IV SA/Wr 290/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski (sprawozdawca) Sędziowie: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka Sędzia NSA Mirosława Rozbicka-Ostrowska Protokolant Aleksandra Markiewicz po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 26 sierpnia 2021 r. sprawy ze skargi B.M. B. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych I. uchyla zaskarżoną decyzję w całości; II. zasądza od Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej kwotę 200 (słownie: dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Przystępując do rozstrzygania Sąd przyjął stan faktyczny i prawny sprawy jn. B. M. B. (dalej: strona, skarżąca) wniosła o potwierdzenie swojego statusu jako działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. We wniosku opisała swoją działalność opozycyjną w okresie od 13 grudnia 1981 r. do roku 1989 (wskazała m.in. na współpracę ze zorganizowanymi strukturami opozycji antykomunistycznej: Solidarnością Walczącą, NSZZ Solidarność, KPN, innymi organizacjami opozycyjnymi). Decyzją z [...] Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (dalej: Szef Urzędu) odmówił stronie potwierdzenia ww. statusu. Stwierdził brak spełnienia przez stronę przesłanek z art. 2 i 3 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz. U. z 2020 r., poz. 319 ze zm. - dalej: ustawa). Uznał, że strona nie przedstawiła dowodów potwierdzających jednoznacznie prowadzenie przez nią co najmniej przez 12 miesięcy nielegalnej działalności opozycyjnej w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi. Dowodził, że 9 września 2020 r. D. Wojewódzka Rada Konsultacyjna do Spraw Działaczy Opozycji Antykomunistycznej (działająca przy Wojewodzie D.) podjęła uchwałę negatywnie opiniującą wniosek strony o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Podniósł, że także część wskazanych przez stronę osób, które miały potwierdzić jej działalność opozycyjną, nie uczyniły tego (J. M. i L.D.). Zauważył, że na temat strony brak jest informacji w internetowej bazie danych projektu "Encyklopedia Solidarności" prowadzonego przez Instytut Pamięci Narodowej (dalej: IPN). Dodał, że w wyniku wykonanej przez IPN kwerendy nie odnaleziono dokumentów dotyczących jej działalności w zorganizowanych strukturach opozycji antykomunistycznej i doznanych represji. Poinformował, że przeanalizował znajdujące się w archiwach akta spraw osób, które podpisały oświadczenie potwierdzające działalność opozycyjną strony, a także osób, które strona wskazała jako osoby współpracujące z nią. Zaakcentował, że żadna z tych osób, poza mężem strony (J. B., który wniosek złożył równolegle) nie powoływała się na współpracę ze stroną. Jako wątpliwe - co do ich treści i sposobu przedstawienia - ocenił oświadczenia osób, które świadczyły na korzyść strony. Wobec powyższego Szef Urzędu nie znalazł podstaw do przyznania stronie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. W skardze skarżąca wniosła o uchylenie decyzji i zasądzenie kosztów. Zarzuciła naruszenie art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 107 § 3 oraz art. 78 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm. - dalej: k.p.a.) przez brak podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w tym przeprowadzenia dowodów z zeznań jej męża i szwagra (K. B.) oraz nieuwzględnienie zeznań świadków J. K. i A. Z., mimo że ich przedmiotem były kwestie mające znaczenie dla wyniku sprawy. Uzasadniając skarżąca opisała swoją działalność antykomunistyczną i wyraziła niezadowolenie z podjętej wobec niej decyzji. W odpowiedzi na skargę Szef Urzędu wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie gdyż skarżona decyzja narusza przepisy postępowania. W sprawie organ (Szef Urzędu) uznał brak podstaw do przyznania skarżącej statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. W ocenie organu skarżąca nie przedstawiła dowodów potwierdzających jednoznacznie jej co najmniej 12-to miesięczną nielegalną działalność opozycyjną w ramach struktur organizowanych lub we współpracy z nimi. W opinii Sądu stanowisko organu jest przedwczesne. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że jako podstawę uzyskania uprawnień działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych skarżąca podała działalność opozycyjną oraz współpracę ze zorganizowanymi strukturami opozycji antykomunistycznej: Solidarnością Walczącą, KPN, NSZZ Solidarność i innymi organizacjami opozycyjnymi, w okresie od 13 grudnia 1981 r. do emigracji do A. w roku 1989. Stosownie do art. 2 ust. 1 ustawy działaczem opozycji antykomunistycznej jest osoba, która w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 4 czerwca 1989 r., łącznie przez co najmniej 12 miesięcy prowadziła, w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi, zagrożoną odpowiedzialnością karną, działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Do okresu 12 miesięcy, o którym mowa w ust. 1, nie wlicza się okresów działalności w ramach niezależnego ruchu związkowego lub niezależnego ruchu studenckiego, prowadzonej w okresie od dnia 31 sierpnia 1980 r. do dnia 12 grudnia 1981 r. (art. 2 ust. 2 ustawy). Natomiast osobą represjonowaną z powodów politycznych - w myśl art. 3 ustawy - jest osoba, która w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 31 lipca 1990 r.: 1) przebywała w: a) więzieniu lub innym miejscu odosobnienia na terytorium Polski na mocy wyroku wydanego w latach 1956-1989 albo bez wyroku jednorazowo przez okres dłuższy niż 48 godzin lub wielokrotnie przez łączny okres dłuższy niż 30 dni, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, b) ośrodku odosobnienia na podstawie art. 42 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz. U. poz. 154, z 1982 r. poz. 18, z 1989 r. poz. 178 oraz z 2011 r. poz. 342) za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce; 2) przez okres powyżej 30 dni pełniła zasadniczą służbę wojskową lub czynną służbę wojskową w ramach ćwiczeń wojskowych, do której odbycia została powołana z przyczyn politycznych za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce; 3) brała udział w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce i w związku z tym: a) na skutek działania, w tym niejawnego, wojska, milicji lub organów bezpieczeństwa państwa, o których mowa w art. 5 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2016 r. poz. 1575 oraz z 2018 r. poz. 5 i 369), zwanych dalej "organami bezpieczeństwa państwa", poniosła śmierć, doznała uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia na okres dłuższy niż 7 dni, b) była inwigilowana przez organy bezpieczeństwa państwa i podjęto wobec niej bezprawne działanie polegające na popełnieniu na jej szkodę przestępstwa lub wykroczenia, c) była pozbawiona możliwości wykonywania swojego zawodu, d) została z nią rozwiązana umowa o pracę, e) została relegowana z uczelni wyższej lub innej szkoły, f) była objęta zakazem publikacji przez Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, wojewódzki lub miejski urząd kontroli prasy, publikacji i widowisk albo Główny Urząd Kontroli Publikacji i Widowisk lub okręgowy urząd kontroli publikacji i widowisk przez okres dłuższy niż jeden rok; 4) była poszukiwana listem gończym, oskarżona lub skazana za popełnienie przestępstwa lub wielokrotnie skazywana za popełnienie wykroczenia, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Z treści przywołanych przepisów wynika, że status "działacza opozycji antykomunistycznej" lub "osoby represjonowanej z powodów politycznych" może zostać potwierdzony przez właściwy organ wyłącznie osobom spełniającym warunki określone wprost przez ustawodawcę - odpowiednio - w art. 2 oraz art. 3 ustawy. Status działacza opozycji antykomunistycznej przyznany może zostać wyłącznie osobie, która w okresie wskazanym w art. 2 ustawy prowadziła działalność w warunkach i celu określonym w ustawie. Natomiast za osobę represjonowaną może być uznana jedynie taka osoba, która spotkała się z dolegliwościami wymienionymi w art. 3 ustawy i nastąpiło to z powodów politycznych. Przepisy ustawy ściśle określają zasady potwierdzania tego statusu nie dopuszczając w tym zakresie jakiegokolwiek uznania administracyjnego. Tym samym organ administracji jest związany ich treścią i nie może odstąpić od ich stosowania biorąc pod uwagę inne przyczyny niż przewidziane w przepisach ustawy. Tylko te zdarzenia, które zostały wymienione w cytowanych przepisach, mogą spowodować uznanie, że dana osoba była działaczem opozycji antykomunistycznej lub była represjonowana z przyczyn politycznych. W orzecznictwie sądów utrwalone jest stanowisko, że żadne inne zdarzenia, okoliczności i kłopoty nie mogą być uznane za działalność antykomunistyczną lub represję w rozumieniu ustawy, chociażby w subiektywnej ocenie osoby poszkodowanej stanowiły one dużą dolegliwość (por. wyrok WSA w Kielcach z 19 października 2017 r., II SA/Ke 540/17; wyrok WSA w Poznaniu z 8 lutego 2017 r., II SA/Po 742/16; CBOSA). W ocenie Sądu analiza akt administracyjnych i uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie daje podstaw do przyjęcia, że przedstawione przez skarżącą okoliczności nie mogą prowadzić do uwzględnienia jej wniosku i potwierdzenia żądanego przez nią statusu. W świetle okoliczności wynikających z oświadczeń skarżącej i przedłożonych przez nią dowodów, w tym oświadczeń poszczególnych osób, organ nie podjął wystarczających działań zmierzających do zweryfikowania przesłanek koniecznych do potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej. Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie wskazuje w sposób nie budzący wątpliwości na brak prowadzenia przez skarżącą działalności opozycyjnej w rozumieniu art. 2 ustawy. Sąd zauważa, że działalność konspiracyjna opozycji antykomunistycznej - z oczywistych względów - nie charakteryzowała się transparentnością. Z uwagi na powyższe potwierdzenie przez wnioskodawcę faktu działalności opozycyjnej jest utrudnione w zakresie przedstawienia dowodów ten fakt potwierdzających. Nie każdy z działaczy zasługujących na sporny w sprawie status był osobą szerzej znaną wśród członków opozycji antykomunistycznej. Nie każdy wreszcie działacz został w związku z tą działalnością zdekonspirowany przez aparat komunistyczny (Milicję, SB) co powoduje, że brak jest dowodów zatrzymań, protokołów przesłuchań, aktów oskarżenia, wyroków sądowych. Dlatego prowadząc postępowanie w takiej sprawie, jak niniejsza, organ administracji obowiązany jest do podjęcia wszelkich niezbędnych działań aby nie dopuścić do sytuacji, w której osoba mająca faktyczne zasługi na rzecz odzyskania niepodległego Państwa zostanie pozbawiona należnego jej statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych tylko dlatego, że organ nie zebrał wystarczających dowodów, czy też zebrane dowody nieprawidłowo (dowolnie) ocenił. Przy czym nie można tracić z pola widzenia sytuacji, w której o ww. status będą wnioskować osoby, które nie czynią zadość regulacji art. 2 i 3 ustawy. Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy Sąd stwierdza, że brak w zasobach IPN dokumentów dotyczących działalności skarżącej w zorganizowanych strukturach opozycji antykomunistycznej nie jest jednoznaczny z tym, że takiej działalności skarżąca faktycznie nie prowadziła. Podobnie jak i to, że w aktach spraw dotyczących osób, które podpisały oświadczenie potwierdzające działalność opozycyjną strony, a także osób, które strona wskazała jako osoby z nią współpracujące, brak jest informacji o aktywności strony. Odnośnie uchwały D. Wojewódzkiej Rady Konsultacyjnej do Spraw Działaczy Opozycji Antykomunistycznej oraz Osób Represjonowanych z Powodów Politycznych, w której negatywnie zaopiniowano wniosek strony, Sąd uznał, że uchwała ta nie może być w sprawie przesądzająca. Mianowicie - wbrew jej uzasadnieniu - strona nigdy nie powoływała się na szerokie kontakty z Solidarnością Walczącą, a jedynie na współpracę z tą organizacją (jako jedną z kilku, z którą współpracowała). Co więcej, Rada powołuje się na rozmowy z członkami Solidarności Walczącej, którzy zaprzeczyli twierdzeniom strony nie podając jednak, o których członków chodzi, o co ich pytano, czy pytano o współpracowników posiadających szerokie kontakty z Solidarnością Walczącą, do których strona się nie zaliczyła. Rada kwestionuje także status strony jako działacza w kontekście samego jej udziału w pogrzebie księdza J. P. gdy tymczasem strona nie mówiła o samym udziale w pogrzebie, lecz wskazywała na fakt wykonywania na pogrzebie zdjęć, z których powstały slajdy wyświetlane przez nią szerszej publiczności z narażeniem się na represje komunistycznego aparatu przemocy. Wbrew temu co podaje Rada, strona przez cały czas twierdziła, że współpracowała z mężem (posiadającym status). Wreszcie nie sposób kwestionować oświadczeń świadków działalności strony tylko dlatego, że podpisali oni dokument tożsamy w swej treści i że jednym z nich był mąż skarżącej. Poza J. B. (mężem), K. B. (szwagrem), J. K. i A. Z., którzy podtrzymali swoje oświadczenia potwierdzające fakt działalności skarżącej w opozycji antykomunistycznej, skarżąca wskazała także na J. M. oraz L. D., jako osoby, które mogą potwierdzić ten fakt. Z osobami tymi rozmowy telefoniczne przeprowadził pracownik organu, który sporządził na okoliczność tych rozmów notatki. Z notatek wynika, że J. M. nie potwierdziła współpracy strony (nazwisko panieńskie: R.) w ramach opozycji antykomunistycznej, a wręcz zaprzeczyła tej współpracy. Również L. D. zaprzeczyła, aby współpracowała ze stroną w ramach opozycji antykomunistycznej. Zdaniem Sądu w sprawie należało przesłuchać J. M. oraz L. D. w charakterze świadków z czynnym udziałem strony. Skoro bowiem strona podała ww. osoby jako te, które potwierdzą jej działalność antykomunistyczną, to musiała być przekonana, że faktycznie potwierdzą one tę działalność oraz liczyć się z tym, że osoby te zostaną przez organ zapytane o to, czy posiadają wiedzę co do tej działalności. Dlatego też tak ważna w sprawie jest konfrontacja wymienionych osób ze stroną, która będzie mogła zadawać im pytania (powołać się na konkretne fakty, przypomnieć jakieś zdarzenia i swoją osobę jako działacza opozycji itp.). Braku przeprowadzenia wskazanego dowodu nie może przekreślać sytuacja związana z Covid-19. Skarżąca nie może bowiem ponosić negatywnych skutków tej sytuacji. Dowód należy oczywiście przeprowadzić z zachowaniem wszelkich środków bezpieczeństwa realizując przy tym dyspozycję przepisów art. 79 i art. 83 k.p.a. Sąd uznał, że w sprawie - w charakterze świadków - trzeba przesłuchać także męża skarżącej, K. B. (szwagra), J. K. oraz A. Z. Powyższe jest niezbędne skoro organ podaje w wątpliwość treść ich oświadczeń. Sąd zauważa, że świadkowie składają zeznania pod odpowiedzialnością karną. W tym miejscu zauważyć należy, że na organie nie spoczywa nieograniczony obowiązek poszukiwania dowodów potwierdzających, że wnioskodawca spełnia przesłanki przyznania mu statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z przyczyn politycznych. Sąd wskazuje jednak, że powyższy fakt nie zwalnia organu prowadzącego postępowanie administracyjne od obowiązku podejmowania działań zmierzających do wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy. Według Sądu przeprowadzenie powyższych czynności procesowych jest niezbędne dla wyjaśnienia sprawy i przesądzenia, czy skarżącej przysługuje (czy też nie) status działacza opozycji antykomunistycznej. Ponownie prowadząc postępowanie organ zobligowany będzie uwzględnić wyrażone w uzasadnieniu wyroku stanowisko Sądu. Stwierdzając naruszenie przez organ przepisów procesowych, tj. art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a. Sąd uchylił zaskarżoną decyzję w całości na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), co orzekł w pkt I sentencji wyroku. O kosztach postanowił zgodnie z art. 200 tej ustawy (pkt II sentencji wyroku).