II SA/Rz 1244/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Maciej Kobak /spr./ Sędziowie WSA Magdalena Józefczyk WSA Elżbieta Mazur-Selwa po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 3 lutego 2021 r. sprawy ze skargi B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2020 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia, że świadczenia rodzinne są świadczeniami nienależnie pobranymi oraz zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy z dnia [...] lipca 2020 r. nr [...]. Przedmiotem skargi B. K. (dalej w skrócie: "skarżąca") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] (dalej w skrócie: "SKO") z dnia [...] września 2020 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy [...] (dalej w skrócie: "Wójt") z dnia [...] lipca 2020 r. nr [...] w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Stan faktyczny i prawny sprawy ze skargi na powyższą decyzję przedstawia się następująco. Decyzją z dnia[...] września 2017 r. nr [...] Wójt przyznał skarżącej zasiłek rodzinny na dziecko A. B. na okres od 1 listopada 2017 r. do 31 października 2018 r. w wysokości 124 zł miesięcznie wraz z dodatkiem do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego jednorazowo w kwocie 100 zł, a także zasiłek rodzinny na dziecko K. B. na okres od 1 listopada 2017 r. do 31 października 2018 r. w wysokości 124 zł miesięcznie wraz z dodatkiem do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego jednorazowo w kwocie 100 zł. Decyzją z dnia [...] września 2018 r. nr [...] Wójt przyznał skarżącej zasiłek rodzinny na dziecko A. B. na okres od 1 listopada 2018 r. do 31 października 2019 r. w wysokości 124 zł miesięcznie wraz z dodatkiem do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego jednorazowo w kwocie 100 zł, dodatkiem do zasiłku rodzinnego na pokrycie wydatków związanych z dojazdem do miejscowości, w której znajduje się szkoła na okres od listopada 2018 r. do czerwca 2019 r. w wysokości 69 zł miesięcznie, oraz dodatkiem do zasiłku rodzinnego na pokrycie wydatków związanych z dojazdem do miejscowości, w której znajduje się szkoła na okres od 1 września 2019 r. do 31 października 2019 r. w wysokości 69 zł miesięcznie, a także zasiłek rodzinny na dziecko K. B. na okres od 1 listopada 2018 r. do 31 października 2019 r. w wysokości 124 zł miesięcznie wraz z dodatkiem do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego jednorazowo w kwocie 100 zł, dodatkiem do zasiłku rodzinnego na pokrycie wydatków związanych z dojazdem do miejscowości, w której znajduje się szkoła na okres od 1 listopada 2018 r. do 30 czerwca 2019 r. w wysokości 69 zł miesięcznie, oraz dodatkiem do zasiłku rodzinnego na pokrycie wydatków związanych z dojazdem do miejscowości, w której znajduje się szkoła na okres od 1 września 2019 r. do 31 października 2019 r. w wysokości 69 zł miesięcznie. Zawiadomieniem z dnia 6 listopada 2019 r. Wójt wszczął z urzędu postępowanie administracyjne w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych przez skarżącą za okres od 1 września 2018 r. do 30 września 2019 r. Decyzją z dnia 26 listopada 2019 r. nr [...] Wójt uznał, że świadczenia rodzinne, które skarżąca pobrała w okresie od 1 września 2018 r. do 30 września 2019 r. na córkę A. B. w łącznej wysokości 2.571,00 zł są świadczeniami rodzinnymi nienależnie pobranymi, oraz zobowiązał skarżącą do ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Po rozpoznaniu odwołania skarżącej, SKO decyzją z dnia [...] stycznia 2020 r. nr [...] uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Decyzją z dnia [...] lipca 2020 r. nr [...] Wójt działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2020 r., poz. 256 z późn. zm. – dalej w skrócie: "k.p.a.") oraz art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 z późn. zm. – dalej w skrócie: "u.ś.r.") – orzekł, że świadczenia rodzinne, które skarżąca pobrała w okresie od 1 września 2018 r. do 30 września 2019 r. na córkę A. B., tj.: zasiłek rodzinny (124,00 zł x 13 miesięcy), dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2017/2018 oraz 2018/2019 (100,00 zł x 2 miesiące) oraz dodatek do zasiłku rodzinnego na pokrycie wydatków związanych z dojazdem do miejscowości, w której znajduje się szkoła (69,00 zł x 11 miesięcy) w łącznej wysokości 2.571,00 zł są świadczeniami rodzinnymi nienależnie pobranymi, oraz zobowiązał skarżącą do ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. W uzasadnieniu decyzji Wójt wyjaśnił, że w dniu 7 października 2019 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] wpłynął odpis postanowienia Sądu Okręgowego w [...] z dnia 22 sierpnia 2018 r., sygn. akt [...] o udzieleniu zabezpieczenia roszczenia J. B. w ten sposób, że na czas trwania postępowania o rozwód powierzono mu bezpośrednią pieczę nad córką A.B., w miejsce rozstrzygnięcia zawartego w wyroku Sądu Okręgowego w [...] z dnia 30 kwietnia 2008 r., sygn. akt [...] oraz zawieszono obowiązek alimentacyjny J. B. wobec A. B. określony wyrokiem Sądu Rejonowego w [...] z dnia 20 lipca 2016 r., sygn. akt [...]. W pkt IV ww. postanowienia Sąd stwierdził, że jest ono wykonalne w powyższym zakresie. Wójt wskazał, że skarżąca składając wnioski o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami na okresy zasiłkowe 2017/18 oraz 2018/19, w części V wypełnianych wniosków: pouczenia i oświadczenia, została poinformowana o warunkach przysługiwania i nieprzysługiwania świadczeń. Zapoznanie się z pouczeniami skarżąca potwierdziła własnoręcznym podpisem. Wójt stwierdził, że skarżąca od dnia 22 sierpnia 2018 r. nie ma ustalonych świadczeń alimentacyjnych na rzecz córki A. B., która nie pozostaje już z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, a tym samym skarżąca nie sprawowała już osobistej opieki nad córką oraz nie ponosiła wydatków na jej utrzymanie. Wójt podał, że z wywiadu środowiskowego Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] z dnia 26 września 2019 r., oraz złożonego pod odpowiedzialnością karną oświadczenia J. B. z dnia 26 września 2019 r. wynika, że J. B. aktualnie mieszka razem z córkami K. B. oraz A. B., prowadząc z nimi wspólne gospodarstwo domowe, córki będą kontynuować dalszą naukę w Zespole Szkół Licealnych w [...] i pozostają na wyłącznym jego utrzymaniu. Natomiast skarżąca wezwana do złożenia wyjaśnień w sprawie ustalonego prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego na okres od 1 listopada 2018 r. do 31 października 2019 r. w terminie 7 dni od dnia otrzymana wezwania – nie złożyła żadnych wyjaśnień. W związku z powyższym Wójt uznał, że kwotę wypłaconą w okresie od 1 września 2018 r. do 30 września 2019 r. na córkę A. B. w łącznej wysokości 2.571,00 zł należy uznać za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne. W odwołaniu skarżąca podniosła, że córka A. B. w 2018 i 2019 r. utrzymywała z nią kontakty, przez większą część tego okresu mieszkała u niej, obecnie natomiast mieszka u ojca z uwagi na bliskie miejsce zamieszkania jej kolegi. Zarzuciła również, że ojciec małoletnich – J. B. podaje nieprawdziwe informacje, przedstawiła swoją sytuację materialną oraz podała na co przeznaczała wypłacane świadczenia rodzinne. Po rozpoznaniu odwołania SKO decyzją z dnia [...] września 2020 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji SKO wyjaśniło, że na gruncie przepisów u.ś.r. warunkiem uznania rodzica dziecka za osobę uprawnioną do zasiłku rodzinnego (z dodatkami) i członka rodziny jest tworzenie z dzieckiem, o którym mowa w art. 3 pkt 16 u.ś.r. wspólnoty dochodów, o której mowa w art. 3 pkt 12 u.ś.r. Z postanowienia Sądu Okręgowego w [...] z dnia 22 sierpnia 2018 r., sygn. akt [...] wynika, że małoletnia A. B. powinna zamieszkiwać razem z ojcem, któremu powierzono bezpośrednią pieczę nad córką od dnia 22 sierpnia 2018 r. Okoliczność ta została potwierdzona w trakcie przeprowadzonego w sprawie wywiadu środowiskowego. Skutkuje to tym, iż w chwili wydania przez organ I instancji decyzji nr [...] z dnia [...] października 2018 r. oraz nr [...] z dnia [....] września 2018 r. małoletnia A. B. miała zgodny z prawem pobyt i znajdowała się pod legalną pieczą ojca, który miał wówczas uprawnienie do przyznania świadczeń rodzinnych. Również w okresie pobierania świadczeń rodzinnych przyznanych skarżącej na podstawie decyzji nr [...] z dnia 25 września 2017 r. nastąpiła zmiana okoliczności mających wpływ na prawo do przedmiotowych świadczeń. SKO wskazało przy tym na brzmienie art. art. 365 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. SKO podkreśliło, że zarówno ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, jak i ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, nie wyłączają przytoczonego wyżej związania prawomocnym orzeczeniem organów administracji publicznej. SKO stwierdziło, że w przypadku, gdy opieka nad dzieckiem lub miejsce pobytu (zamieszkania) dziecka zostały uregulowane na mocy orzeczenia sądu, to jego treść ma znacznie dla prawa do świadczeń rodzinnych. Oznacza to, że pobrane przez skarżącą w omawianym okresie czasu świadczenia rodzinne są świadczeniami nienależnie pobranymi. SKO zauważyło, że w treści decyzji przyznających świadczenia rodzinne skarżąca została prawidłowo pouczona o obowiązku, o którym mowa w przepisie art. 25 ust. 1 u.ś.r., tj. o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne o każdym przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń. Natomiast skarżąca nie powiadomiła organu wypłacającego świadczenia o zmianie miejsca zamieszkania córki, która na podstawie postanowienia sądu pozostawała pod pieczą ojca. SKO podkreśliło również, że wydanie decyzji o ustaleniu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych nie zależy od uznania organu, lecz uzależnione jest od ściśle określonych w przepisach prawa warunków, których spełnienie obliguje organ do uznania, że pobrane świadczenia są świadczeniami nienależnie pobranymi. W ustawowym terminie skarżąca wniosła skargę na powyższą decyzję. W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że opiekuje się dziećmi od ich urodzenia, ponadto pokrywała niemal wszystkie ich koszty utrzymania. Od orzeczenia separacji jej małżeństwa z J. B. w 2006 r. sprawowała pełna opiekę nad małoletnimi. Wskazała również na nieprawidłowości w sprawowaniu opieki nad A. B. przez jej ojca. Ponadto wyjaśniła, że wypłacone świadczenia przeznaczyła na potrzeby córek. W odpowiedzi na skargę SKO podtrzymało swoje stanowisko i wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie rozważył, co następuje: W pierwszej kolejności Sąd podaje, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 pkt 3 zzs ⁴ ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych ( Dz. U. 2020 r. poz. 374 ). Skarga jest zasadna. W sprawie nie ma sporu, że skarżąca uzyskała zasiłek rodzinny na córki A. B. i K. B. na okresy na okres od 1 listopada 2017 r. do 31 października 2018 r. oraz od 1 listopada 2018 roku do 31 października 2019 roku. Skarżącej przyznano również dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2017/2018 oraz 2018/2019 oraz dodatek do zasiłku rodzinnego na pokrycie wydatków związanych z dojazdem do miejscowości, w której znajduje się szkoła. Nie ma również zastrzeżeń do ustalenia, że postanowieniem Sądu Okręgowego w [...] z dnia 22 sierpnia 2018 r., sygn. akt [...] udzielono zabezpieczenia roszczenia J. B. w ten sposób, że na czas trwania postępowania o rozwód powierzono mu bezpośrednią pieczę nad córką A.B., w miejsce rozstrzygnięcia zawartego w wyroku Sądu Okręgowego w [...] z dnia 30 kwietnia 2008 r., sygn. akt [...] oraz zawieszono obowiązek alimentacyjny J. B. wobec A. B. określony wyrokiem Sądu Rejonowego w [...] z dnia 20 lipca 2016 r., sygn. akt [...]. W pkt IV ww. postanowienia Sąd stwierdził, że jest ono wykonalne w powyższym zakresie. Uwzględniając treść postanowienia zabezpieczającego przyjęto, że skarżąca w okresie od 1 września 2018 roku do 30 września 2019 roku nienależnie pobierała zasiłek rodzinny wraz z dodatkami (zasiłek rodzinny -124,00 zł x 13 miesięcy, dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2017/2018 oraz 2018/2019 -100,00 zł x 2 miesiące oraz dodatek do zasiłku rodzinnego na pokrycie wydatków związanych z dojazdem do miejscowości, w której znajduje się szkoła - 69,00 zł x 11 miesięcy, w łącznej wysokości 2.571,00 zł.). Stosownie do reguły systemowej proklamowanej w art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Wywiedziono, że świadczenia rodzinne wypłacono skarżącej mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie ich wypłaty w całości, w stosunku do córki A. B. – art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Przyjęto jednocześnie, że skarżąca była prawidłowo pouczona o braku prawa do ich pobierania oraz o obowiązku poinformowania organu wypłacającego świadczenia o każdej zmianie w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych – art. 25 ust. 1 u.ś.r. Sąd podziela ogóle uwagi organów, że zasiłek rodzinny przysługuje na częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka – art. 4 ust. 1 u.ś.r. Pozostawanie dziecka na utrzymaniu, jest więc elementem konstytutywnym uzasadniającym przyznanie zasiłku rodzinnego. Jest to również fakt prawotwórczy rozstrzygający o tym, czy dziecko wchodzi do rodziny w rozumieniu art. 2 pkt 16 u.ś.r. Aby przyjąć, że dziecko pozostaje na utrzymaniu rodzica i wchodzi do jego rodziny, niezbędne jest ustalenie tzw. "wspólnoty dochodowej", przez co rozumieć należy włączenie wszystkich dochodów rodzica w potrzeby wynikające z utrzymania pozostałych członków rodziny – dziecka – art. 3 pkt 12 u.ś.r. Organy obu instancji przyjęły, iż w związku z wydaniem postanowienia zabezpieczającego z dnia 22 sierpnia 2018 r., sygn. akt [...], którym na czas trwania postępowania o rozwód bezpośrednią pieczę nad córką A. B. powierzono ojcu – J. B. oraz zawieszono obowiązek alimentacyjny J. B. wobec A. B.od 1 września 2018 roku do 30 września 2019 roku skarżąca nienależnie pobierała świadczenia rodzinne. Sąd tak postawiony wniosek ocenia jako przedwczesny. W pierwszej kolejności Sąd odnotowuje, iż w aktach sprawy nie ma żadnej wzmianki o prawomocności postanowienia z dnia 22 sierpnia 2018 r., sygn. akt [...]. Po drugie, postanowienie zabezpieczające zostało wydane na czas trwania postępowania rozwodowego. Z uzasadnień organów obu instancji nie wynika, że w okresie od 1 września 2018 roku do 31 września 2019 roku postanowienie zabezpieczające obowiązywało. Z wywiadów środowiskowych z dnia 28 sierpnia 2019 roku i z dnia 26 września 2019 roku oraz aktualizacji wywiadu z dnia 3 października 2019 roku wynika, że córka skarżącej – A. B. zamieszkiwała z ojcem w okresie ich sporządzenia. Z akt sprawy nie wynika natomiast, że A. B. zamieszkuje z ojcem od 1 września 2018 roku. Dane uzyskane przez organy dotyczą najwcześniej okresu od 28 sierpnia 2019 roku. Zarówno skarżąca, jak i J. B. nie oświadczyli się co do tego, od kiedy A. B. z nim mieszka i tym samym wchodzi w skład jego rodziny. Konsekwencją wykazanych braków jest przedwczesność ustalenia, że A. B. zamieszkiwała z ojcem – J. B. od 1 września 2018 roku i tym samym od tego dnia nie wchodziła w skład rodziny skarżącej. W sprawie nie znajdzie zastosowania art. 7 pkt 5 u.ś.r., który stanowi, że zasiłek rodzinny nie przysługuje, jeżeli osobie samotnie wychowującej dziecko nie zostało ustalone, na rzecz dziecka od jego rodzica, świadczenie alimentacyjne na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd. Należy odnotować, że wyrokiem Sądu Rejonowego w [...] z dnia 20 lipca 2016 r., sygn. akt [...] zasądzono od J. B. na rzecz A. B. alimenty. Z akt sprawy nie wynika, aby obowiązek alimentacyjny został uchylony. Postanowienie zabezpieczające nie uchyla obowiązku alimentacyjnego, a jedynie go zawiesza i to wyłącznie na czas trwania postępowania rozwodowego. Wreszcie kwestia ostatnia, natury procesowej: w aktach SKO w [...] zalega odwołanie skarżącej z prezentatą opatrzoną datą 20 lipca 2020 roku (k. 5). Odwołanie to jest niepodpisane. W aktach nie ma żadnej wzmianki, dowodu, że zostało wniesione w formie elektronicznej. Na kartach 3 i 4 znajduje się kopia odwołania, na której odbito podpis skarżącej. W oparciu o akta nie można ustalić, czy skarżąca wniosła podpisane odwołanie, czy też nie. Oryginału w aktach nie ma. W tym stanie rzeczy Sąd przyjął, że zarówno decyzja organu II, jak i I instancji naruszają przepisy postępowania regulujące tryb i zakres gromadzenia i oceny dowodów, w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy – art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. Z tego względu obie decyzje podlegały uchyleniu w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. Rozpoznając ponownie sprawę organy uwzględnią część zważającą niniejszego uzasadnienia, a w szczególności: 1. Ustalą, czy postanowienie zabezpieczające z dnia 22 sierpnia 2018 r., sygn. akt [...] jest prawomocne i czy obowiązywało w okresie od 1 września 2018 roku do 30 września 2019 roku; 2. Ustalą, czy córka skarżącej A. B. mieszkała z ojcem J. B. w okresie od 1 września 2018 roku do 30 września 2019 roku; 3. Kwestia podpisu skarżącej pod odwołaniem, wobec uchylenia decyzji organu I instancji pozostaje bez znaczenia.