II SA/Go 88/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Michał Ruszyński Asesor WSA Jarosław Piątek po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 maja 2021 r. sprawy ze skargi W.K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r., Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek I. oddala skargę, II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. na rzecz adw. P.M. kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści złotych), zwiększoną o należną stawkę podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu. 1. Decyzją z dnia [...] listopada 2020 r., nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] marca 2020 r., nr [...] o odmowie umorzenia W.K. należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od maja 2018 do grudnia 2018 w łącznej kwocie 2.820,52 zł (z tytułu składek 2.559,52, z tytułu odsetek 261,00 zł). W uzasadnieniu tej decyzji wskazano, że wnioskiem z [...] stycznia 2020 r., doprecyzowanym [...] marca 2020 r., pełnomocnik skarżącego H.K. powołując się na trudną sytuację finansową oraz zdrowotną zobowiązanego zwróciła się o umorzenie należności z tytułu składek (określonych wyżej). W toku postępowania, opierając się na dokumentach i oświadczeniach zobowiązanego organ ustalił następującą sytuację sytuacji rodzinną i materialną W.K. Zobowiązany: - pozostaje w związku małżeńskim i prowadzi z żoną H.K., która otrzymuje dochód w wysokości 1,527,00 zł (netto), wspólne gospodarstwo domowe; - otrzymuje świadczenie emerytalne w wysokości 2.208,47 zł brutto (1.829,66 zł netto), - nie posiada dochodu z innych źródeł; - nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej i nie korzysta z innych form pomocy. Ponosi stałe wydatki związane: - z utrzymaniem w wysokości 700,00 zł, - opłaty eksploatacyjne w wysokości 120,00 zł, - koszty związane z leczeniem w wysokości 300,00 zł. Posiada zobowiązania finansowe z tytułu podatków, z tytułu zaciągniętych kredytów, w bankach, w instytucjach, u osób fizycznych bez określenia wysokości powołanych zobowiązań, a które dochodzone są w drodze postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez komornika sądowego. Z emerytury strony dokonywane są potrącenia komornicze i do wypłaty pozostaje stronie kwota 1.341,45 zł. Nie posiada ruchomości, nieruchomości, praw majątkowych oraz wierzytelności. Z powodu pogarszającego się stanu zdrowia nie rokuje poprawy swojej sytuacji materialnej i wymaga opieki drugiej osoby. Nadto organ ustalił, że W.K. do [...] grudnia 2018 r. prowadził działalność gospodarczą, oznaczoną kodem - realizacja projektów budowlanych związanych ze wznoszeniem budynków. Wykreślenie prowadzenia działalności gospodarczej według Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej nastąpiło [...] marca 2019 r. Od dnia [...] października 2017 r. podlega ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu pobieranego świadczenia emerytalnego. Dalej organ przytoczył przepisy art. 28 ust. 1, ust. 2 i ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 266 ze zm., dalej "u.s.u.s.) wskazując, że w stanie faktycznym sprawy nie występują przyczyny wymienione w tych przepisach, podkreślając w szczególności, że: - przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. nie zachodzi ponieważ zobowiązany pobiera świadczenie emerytalne w wysokości umożliwiającej prowadzenie skutecznej egzekucji; - przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi w niniejszej sprawie, ponieważ wysokość nieopłaconych składek przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; - przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodzi, gdyż organ egzekucyjny nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję należności z tytułu składek. - przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. nie zachodzi, gdyż nie można jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Dalej organ przytoczył treść przepisu z art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365, zwanego dalej "rozporządzeniem") wskazując, że za ryzyko związane z prowadzoną działalnością, jak również negatywnymi skutkami oraz za wszelkie rozliczenia odpowiada podmiot prowadzący działalność, a brak płynności finansowej nie powinien być równoważony ze środków stanowiących przychody Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Nadto, w ocenie organu skarżący nie wykazał, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić zaległych składek, gdyż skutkowałoby to brakiem możliwości zapewnienia podstawowych potrzeb bytowych. Podkreślając, że organ nie neguje "kłopotów zdrowotnych" strony wskazano, że te problemy choć są dodatkowym utrudnieniem w codziennej egzystencji, nie stanowią wystarczającej podstawy do umorzenia należności. Źródłem utrzymania strony jest bowiem świadczenie emerytalne, które jest wypłacane niezależnie od stanu zdrowia i co roku przewidziana jest jego waloryzacja. Analizując wskazane wyżej dochody gospodarstwa domowego strony wskazano, że kształtują się na poziomie wyższym od ustalonego minimum socjalnego dla dwuosobowego gospodarstwa emeryckiego, które za I kwartał 2020 r. wynosi 2.059,38 zł. W ocenie organu możliwe jest zatem zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych, a podawane koszty nie mają nadzwyczajnego charakteru i w istotny sposób nie odróżniają się od "realiów finansowych" osób, które również borykają się z trudnościami finansowymi. Organ wskazał również, że pomimo powołanej trudnej sytuacji materialnej strona nie korzystała z żadnych form pomocy społecznej, co pozwala stwierdzić, że jest w stanie zaspokajać swoje potrzeby materialne bez pomocy Państwa. Podsumowując stanowisko wskazano, że umorzenie stanowi wyraz definitywnej rezygnacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z możliwością ich wyegzekwowania. W związku z tym, biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter tych należności oraz uwzględniając cele, na jakie składki są przeznaczone, organ odpowiedzialny za ich pobór zobowiązany jest do szczegółowej staranności i ostrożności w procedowaniu spraw z zakresu umarzania. Sytuacja finansowa strony, choć trudna, nie nosi znamion ubóstwa. Posiada ona stałe źródło dochodu, które umożliwia zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Wskazano, że w sprawie możliwa jest również spłata zadłużenia z tytułu składek w układzie ratalnym, z ratą dostosowaną do możliwości finansowych strony. 2. Wnosząc o zmianę zaskarżonej decyzji skarżący wskazał, iż "brak umorzenia tych zaległości wiąże się z brakiem możliwości zaspokojenia przez W.K. i jego żonę podstawowych potrzeb. Żyjemy na granicy ubóstwa. Ledwo wiążemy koniec z końcem. Nie mogę zgodzić się, że mamy w rodzinie zapewnione minimum socjalne. Nie jest to prawda. Organ analizując nasze wydatki wskazuje że "możliwe jest zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych za łączną kwotę 1.200 zł". Organ wskazał, że taka kwota jest wystarczająca na nasze utrzymanie i dokonał wyliczeń naszych wydatków. Zapomniał jednak wziąć pod uwagę koszty czynszu za lokal jaki jesteśmy zmuszeni płacić. Prawidłowo ocena dokumentacji zgromadzonej w sprawie prowadzi do wniosku, że brak umorzenia tych zaległości będzie miał katastrofalne skutki dla utrzymania gospodarstwa domowego W.K. Istotne w sprawie są też okoliczności w jakich doszło do bankructwa firmy W.K. Dopóki W.K. nie zachorował nie miał problemów finansowych. Dopiero kiedy pojawiły się pierwsze znaczące symptomy choroby pojawiły się trudności w firmie, które wraz z rozwojem choroby nie dało się już zażegnać". 3. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 4. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów lub czynności wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej p.p.s.a.), sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c p.p.s.a.). Sąd nie jest przy tym związany wnioskami i zarzutami skargi (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Sprawa została rozpoznana, po zawiadomieniu stron i umożliwieniu im wypowiedzenia się w sprawie przed wydaniem orzeczenia na posiedzeniu niejawnym, zarządzonym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 374 ze zm.). 5. Zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym, ubezpieczeniu zdrowotnemu, ubezpieczeniu na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych określają przepisy powołanej wyżej ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, które w sposób ścisły regulują sytuacje pozwalające ubiegać się o umorzenie należności z tytułu ubezpieczenia społecznego. Zgodnie z jej art. 28 ust. 1 należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Na podstawie tego przepisu ZUS może umorzyć w całości lub w części należności z tytułu składek, w przypadku ich całkowitej nieściągalności (ust. 1 i 2). Zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że doszło do całkowitej nieściągalności należności został określony w ust. 3 tego przepisu, zgodnie z którym, nieściągalność ta zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Jak wykazał to organ i nie jest to kwestionowane w postępowaniu sądowym w kontrolowanej sprawie przesłanki te nie zostały spełnione. 6. Kwestią sporną jest spełnienie przez skarżącego przesłanek wskazanych w przepisie art. 28 ust. 3a u.s.u.s, szczegółowo określonych w powołanym wyżej przepisie § 3 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zgodnie z którym zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Wskazane wyżej przepisy dają organowi uprawnienie do umorzenia należności z tytułu składek w ramach tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, że organ może należności umorzyć, lecz nie jest do tego zobligowany. Uznanie administracyjne nie oznacza jednak dowolności co do rozstrzygnięcia. W orzecznictwie sądowym odnoszącym się zwłaszcza do uznaniowych decyzji administracyjnych akcentuje się, że każde rozstrzygnięcie podejmowane w ramach uznania administracyjnego powinno być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, żeby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją, nie zaś efektem choćby ograniczonego woluntaryzmu. Organ orzekający w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne powinien zatem wykazać, że w tej konkretnej sprawie istniały przesłanki uzasadniające podjęte rozstrzygnięcie. 7. Istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek jest wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej i osobistej strony wnoszącej o przyznanie jej ulgi. Przyjmuje się, że to strona wnosząca o umorzenie zaległości, w treści wniesionego wniosku oraz w toku postępowania, powinna wskazać okoliczności, które będą przemawiały za zastosowaniem wobec niej instytucji umorzenia. Na Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych, jako organie prowadzącym postępowanie, również ciąży obowiązek ustalenia okoliczności przemawiających za zastosowaniem ulgi w postaci umorzenia należności. Organ podejmuje w tym zakresie działania z urzędu, niezależnie od informacji uzyskanych od wnioskodawcy, zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 7 k.p.a. i zasadą zupełności postępowania dowodowego, o której stanowi art. 77 § 1 k.p.a. Ocenę zebranego materiału dowodowego przeprowadza organ prowadzący postępowanie. Stosownie do treści art. 80 k.p.a., organ swobodnie ocenia dowody, ważne jest jednak, żeby stan faktyczny został oceniony na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego. Swoboda w ocenie dowodów nie oznacza dowolności. 8. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy Sąd stwierdził, że organ orzekający w niniejszej sprawie przeprowadził postępowanie w sposób prawidłowy, a ocena zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie narusza zasady swobodnej oceny dowodów. Z akt sprawy wynika, że skarżący prowadzący gospodarstwo domowe wraz żoną uzyskuje stabilne dochody (łącznie 3.356,00 zł netto), które nawet po potrąceniu komorniczym z emerytury skarżącego i odliczeniu podstawowych wydatków nie pozbawiają skarżącego i jego żony możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (dochody te utrzymują się na poziomie wyższym od minimum socjalnego. Skarżący ma problemy zdrowotne, ale nie wpływają one na wysokość uzyskiwanego dochodu, ani nie generują takich kosztów, które istotnie zmniejszają dochody. Wysokość zaległości nie jest również – w odniesieniu do dochodów strony tak wysoka, by egzekucja zagrażała socjalnej egzystencji rodziny. Z punktu widzenia interesu publicznego nie ma też uzasadnienia dla preferencji długu prywatnego (egzekucja komornicza) przed długiem publicznoprawnym (składki na ubezpieczenie zdrowotne). Pozostając w granicach kontroli uznania administracyjnego nie można zatem przypisać organowi naruszenia prawa w zakresie, w jakim odmówił umorzenia należności w oparciu przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Trafnie organ, wskazując na brak podstaw do definitywnej rezygnacji z należności wskazuje stronie możliwość jej rozłożenia na raty, co uwzględniałoby okoliczności powoływane we wniosku i akcentowane w skardze. Podsumowując stwierdzić należy, że organ prawidłowo przeanalizował sytuację życiową i materialną zobowiązanego oraz podjął decyzję mieszczącą się w pojęciu uznania administracyjnego, wskazując na okoliczności uzasadniające odmowę umorzenia należności z tytułu składek. Ustalenia organu, jak również wywiedzione wnioski w sprawie odmowy udzielenia ulgi nie uchybiły przepisom prawa procesowego, ani materialnego. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp., na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu Sąd orzekł na podstawie art. 250 p.p.s.a. w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r. poz. 18).