reprezentowanej strony, w tym przypadku w postępowaniu karnym, w którym obowiązany jest do podejmowania czynności procesowych tylko na korzyść oskarżonego (vide: art. 86 § 1 k.p.k.). W przyjętej przez Zdającego, najszerszej z punktu widzenia ochrony procesowego interesu oskarżonego linii obrony i koncepcji apelacji, zmierzającej do uniewinnienia oskarżonego, była zmiana wyroku poprzez uniewinnienie, a w konsekwencji uchylenie orzeczenia sądu I instancji także w części dotyczącej przypisania oskarżonemu działania w warunkach recydywy pierwszego stopnia, jako będącego integralną częścią opisu czynu i jego kwalifikacji prawnej, jak również odnośnie przepadku jako powiązanego i współzależnego z pierwotnym uznaniem przez sąd I instancji winy oskarżonego. W tej sytuacji bezprzedmiotowe okazałyby się dodatkowe zarzuty i wnioski apelacji, w zakresie art. 64 § 1 k.k. i art. 45 § 1 k.k. Zaprezentowana przez Skarżącego koncepcja rozwiązania zadania nie została jednak uznana za wystarczającą dla uzyskania oceny pozytywnej. Stwierdzone braki rozwiązania przez Skarżącego zadania w stosunku do przyjętego klucza odpowiedzi, w ocenie Komisji, uzasadniają bowiem otrzymaną przez niego ocenę niedostateczną z tej części egzaminu radcowskiego. Tymczasem w rozpatrywanej sprawie ocena pracy Skarżącego winna być dokonana także w oparciu o analizę rozwiązania kazusu, jako alternatywnego dla klucza odpowiedzi, tj. jako całość koncepcji, której wady oraz zalety należało w tym przypadku w pełni wykazać. Tak pogłębiona analiza powinna jednoznacznie dowodzić, czy zaprezentowana przez Skarżącego koncepcja rozwiązania zadania egzaminacyjnego z zakresu prawa karnego zasługuje na ocenę pozytywną czy też nie. Aby tego dowieść organ odwoławczy winien odnieść się merytorycznie do wszystkich zarzutów odwołania. Reasumując, Sąd dopatrzył się w działaniu organu naruszenia wskazanych w skardze przepisów prawa procesowego, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, z wyjątkiem zarzutu naruszenia art. 107 § 1 pkt 8 k.p.a., dotyczącego braku w skarżonej uchwale podpisów wszystkich członków Komisji Odwoławczej (brak podpisu SSA Pana Janusza Sulima). Zarzut ten należało uznać za bezzasadny w kontekście przyjętej zasady kolegialności prac Komisji oraz większości głosów przy podejmowaniu tego rodzaju uchwał. W przypadku skarżonej uchwały wszystkie oddane głosy były za jej przyjęciem, a nieobecność jednego z jej członków była usprawiedliwiona. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł organ, zaskarżając go w całości i zarzucając mu, na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2123 ze zm., dalej: p.p.s.a.) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 1) art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. i w zw. z art. art. 7, art. 77, art. 80 oraz art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych, poprzez brak należytego wyjaśnienia podstawy prawnej wydanego rozstrzygnięcia; 2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77, art. 80 k.p.a., poprzez niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że zawarta w uzasadnieniu, zaskarżonej uchwały argumentacja Komisji II stopnia jest niepełna, "(...) gdyż nie odnosi się do wszystkich zarzutów odwołania, a w szczególności nie analizuje alternatywnego do przyjętego przez Komisję klucza odpowiedzi rozwiązania kazusu administracyjnego jako dopuszczalnego." (s. 18 uzasadnienia wyroku); 3) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych, poprzez niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że zawarta w uzasadnieniu uchwały ocena pracy Zdającego nie uwzględnia ciężaru gatunkowego zawartych w pracy błędów w kontekście ustawowych kryteriów oceny prac egzaminacyjnych (s. 18 uzasadnienia wyroku). W związku z powyższym wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji, a także zasądzenie od skarżącego na rzecz Komisji Egzaminacyjnej II stopnia nr 2 przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego kosztów postępowania kasacyjnego. Ponadto strona zrzekła się rozprawy. Argumentację na poparcie powyższych zarzutów skarżący kasacyjnie przedstawił w uzasadnieniu skargi kasacyjnej. W odpowiedzi na skargę kasacyjna skarżący wniósł o jej oddalenie jako bezzasadnej. Pismem z 21 stycznia 2021 r. Rzecznik Praw Obywatelskich zgłosił udział w toczącym się przed NSA postępowaniu i w związku z tym wniósł o uwzględnienie stanowiska skarżącego w I instancji i oddalenie skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie mogła być uwzględniona z powodu braku usprawiedliwionych zarzutów. Zgodnie z przepisem art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, a z urzędu bierze jedynie pod rozwagę nieważność postępowania, która w niniejszej sprawie nie występuje. Skarżący kasacyjnie organ podniósł w ramach podstawy z art. 174 pkt. 2 jedynie zarzuty procesowe, a w pierwszej kolejności zarzut naruszenia przepisu art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez brak wyjaśnienia podstawy prawnej wydanego rozstrzygnięcia, które to zarzuty okazały się nietrafne. Przede wszystkim należy zauważyć, że podstawą uchylenia zaskarżonej uchwały organu był brak odniesienia się ze strony organu II Instancji do wszystkich istotnych zarzutów zawartych w odwołaniu od Komisji Egzaminacyjnej I Stopnia, co -zdaniem Sądu I instancji - mogło mieć wpływ na zaskarżoną uchwałę. Zaskarżony wyrok zawiera pełne uzasadnienie stanowiska Sądu i uzasadnienie to zostało sporządzone zgodnie z wymogami przepisu art. 141 § 4 p.p.s.a. Sąd I instancji, wbrew zarzutom organu, wskazał na podstawę prawną rozstrzygnięcia, a mianowicie naruszenie przez organ odwoławczy przepisów kodeksu postępowania administracyjnego i przytoczył przekonywujące argumenty, dlaczego nabrał wątpliwości co do prawidłowości rozstrzygnięcia i całkowitego zdyskwalifikowania sposobu rozumowania egzaminowanego aplikanta w zakresie egzaminu z prawa karnego i uznanie za zupełnie błędne zarzuty jego apelacji w sprawie karnej, ocenianej przez Komisję Egzaminacyjną. W tym zakresie Sąd I instancji wskazał na poważne wątpliwości, do których powinien odnieść się organ odwoławczy, a czego nie uczynił mimo tego obowiązku. Wprawdzie Sąd administracyjny nie może zastępować Komisji Egzaminacyjnej i wchodzić merytorycznie w oceny poszczególnych egzaminatorów w konkretnych dziedzinach prawa, ale powołanie się przez Sąd I instancji na orzecznictwo Sądu Najwyższego w zakresie spornego rozstrzygnięcia w apelacji karnej stanowiło potwierdzenie tych wątpliwości, które uzasadniały uchylenie zaskarżonej uchwały. Sąd I instancji zwrócił jedynie uwagę, że należało rozważyć w postępowaniu odwoławczym zarzut alternatywnego sformułowania apelacji w sprawie karnej, mimo nie zgłoszenia kluczowego zarzutu apelacji, jakim powinna być bezwzględna przyczyna odwoławcza (przesłanka nieważności postępowania), a mianowicie przypisanie oskarżonemu zarzutu niesformułowanego w akcie oskarżenia. Oczywiście egzaminatorzy, w ramach przepisów ustawy o radcach prawnych i przepisów regulaminowych, dotyczących egzaminu radcowskiego, dysponowali pewnym zakresem uznaniowości w wystawianiu ocen za poszczególne prace, i tego Sąd I Instancji nie zamierzał negować, co nie oznacza, że nie należało się odnieść do zarzutów skarżącego w sposób bardziej szczegółowy. Dlatego też zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia przez Sąd I instancji przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77, art. 80 k.p.a. przez ich niewłaściwe zastosowanie należał uznać za nietrafne. Stan faktyczny ustalony przez organy obu instancji tylko w jednym elemencie był kwestionowany przez skarżącego, a mianowicie odnośnie skuteczności zarzutów apelacji karnej i konsekwencji pominięcia kluczowego zarzutu bezwzględnej przyczyny odwoławczej. W tym zakresie Sąd I instancji odniósł się do zarzutów skarżącego i uzasadnił, dlaczego zastosował powyższe przepisy proceduralne. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie został również naruszony w zaskarżonym wyroku przepis art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych, stanowiący podstawę materialnoprawną oceniania rozwiązania zadań z poszczególnych części egzaminu, oraz określający kryteria brane pod uwagę przy ocenianiu tych rozwiązań. Zgodnie z tym przepisem, oceny rozwiązania każdego z zadań z części od pierwszej do czwartej egzaminu radcowskiego dokonują niezależnie od siebie dwaj egzaminatorzy z dziedzin prawa, których dotyczy praca pisemna, jeden spośród wskazanych przez Ministra Sprawiedliwości, drugi spośród wskazanych przez Krajową Radę Radców Prawnych, biorąc pod uwagę w szczególności zachowanie wymogów formalnych, zastosowanie właściwych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje. Sąd I instancji podkreślił, że różnicowanie ocen pozytywnych (od dostatecznej do celującej) nie oznacza, iż błędy popełnione w rozwiązaniu zadania, świadczące o niespełnieniu podstawowych kryteriów określonych w art. 365 ust. 2 u.r.p. mogą być kwalifikowane w ramach stopniowalności oceny pozytywnej. Dokonując oceny pracy egzaminacyjnej, egzaminatorzy i komisja egzaminacyjna podejmująca uchwałę o wyniku egzaminu, muszą zatem rozważyć ciężar gatunkowy błędów popełnionych przez osobę zdającą i ocenić je z punktu widzenia wypełnienia przez pracę kryteriów oceny wymienionych w art. 365 ust. 2 u.r.p. Z powyższą interpretacją art. 365 ust 2 u.r.p., zaprezentowaną przez Sąd I instancji trudno się nie zgodzić i dlatego nie można w tej sprawie mówić o naruszeniu tego przepisu poprzez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Sąd I instancji zawarł w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku własną ocenę prawną kwestionowanego rozstrzygnięcia organu odwoławczego, którą Naczelny Sąd Administracyjny podzielił. Zgodnie z przepisem art. 153 p.p.s.a. Sąd I instancji wskazał, w jakim kierunku organ ten powinien zmierzać przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną jako pozbawioną usprawiedliwionych zarzutów na podstawie art. 184 p.p.s.a. Jednocześnie, działając na podstawie art. 156 § 3 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny postanowił z urzędu sprostować zaskarżony wyrok w zakresie odnoszącym się do oczywistej omyłki zawartej w jego komparycji, w której Sąd I instancji błędnie wskazał nazwę zaskarżonego aktu organu, bowiem zaskarżona została nie decyzja a uchwała Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia Nr 2 przy Ministrze Sprawiedliwości.