II SA/Gl 621/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski (spr.), Sędziowie Asesor WSA Tomasz Dziuk, Sędzia WSA Andrzej Matan, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 września 2021 r. sprawy ze skargi A. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta R. z dnia [...] r. nr [...]; 2. umarza postępowanie administracyjne. Prezydent Miasta R. , po przeprowadzeniu postępowania, decyzją z dnia [...]r. nr [...] ustalił kwotę nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych w okresie od 1 stycznia 2020 roku do 31 sierpnia 2020 roku w łącznej kwocie 4.000,00 (cztery tysiące) złotych na E. T. w kwocie 500,00 (pięćset) złotych miesięcznie przyznane informacją wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta R. przez Zastępcę Dyrektora Miejskiej Ośrodka Pomocy Społecznej w R. nr [...] z dnia [...] roku. W konsekwencji zobowiązał ojca dziecka A. T. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Nadał swej decyzji rygor natychmiastowej wykonalności. Od decyzji tej odwołanie wniosła strona, która wyraziła swoje niezadowolenie z rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji. Wskazała, że środki otrzymywane od Państwa przelewała każdorazowo na subkonto swojej córki. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach zaskarżoną obecnie decyzją utrzymało rozstrzygnięcie organu I instancji w mocy. Wskazało, że zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r. poz. 2407) "osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu". Jednocześnie w świetle ust. 2 pkt tego artykułu "za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się [...] świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia". Jak wskazał organ wypłacone za okres od 1 stycznia 2020 roku do 31 sierpnia 2020 roku świadczenia, były świadczeniami nienależnymi. Zgodnie bowiem z wyrokiem Sądu Okręgowego w G. z dnia [...] roku sygn. akt [...], prawomocnym z dniem [...] roku, miejsce zamieszkania córki strony zostało określone przy matce, natomiast ojciec został zobowiązany do świadczeń alimentacyjnych. Strona nie miała zatem prawa do pobierania tego świadczenia wychowawczego w okresie od 1 stycznia 2020 roku do 31 sierpnia 2020 roku. Skoro bowiem miejsce zamieszkania córki zostało powiązane z miejscem zamieszkania matki, która jednocześnie ją utrzymuje, to właśnie matce, a nie ojcu przysługuje przedmiotowe świadczenie. Zgodnie bowiem z art. 4 ust. 2 ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje między innymi matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca Jednocześnie jak wynika z akt sprawy organ I instancji decyzją nr [...] z dnia [...]roku uchylił od 1 stycznia 2020 roku prawo do świadczenia wychowawczego przyznane informacją nr [...] z dnia [...] roku na dziecko strony, na okres 2019/2021, nadając decyzji rygor natychmiastowej wykonalności. Okoliczność, że wyżej wymieniona decyzja jest ostateczna, również przesądza o prawidłowości podjętej przez organ I instancji decyzji. Już w tejże decyzji organ I instancji wskazywał, iż strona nie jest uprawniona do dalszego otrzymywania świadczenia wychowawczego na córkę strony. Skargę na tę decyzję do tutejszego Sądu złożył jej adresat. Domagając się jej uchylenia zarzucił SKO w Katowicach nieuwzględnienie w sprawie podniesionych przez niego okoliczności. Wskazał, że zgodnie z umową słowną zawartą przed rozwodem pomiędzy nim byłą żoną i córką, w banku [...] został założony rachunek bankowy oraz subkonto do wyłącznej dyspozycji córki. W tymże banku został też zgłoszony wniosek o wypłacanie świadczeń 500+. Każdorazowy przelew przedmiotowej kwoty przychodzący od MOPS był przeksięgowywany na subkonto córki. Potwierdza to bankowe zaświadczenie o prowadzeniu rachunku [...]córki i zestawienie transakcji dokonywanych na tym koncie, z wyraźnie zaznaczonymi i opisanymi jako "500 +" wpłatami dla córki. Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując swą dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Z brzmienia zaś art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a." wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami powołaną podstawą prawną. Materialnoprawną podstawą wydania zaskarżonej decyzji jest przepis art. 25 ust. 1 oraz ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (obecnie: Dz. U. z 2019 r., poz. 2407), dalej zwana ustawą, zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu, przy czym "nienależnie pobrane świadczenia" (w brzmieniu obowiązującym od 1 lipca 2019 r.) to m.in. świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. W niniejszej sprawie uchylono skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego we wskazanym okresie, z uwagi na treść orzeczenia sądu powszechnego wskazującego miejsce zamieszkania córki strony przy matce. W konsekwencji organ wydał następnie zaskarżoną decyzję stwierdzającą, że świadczenia pobrane na podstawie decyzji przyznającej świadczenie są świadczeniami nienależnie pobranymi i orzekł o obowiązku ich zwrotu. Na początku należy się zgodzić ze stanowiskiem organów administracji, że celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Przysługuje ono, co do zasady, matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca. Adresat rozstrzygnięcia w przedmiocie przyznania świadczenia jest wskazywany w procedurze określonej w art. 13-20 ustawy. Jednakże zdaniem Sądu okoliczność, że wydanie zaskarżonej decyzji nastąpiło w związku z uchyleniem decyzji przyznającej świadczenie, nie zwalniało organu z obowiązku dokonania oceny, czy środki przyznane w ramach świadczenia wychowawczego zostały wykorzystane zgodnie z ich przeznaczeniem, czyli zostały spożytkowane stosownie do celu wskazanego w art. 4 ust. 1 ustawy. Zgodnie z tą regulacją celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Jeżeli pobrane przez świadczenia wychowawcze zostały spożytkowane na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb córki to oznacza, iż świadczenia te nie zostały przez skarżącego nienależnie pobrane. Trudno jednak twierdzić nawet, że te świadczenia zostały przez niego "pobrane". Z akt administracyjnych wynika jasno, że zobowiązany do zwrotu świadczeń nie dysponował kwotami uzyskanymi z tytułu świadczenia 500+. Były one przekazywane na subkonto będące w wyłącznej dyspozycji córki. Potwierdza to bankowe zaświadczenie o prowadzeniu rachunku [...]córki i zestawienie transakcji dokonywanych na tym koncie, z wyraźnie zaznaczonymi i opisanymi jako "500+" wpłatami dla córki. Biorąc pod uwagę powyższe, należy uznać, że pomimo kierowania środków świadczenia wychowawczego do ojca, cel regulacji, określony w art. 4 ust. 1 ustawy został osiągnięty. Wypłacane środki trafiały do córki skarżącego, i należy przyjąć, iż były wykorzystywane na "częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych". Brak zatem podstaw do żądania od skarżącego zwrotu przedmiotowych środków. Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. O umorzeniu postępowania administracyjnego (pkt 2 sentencji) sąd orzekł na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a. Brak jest bowiem podstaw do kontynuowania w niniejszej sprawie postępowania administracyjnego. Oznacza to, że wystąpiła przesłanka przewidziana w art. 145 § 3 p.p.s.a. uzasadniająca umorzenie postępowania administracyjnego. Przepis ten jest przeniesieniem na grunt postępowania sądowoadministracyjnego instytucji obligatoryjnego umorzenia postępowania administracyjnego, przewidzianej w art. 105 § 1 k.p.a. Sąd, wstępując w rolę organu administracji publicznej, wykonuje przypisany organowi obowiązek. Wydane orzeczenie sądu zastępuje więc rozstrzygnięcie organu administracji publicznej i pełni funkcję decyzji umarzającej postępowanie administracyjne w całości lub w części, kończąc postępowanie bez rozstrzygania sprawy co do jej istoty (por. R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 5, Warszawa 2017). W ten sposób, kierując się zasadami ekonomiki procesowej, ustawodawca umożliwił, aby wyrok sądu administracyjnego w takiej sytuacji definitywnie załatwiał sprawę administracyjną bez potrzeby ponownego angażowania organu administracji publicznej tylko po to, żeby wydał decyzję o umorzeniu. Umorzenie postępowania nie zależy więc od woli sądu, lecz od stwierdzenia istnienia obiektywnej przyczyny bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego, co miało miejsce w rozpatrywanej sprawie.