IV SA/Po 210/21

Dnia 2 czerwca 2021 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Grossmann Sędzia WSA Józef Maleszewski Asesor sądowy WSA Sebastian Michalski (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 2 czerwca 2021 roku sprawy ze skargi P. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2020 roku nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] października 2020 roku numer: [...] P. P., pismem z dnia [...] września 2020 roku, wstąpiła z żądaniem umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ([...] zł). W uzasadnieniu wniosku podała, że jej sytuacja finansowa i materialna jest ciężka; utrzymuje się jedynie z renty socjalnej i zasiłku na syna. Prezydenta Miasta K., decyzją z dnia [...] października 2020 roku (nr [...]), odmówił umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. W uzasadnieniu decyzji wyjaśnił, że strona nie korzysta ze świadczeń wypłacanych na podstawie ustawy o pomocy społecznej. Natomiast wezwanie do złożenia dokumentacji potwierdzającej trudną sytuację finansową i materialną pozostało bez odpowiedzi. Strona skorzystała z prawa do odwołania. W odwołaniu powtórzona została treść wniosku o umorzenie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z dnia [...] grudnia 2020 roku (nr [...]), po ponownym rozpoznaniu sprawy, utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Organ odwoławczy uznał, że strona odmawia współpracy w zakresie ustalenia jej sytuacji materialnej i rodzinnej. Z kolei działania podjęte z urzędu wskazują, że wnioskodawczyni nie korzysta ze świadczeń opieki społecznej. Organ nie ujawnił szczególnie uzasadnionych okoliczności, które usprawiedliwiałyby podjęcie rozstrzygnięcia o umorzeniu kwoty nienależnie pobranych świadczeń. P. P. skorzystała z prawa skargi do sądu administracyjnego. Strona zażądała umorzenia kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. W uzasadnieniu skargi podniosła, że organ domaga się zwrotu świadczenia pobranego za okres od [...] grudnia 2019 roku do [...] lutego 2020 roku, czyli za okres, gdy córka A. zamieszkiwała ze skarżącą, a ojciec miał widzenia ustalone przez sąd. Skarżąca podniosła, że ma trudną sytuację finansową i materialną. Aktualnie utrzymuje się tylko z zasiłku na syna. Do skargi załączone zostały kserokopie: protokołu rozprawy cywilnej z dnia [...] grudnia 2017 roku wraz z załącznikiem - ugoda w przedmiocie ustalenia miejsca zamieszkania córki A. na czas trwania postępowania oraz orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z dnia [...] grudnia 2019 roku, które stwierdza całkowitą niezdolności skarżącej do pracy do dnia [...] grudnia 2020 roku. Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało argumentację przedstawioną w uzasadnieniu skarżonej decyzji oraz wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie określonym art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 roku o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. 2020, poz. 1842, z późn. zm.). W świetle tego przepisu Przewodniczący może zarządzić rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym, jeżeli uzna, że przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w takich sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. Zgoda strony na rozpoznanie sprawy w tym trybie nie jest konieczna. Sprawy dotyczące umorzenia kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych zostały zastrzeżone do kompetencji organu administracji publicznej - art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2020, poz. 111 ze zm.). Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej; kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej - art. 1 §1 i §2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. 2021, poz. 137). Realizując zadania wymiaru sprawiedliwości sądy administracyjne stosują środki określone w ustawie - art. 3 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2019, poz. 2325 ze zm. dalej w skrócie: "P.p.s.a."). Uwzględniając skargę na decyzję Sąd uchyla ten akt w całości albo w części na warunkach określonych w art. 145 §1 pkt 1 lit a-c P.p.s.a., względnie stwierdza jego nieważności, gdy spełnione są przesłanki wskazane w art. 145 §1 pkt 2 P.p.s.a. albo stwierdza wydanie decyzji z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 §1 pkt 3 P.p.s.a.). Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 §1 P.p.s.a.). Przeprowadzając kontrolę sądowoadministracyjną we wskazanym zakresie, Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Samorządowe Kolegium Odwoławcze prawidłowo uznało, że decyzja w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych jest rozstrzygnięciem o charakterze uznaniowym. Sąd uznaje jednak, że skarżony organ w sposób całkowicie nieuzasadniony przyjmuje stanowisko, że Prezydent Miasta K. "nie przekroczył granic uznania administracyjnego". Całkowicie dowolna jest konstatacja organu odwoławczego, że postawa wnioskodawczyni pozbawia organ możliwości przeprowadzenie oceny jej sytuacji rodzinnej w kontekście przesłanek stosowania ulgi określonej w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Uznaniowa decyzja o odmowie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych przez organy obu instancji została usprawiedliwiona "brakiem dostarczenia przez stronę wymaganych dokumentów". Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdziło dodatkowo, że "brak dobrej woli strony w tym zakresie pozostaje nie do odparcia". Uzasadnienie faktyczne obu wskazanych decyzji sprowadza się do twierdzenia, że przyznanie ulgi było niemożliwe z uwagi na postawę strony w toku postępowania, brak wykonania wezwania do przedłożenia wymaganych dokumentów. Sąd uznaje natomiast, że potwierdzona aktami sprawy postawa strony postępowania nie zwalniała organów z powołania w uzasadnieniu kwestionowanych decyzji tych ustaleń faktycznych, które są znane organom z urzędu, a dotyczących całokształtu sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawczyni. Analiza dokumentów włączonych do akt administracyjnych ujawnia, że organy obu instancji dysponowały szerokim materiałem dowodowym dotyczącym sytuacji rodzinnej, dochodowej oraz zdrowotnej skarżącej. Do akt administracyjnych włączone zostały: decyzja z dnia [...] stycznia 2020 roku o przyznaniu zasiłku rodzinnego i dodatku z tytułu urodzenia dziecka wraz z dowodami warunkującym wydanie tej decyzji, decyzja z dnia [...] maja 2002 roku o uchyleniu zasiłków rodzinnych oraz dodatków do zasiłku na dwoje dzieci wraz z dowodami warunkującym wydanie tej decyzji, a także decyzja z dnia [...] lipca 2020 roku o ustaleniu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oraz zwrocie tych świadczeń. Ostatnia z powołanych powyżej decyzji została doręczona skarżącej w dniu [...] lipca 2020 roku. Natomiast w dniu [...] września 2020 roku skarżąca wystąpiła z wnioskiem o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. W ocenie Sądu treść wniosku o umorzenie, treść odwołania, a także treść skargi i załączonych do niej dokumentów, prowadzi do konstatacji, że takie okolicznosci jak stan rodzinny, wiek, niepełnosprawność, stan zdrowia, zdolność do pracy, czy wysokość uzyskiwanego przez skarżącą dochodu, to fakty, które w dniu wydawania decyzji były znane organom obu instancji z urzędu w rozumieniu art. 77 §4 ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego. Pominiecie tych okoliczności, całkowity brak odniesienia się do nich w uzasadnieniu obu decyzji, ma istotny wpływ na wynik sprawy, bo dowodzi dowolnego kształtowania podstawy faktycznej wydanego rozstrzygnięcia. Stosowanie ulg w spłacie kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych warunkują "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" - art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2020, poz. 111 ze zm.). W konsekwencji w każdym przypadku, także w tym, gdy strona zgłosi żądanie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, a jednocześnie pozostaje bierna w postępowaniu wyjaśniającym, uzasadnienie wydanej decyzji musi zawierać ocenę odnosząca się do materialnoprawnych przesłanek zasadności zgłoszonego żądania w kontekście znanych organom okoliczności dotyczących stanu rodzinnego, wieku, niepełnosprawność, stanu zdrowia, zdolność do pracy, czy wysokość uzyskiwanego dochodu. Organ administracji publicznej nie może skutecznie prawnie zwolnić się z obowiązku ujawnienia w uzasadnieniu decyzji okolicznosci znanych z urzędu nawet wówczas, gdy strona postępowania administracyjnego pozostaje bierna w postępowaniu dowodowym, w tym także w ten sposób, że pozostawia bez odpowiedzi wezwanie do przedłożenia dokumentów mogących potwierdzać przesłanki warunkujące uwzględnienie zgłoszonych żądań. Taka postawa strony otwiera możliwość przyjęcia stanowiska o tym, że wyczerpane zostały możliwości prowadzenia postępowania dowodowego. Strona traci możliwość skutecznego podnoszenia zarzutu braku dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, jeżeli odmawia przedstawienia dowodów pozostających w jej dyspozycji, które mogą warunkować uwzględnienie zgłaszanych żądań. W uzasadnieniu kwestionowanych decyzji nie dokonano oceny zasadności odmowy przyznania ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w aspekcie okoliczności znanych organom z urzędu. Organy nie wykazały, aby okoliczności znane im z urzędu był nieaktualne lub niewystarczające do przeprowadzenia oceny zasadności zgłoszonego żądania, czy przyznania ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Całkowicie niezrozumiałe dla Sądu jest stanowisko organu odwoławczego, który uzasadnienie decyzji organu I instancji sprowadzone do twierdzenia o "braku przekazania wymaganych dokumentów" oraz "braku korzystania ze świadczeń opieki pomocy społecznej" uznaje za takie, które nie zostało wydane z przekroczeniem granic swobodnego uznania. Stanowisko o odmowi udzielenia ulgi w żadnym zakresie nie zostało powiązane z udokumentowaną w aktach sprawy sytuacją rodzinną, zdrowotną i dochodową skarżącej. Organ I instancji nie wyjaśnił jakich to "wymaganych dokumentów" strona nie przedłożyła. Wadliwość rozstrzygnięcia organu I instancji nie została usunięta przez organ odwoławczy. Uzasadnienie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego eksponuje "brak dobrej woli strony postępowania w kontekście braku przekazania dokumentów" oraz zawiera obszerny opis podstaw prawnych dotyczących przyznania, nienależnego pobrania, zwrotu, dochodzenia oraz umarzania nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Decyzja odwoławcza nie zawiera opisu ustaleń faktycznych możliwych do poczynienia w sprawie, ani nie wyjaśnia powodu braku poczynienia tych ustaleń w zakresie, który jest niezależny od biernej postawy dowodowej wnioskodawczyni. Przesłanka "szczególnie uzasadnionych okoliczności" w żadnym zakresie nie została odniesiona do indywidualnej sytuacji rodziny strony postępowania. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja Prezydenta Miasta K. zostały wydane z ewidentnym pogwałceniem reguł rządzących uzasadnianiem decyzji uznaniowych, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, poza usunięciem wskazanych powyżej wadliwości kwestionowanych decyzji, organy będą miały również na uwadze, aby sformułowanie rozstrzygnięcia przyszłej decyzji odpowiadało formule ustawowej. Zgodnie z przepisem art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych kompetencja umorzenia dotyczy "kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych", czyli zaległości z tytułu nienależnie pobranych oraz niezwróconych świadczeń. Przedmiotem decyzji w sprawie umorzenia nie jest kwestia dotycząca obowiązku "zwrotu" nienależnie pobieranych świadczeń rodzinnych. Odnosząc się do argumentacji podnoszonej w skardze, wyjaśnić również należy, że okresu sprawowania opieki nad A. W. nie ma istotnego znaczenie z punktu widzenia rozstrzygnięcia sprawy dotyczącej umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Takie okolicznosci należy zgłaszać w toku postępowania, którego przedmiotem jest zwrot nienależnie pobranych świadczeń. Z akt administracyjnych wynika, że kwestia zwrotu przez skarżącą nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego została rozstrzygnięta decyzją Prezydenta Miasta K. z dnia [...] lipca 2020 roku (nr [...]). Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2019, poz. 2325 ze zm.), uchylił decyzje organów obu instancji.