II SA/Bk 332/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący asesor sądowy WSA Elżbieta Lemańska (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 4 czerwca 2021 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...] w przedmiocie renty z tytułu niezdolności do pracy w związku z wypadkiem przy pracy p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie sądowe w sprawie Przedmiotem kontroli w sprawie niniejszej jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/Oddział w B. z [...] listopada 2019 r. nr [...], którą odmówiono M. M. przyznania, na dalszy okres, renty z tytułu niezdolności do pracy w związku z wypadkiem przy pracy. Z akt sprawy wynika, że [...] kwietnia 2017 r. skarżąca M. M. doznała wypadku przy pracy. Decyzją ZUS z [...] grudnia 2018 r. otrzymała rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy na okres do [...] kwietnia 2019 r. Od decyzji tej odwołała się do Sądu Okręgowego w B. V Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, który postanowieniem z [...] czerwca 2019 r. w sprawie [...] uchylił decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania do ZUS. Postanowienie Sądu w sprawie [...] zostało uchylone przez Sąd Apelacyjny w B. postanowieniem z [...] lipca 2019 r. w sprawie [...]. Ponownie rozpoznając odwołanie od decyzji z [...] grudnia 2018 r. - Sąd Okręgowy w B. V Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z [...] marca 2020 r. w sprawie [...] oddalił odwołanie. W związku z upływem okresu, na który orzeczono niezdolność do pracy (do [...] kwietnia 2019 r.) M. M. wnioskiem z [...] marca 2019 r. wystąpiła o przyznanie renty na kolejny okres. Jak wynika z akt sprawy, odnośnie wniosku z [...] marca 2019 r. ZUS wypowiedział się dwiema decyzjami: z [...] sierpnia 2019 r. nr [...] (w której wskazano, iż lekarz orzecznik ustalił, iż wnioskodawczyni nie jest niezdolna do pracy) oraz z [...] listopada 2019 r. nr [...] (w której wskazano, że wnioskodawczyni mimo trzykrotnego wezwania nie stawiła się na badania lekarskie, w związku z czym brak jest podstaw do przyznania, na dalszy okres, renty z tytułu niezdolności do pracy). W treści decyzji z 13 listopada 2019 r. zawarto również sformułowanie "Uchylamy decyzję z [...] sierpnia 2019 r.". Następnie M. M. wywiodła: - pismo z [...] grudnia 2019 r. zatytułowane "Skarga od decyzji ZUS Oddział w B. z dnia [...].11.2019 r. znak [...] doręczonej [...].11.2019", które zostało zaadresowane do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku za pośrednictwem ZUS; - pismo z [...] grudnia 2019 r. zatytułowane "Odwołanie" od decyzji ZUS z [...] listopada 2019 r. Z akt sprawy wynika, że: - "Skarga od decyzji ZUS" (pismo z [...] grudnia 2019 r. adresowane do WSA w Białymstoku) została przesłana przez ZUS do Sądu Okręgowego w B. V Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych i zarejestrowana w tym Sądzie pod sygnaturą [...]. W sprawie tej postanowieniem z [...] lutego 2020 r., orzekając na podstawie art. 464 § 1 w związku z art. 200 Kodeksu postępowania cywilnego, Sąd Okręgowy stwierdził swą niewłaściwość i przekazał sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Białymstoku. Orzeczenie to stało się prawomocne 4 kwietnia 2020 r. W jego wykonaniu, "Skargę" przesłano do WSA w Białymstoku, gdzie została zarejestrowana pod sygnaturą II SA/Bk 312/20 jako skarga na decyzję ZUS Oddział w B. w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy na dalszy okres; - pismo z [...] grudnia 2019 r. zatytułowane "Odwołanie" – jak twierdzi skarżąca - przesłała do ZUS [...] grudnia 2019 r. (k. 37). Wobec jednak stwierdzenia przez skarżącą, że ZUS przesłał do Sądu Okręgowego w B. jej pismo zatytułowane "Skarga" zamiast pisma zatytułowanego "Odwołanie" – "Odwołanie" załączyła do pisma wyjaśniającego z [...] lutego 2020 r. stanowiącego odpowiedź na wezwanie Sądu Okręgowego do uzupełnienia braków formalnych w sprawie [...]. W reakcji na wyjaśnienie M. M. zawarte w piśmie z [...] lutego 2020 r., Przewodniczący Wydziału V Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Okręgowego w B. zarządzeniem z [...] marca 2020 r. wyłączyła "Odwołanie" wraz z załącznikami ze sprawy [...] i przekazała ZUS celem nadania biegu łącznie z innymi wnioskami skarżącej (k. 39). Postanowieniem z 18 września 2020 r. w sprawie II SA/Bk 312/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku, po rozpoznaniu "Skargi" M. M. (na skutek przekazania postanowieniem SO w B. z [...] lutego 2020 r.) – odrzucił skargę jako niedopuszczalną. Wskazał, że przepis art. 58 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wykluczający możliwość odrzucenia przez sąd administracyjny skargi w której sąd powszechny uznał się za niewłaściwy bez uprzedniego odrzucenia pozwu - nie obejmuje przypadków, gdy stanowisko sądu powszechnego co do swej niewłaściwości w określonej sprawie jest oczywiście błędne i gdyby zostało zaakceptowane, prowadziłoby do zmiany ustawowo określonej właściwości sądów administracyjnych. Sąd wywiódł powyższe na podstawie treści art. 464 § 1 K.p.c., w którym nie wymieniono sądu administracyjnego jako takiego, któremu sprawa może być przekazana bez uprzedniego odrzucenia pozwu lub odwołania (sąd wskazał postanowienie w sprawie II SA/Bk 73/05, orzeczenia.nsa.gov.pl). Skargę kasacyjną od postanowienia w sprawie II SA/Bk 312/20 Naczelny Sąd Administracyjny uwzględnił postanowieniem z 16 lutego 2021 r. w sprawie III OSK 3801/21. Sąd kasacyjny stwierdził, że WSA w Białymstoku naruszył przepis art. 58 §4 P.p.s.a. przez jego niezastosowanie. Tymczasem regulacja ta ma zapobiegać negatywnym sporom o właściwość między sądami administracyjnymi i sądami powszechnymi, których skutki mogłyby być szkodliwe dla jednostki i uniemożliwiać jej dostęp do sądu. NSA wywiódł, że przepis art. 58 § 4 P.p.s.a. zawiera regułę kolizyjną mającą zastosowanie w przypadku powstania sporu kompetencyjnego pomiędzy tymi sądami. Nakazuje bowiem sądowi administracyjnemu przyjęcie swojej właściwości w sprawie, jeżeli wcześniej sąd powszechny uznał się za niewłaściwy. Przepis ten zawiera szczególną podstawę właściwości sądów administracyjnych (właściwość delegacyjną), obligującą do rozstrzygnięcia danej sprawy, która - co istotne - powinna pozostawać w związku z działalnością administracji publicznej albo brak jest jakiejkolwiek przysługującej stronie drogi sądowej. Zdaniem NSA, z treści art. 58 § 4 P.p.s.a. wynika, że jedyną przesłanką ustalenia tej szczególnej podstawy właściwości sądu administracyjnego jest wcześniejsze uznanie się przez sąd powszechny za niewłaściwy do rozpoznania sprawy, nawet w przypadku, gdy sprawa należy de facto do właściwości sądu powszechnego. Jak wskazał NSA odwołując się do poglądów doktryny i orzecznictwa, chociaż w art. 464 § 1 K.p.c. mowa jest o "innym organie", w pojęciu tym mieści się także inny sąd. Dlatego, jak wskazał NSA, WSA w Białymstoku był związany postanowieniem Sądu Okręgowego V Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w B. i nie mógł odrzucić skargi z uwagi na swoją niewłaściwość. Po zwrocie akt do WSA w Białymstoku sprawa została wyznaczona na termin rozpoznania 20 maja 2021 r. Na podstawie zarządzenia sędziego referenta z [...] maja 2021 r. zwrócono się do Sądu Okręgowego w B. V Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z zapytaniem m.in. o to, jak zakończyło się postępowanie z "Odwołania" M. M. (pismo z [...] grudnia 2019 r.) od decyzji ZUS O/B. z [...] listopada 2019 r. znak [...], jaką nadano sygnaturę tej sprawy w Sądzie Okręgowym w B., czy wydano wyrok, o jakiej treści, ewentualnie o przesłanie wyroku wraz z uzasadnieniem i wskazaniem, czy jest prawomocny; a także o przesłanie odpisów wyroków wraz z uzasadnieniami w sprawach o sygnaturach [...] oraz [...] ze wskazaniem, czy są prawomocne. Odpowiedzi udzielono w dniu [...] maja 2021 r. Zawiera ona m.in. odpis wyroku z [...] września 2020 r. w sprawie [...], którym oddalono odwołania M. M. od decyzji ZUS O/B. z [...] sierpnia 2019 r. i [...] listopada 2019 r. – obydwie nr [...]. Poinformowano, że [...] marca 2021 r. w sprawie [...] Sąd Apelacyjny w B. III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację M. M. od wyroku w sprawie [...]. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje. Postępowanie sądowe ze "Skargi" M. M. na decyzję ZUS z [...] listopada 2019 r. podlega umorzeniu jako bezprzedmiotowe "z innych przyczyn". Zgodnie z art. 161 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), dalej: P.p.s.a., sąd wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania: 1) jeżeli skarżący skutecznie cofnął skargę; 2) w razie śmierci strony, jeżeli przedmiot postępowania odnosi się wyłącznie do praw i obowiązków ściśle związanych z osobą zmarłego, chyba że udział w sprawie zgłasza osoba, której interesu prawnego dotyczy wynik tego postępowania; 3) gdy postępowanie z innych przyczyn stało się bezprzedmiotowe. Z bezprzedmiotowością postępowania sądowoadministracyjnego z "innych przyczyn" mamy do czynienia, gdy w toku postępowania a przed wydaniem wyroku zaistnieją zdarzenia uniemożliwiające osiągnięcie celu postępowania albo spowodują, że kontrola zaskarżonego aktu lub czynności stanie się zbędna. Najczęstszą przyczyną tak rozumianej bezprzedmiotowości jest pozbawienie bytu prawnego zaskarżonej decyzji w wyniku autokontroli zastosowanej przez organ (art. 54 § 3 P.p.s.a.), gdy następnie decyzja autokontrolna nie zostanie zaskarżona do sądu administracyjnego. Przestaje wówczas istnieć przedmiot kontroli, a więc dochodzi do zbędności wydania wyroku (por. np. T. Woś (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydanie 4, Warszawa 2011, s. 739). Istotne jest więc z punktu widzenia art. 161 § 1 pkt 3 P.p.s.a., aby przyczyna zbędności wydania wyroku powstała po wniesieniu skargi oraz by miała charakter trwały, tzn. by powodowała niemożliwość dalszego prowadzenia sprawy sądowoadministracyjnej. W ocenie sądu, z przypadkiem trwałej bezprzedmiotowości postępowania sądowoadministracyjnego mamy do czynienia w sprawie niniejszej. Nie wynika ona jednak z wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego ale z wykonania jej kontroli przez właściwy sąd po zarejestrowaniu sprawy przed WSA w Białymstoku, w wyniku czego zbędne jest prowadzenie postępowania w tym samym przedmiocie przez sąd niewłaściwy jeśli chodzi o strukturę wymiaru sprawiedliwości (WSA w Białymstoku), ale właściwy ad casum na podstawie prawomocnego postanowienia o przekazaniu i powstania – jak wskazał NSA – właściwości delegacyjnej. Jak wskazano, do tutejszego sądu przekazane zostało według właściwości pismo M. M. zatytułowane "Skarga od decyzji ZUS Oddział w B. z dnia [...].11.2019 r. znak [...] doręczonej jej w dniu [...].11.2019 r.". Problem jednak w tym, że nie było to jedyne pismo, w którym ta skarżąca zakwestionowała decyzję ZUS O/B. z [...] listopada 2019 r. o wskazanym numerze. Z akt bowiem wynika, że niezależnie od ww. "Skargi" wniosła ona również "Odwołanie" od tej decyzji (vide wyjaśnienia strony w piśmie z [...] lutego 2020 r., k. 37), które Przewodnicząca Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Okręgowego w B. przekazała do ZUS celem nadania biegu. Jak wynika zaś z udzielonej przez Sąd Okręgowy w B. na zapytanie tutejszego sądu odpowiedzi (pismo z [...] maja 2021 r., k. 120 verte) – odwołanie m.in. od decyzji ZUS z [...] listopada 2019 r. znak [...] zostało rozpoznane wyrokiem Sądu Okręgowego w B. z [...] września 2020 r. w sprawie [...]. Co prawda jednocześnie w tej odpowiedzi wskazano, iż z uwagi na znajdowanie się akt sprawy [...] w Sądzie Apelacyjnym w B. nie ma możliwości sprawdzenia, czy to do tej sprawy przekazano sporne odwołanie, jednak informacja ta nie dezaktualizuje konieczności umorzenia niniejszego postępowania sądowego. Kluczowe jest bowiem to, że środek zaskarżenia M. M. przysługujący jej od decyzji ZUS z [...] listopada 2019 r. został rozpoznany (wyrokiem w sprawie [...]), a zatem sprawa z odwołania od tej decyzji została już załatwiona. Przepisy prawa nie przewidują możliwości wielokrotnego rozpoznawania przez sądy środków zaskarżenia od jednej i tej samej decyzji, niezależnie od tego, w ilu pismach procesowych byłyby te środki zawarte. W sprawie niniejszej powyższe oznacza, że skoro sprawa z odwołania M. M. od decyzji ZUS z [...] listopada 2019 r. znak [...] została załatwiona przez Sąd Okręgowy w B. V Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w sprawie [...], to żadna inna sprawa z odwołania od tej decyzji toczyć się nie może niezależnie od tego, czy odwołanie załatwione w sprawie [...] było tym samym, które wpłynęło do ZUS na skutek zarządzenia Przewodniczącej Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych SO w B. z [...] marca 2020 r. (k. 39) czy też było to inne pismo, ale spełniające kryteria odwołania. Formułując powyższy pogląd sąd ma na uwadze, że w sprawie niniejszej do WSA w Białymstoku przekazano do rozpoznania według właściwości pismo zatytułowane "Skarga" od decyzji ZUS z [...] listopada 2019 r. a nie "Odwołanie" od tej decyzji. W okolicznościach jednak tej sprawy i w momencie, w którym orzeka obecnie tutejszy sąd, pismo z [...] grudnia 2019 r. zatytułowane "Skarga" nie może być potraktowane inaczej jak odwołanie od ww. decyzji ZUS wniesione na podstawie art. 4778 K.p.c. i następne. Wynika to z następujących okoliczności: - sąd administracyjny pierwszej instancji nie może potraktować "Skargi" z [...] grudnia 2019 r. np. jako skargi na działanie złożonej w trybie przepisów Działu VIII K.p.a. (tzw. skargi obywatelskiej), bowiem taki zamiar skarżącej nie wynika z tego pisma (nie kwestionuje się w nim nienależytego wykonywania zadań przez organ lub jego pracowników, ale kwestionuje konkretnie treść decyzji ZUS z [...] listopada 2019 r.). Zresztą potraktowanie "Skargi" jako skargi na działanie musiałoby prowadzić do jej odrzucenia, bowiem sąd administracyjny nie jest właściwy w takich sprawach; - sąd administracyjny pierwszej instancji nie może również potraktować "Skargi" z [...] grudnia 2019 r. jako skargi na decyzję administracyjną ZUS wydaną w zakresie spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych należących do właściwości sądów administracyjnych (art. 3 § 2 pkt 1 w związku z § 3 P.p.s.a., czyli w sprawach, w których kontrolę sądowoadministracyjną przewidują przepisy ustaw szczególnych). Co prawda taka właściwość istnieje i została skonstruowana na zasadzie wyjątku, ale nie ma zastosowania w sprawie niniejszej. Zgodnie bowiem z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, do sądu administracyjnego przysługuje skarga na decyzje ZUS przyznające świadczenie w drodze wyjątku oraz odmawiające przyznania takiego świadczenia, decyzje w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, a także decyzje w sprawie wykreślenia zastawu skarbowego z rejestru. W tych przypadkach stronie nie przysługuje odwołanie do sądu powszechnego ale wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy kierowany do Prezesa ZUS na zasadach dotyczących decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra. Do wniosku stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego. Jednak z treści decyzji ZUS z [...] listopada 2019 r. nie wynika, aby została ona wydana w przedmiocie określonym w art. 83 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Skoro więc sąd administracyjny pierwszej instancji w sprawie niniejszej nie może, mimo odmiennej oceny charakteru przedmiotu sprawy, odrzucić "Skargi" (pismo z 30 grudnia 2019 r.) z uwagi na brak swojej właściwości, bowiem z mocy art. 58 § 4 P.p.s.a. jest związany postanowieniem sądu powszechnego o przekazaniu mu sprawy (vide uzasadnienie postanowienia w sprawie III OSK 3801/21), jak również nie istnieją podstawy do innej niż jako odwołanie od decyzji ZUS z [...] listopada 2019 r. kwalifikacji "Skargi" - to może potraktować "Skargę" wyłącznie jako odwołanie od decyzji ZUS z [...] listopada 2019 r. Skoro jednak odwołanie od tej decyzji ZUS było już przedmiotem procedowania przed sądem powszechnym w postępowaniu wcześniej wszczętym i zakończonym (sprawy [...]) - to orzekanie przed tutejszym sądem jest bezprzedmiotowe. Postulowana przez NSA w sprawie III OSK 3801/21 niedopuszczalność pozbawienia obywatela prawa do sądu nie oznacza bowiem, że w przypadku gdy na skutek zbiegu okoliczności ta sama w istocie sprawa stanie przed sądem powszechnym (na podstawie art. 4778 K.p.c.) i jednocześnie przed sądem administracyjnym (na podstawie art. 464 § 1 w związku z art. 200 K.p.c. i w związku art. 58 § 4 P.p.s.a.) oraz zostanie już wydany odnośnie zakwestionowanej przez stronę decyzji wyrok sądu powszechnego – obywatel ma prawo do uzyskania dwóch wyroków sądowych. Zdaniem sądu, zasada wykluczająca ponowne procedowanie w tej samej sprawie nie doznaje przełamania i nadal obowiązuje w sytuacji, gdy drugi raz o tym samym ma orzekać sąd administracyjny, choć pierwsze orzeczenie wydał już sąd powszechny właściwy według podziału właściwości sądów w strukturze wymiaru sprawiedliwości. Reasumując, postępowanie niniejsze przed sądem administracyjnym podlega umorzeniu na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 P.p.s.a., bowiem sprawa legalności decyzji ZUS z 13 listopada 2019 r. została już rozpoznana przez sąd powszechny (wyroki w sprawach [...]), a okoliczność ta - świadcząca o bezprzedmiotowości niniejszego postępowania - ujawniła się w toku postępowania przed sądem administracyjnym. Mając powyższe na uwadze orzeczono jak w sentencji. Niniejszym orzeczeniem strona nie zostaje również pozbawiona prawa do sądu, które w postępowaniu przed sądem powszechnym zostało zrealizowane. Dla wyczerpania analizy przedmiotu sporu zauważyć dodatkowo należy, że w "Skardze" z [...] grudnia 2019 r. sformułowano również wniosek o uchylenie zaskarżonej decyzji bądź stwierdzenie jej nieważności. Wskazać więc trzeba na regulację art. 83a ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zgodnie z którą decyzje ostateczne Zakładu, od których nie zostało wniesione odwołanie do właściwego sądu, mogą być z urzędu przez Zakład uchylone, zmienione lub unieważnione, na zasadach określonych w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale o sygnaturze I OPS 1/13, "Od decyzji ostatecznej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydanej na podstawie art. 83a ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji, w tym odmawiającej wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji, nie przysługuje skarga do sądu administracyjnego". Oznacza to, że w przypadku decyzji wydanych przez ZUS w trybie nadzwyczajnym – ich weryfikacja należy do sądu powszechnego. Sąd administracyjny orzeka zatem wyłącznie w sprawach wymienionych w art. 83 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W zaskarżonej decyzji z [...] listopada 2019 r. znalazło się stwierdzenie "Uchylamy decyzję z dnia [...]-08-2019r.", co mogłoby sugerować jej wydanie w trybie art. 83a ust. 2 ww. ustawy. Niezależnie jednak od tego, czy decyzja z [...] listopada 2019 r. została wydana w trybie tzw. zwykłym czy w trybie nadzwyczajnym uregulowanym w art. 83a ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, właściwym do rozpoznania środka zaskarżenia od takiej decyzji byłby sąd powszechny. Skoro zaś taka sytuacja rozpoznania miała miejsce, niniejsze postępowanie sądowoadministracyjne stało się bezprzedmiotowe.