II SA/Wa 1383/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Sędzia WSA Agnieszka Góra-Błaszczykowska (spr.), Sędzia WSA Andrzej Wieczorek, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 29 stycznia 2021 r. sprawy ze skargi małoletniego F. L. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego B. L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. Decyzją znak [...] z dnia [...] czerwca 2020 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej: Prezes ZUS, organ), działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r., poz. 53, zwana dalej: u.e.r.), po rozpoznaniu wniosku z dnia [...] kwietnia 2020 r., orzekł o odmowie przyznania F. L., reprezentowanemu przez przedstawiciela ustawowego B. L. (zwany dalej: skarżący, wnioskodawca), renty rodzinnej w drodze wyjątku. Uzasadniając podjętą decyzję Prezes ZUS przytoczył treść art. 83 ust. 1 u.e.r. podnosząc, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę-członka rodziny po osobie zmarłej. Z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wynika, że na przestrzeni 25 lat życia matki wnioskodawcy, zamiast 4 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udowodniony został tylko 1 rok, 8 miesięcy i 26 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Ponadto pierwsze udowodnione objęcie ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej matki skarżącego nastąpiło w dniu [...] grudnia 2014 r., tj. w wieku 24 lat. Zdaniem organu w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem do dnia śmierci wobec matki skarżącego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności, uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Pod pojęciem szczególnych okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Sytuacja materialna nie stanowi jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. W konsekwencji Prezes ZUS stwierdził, iż brak jest podstaw do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 u.e.r. W skardze złożonej na powołaną wyżej decyzję do sądu administracyjnego przedstawiciel ustawowy skarżącego podał, że we wniosku o przyznanie renty rodzinnej wskazana została szczególnie trudna sytuacja matki przed jej śmiercią, która uniemożliwiała podjęcie przez nią zatrudnienia i w związku z tym brak możliwości osiągnięcia wymaganego do renty okresu ubezpieczenia. Wczesne macierzyństwo, a następnie poważne załamanie nerwowe spowodowały, że zmarła nie umiała poradzić sobie ze stresem i emocjami, co uniemożliwiało jej podjęcie aktywności zawodowej. O tym, jak poważne były dla niej te problemy, świadczy jej nagła śmierć. Dwa lata przed śmiercią matka skarżącego zarejestrowała działalność gospodarczą, którą prowadziła ok. 1 rok i 9 miesięcy (pracowała do śmierci do [...] września 2016 r.). Nie osiągnęła jednak wymaganego okresu do przyznania renty rodzinnej. Uważa, że w wydanej decyzji organ nie odniósł się do tych okoliczności i nie uzasadnił czym kierował się przy jej podjęciu. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., zwana dalej: p.p.s.a), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Oznacza to, iż sąd rozpoznając skargę ocenia, czy zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego bądź przepisów postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 134 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku stwierdzenia naruszenia przez Sąd przepisów prawa, wskazanego w art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Materialnoprawną podstawę wydanej w postępowaniu administracyjnym decyzji stanowi art. 83 ust. 1 u.e.r., który pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby niespełniające warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z ww. przepisem, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Warunkiem przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest spełnienie wszystkich ww. przesłanek łącznie. Brak spełnienia chociażby jednej z nich uniemożliwia wydanie decyzji pozytywnej. Podkreślenia wymaga też, że decyzja wydawana w trybie przepisu art. 83 u.e.r. ma charakter uznaniowy, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie. Przepis art. 83 ust. 1 u.e.r. wprowadza do systemu powszechnych świadczeń emerytalnych regulację, dopuszczającą odstąpienie od obowiązującej zasady spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Taki charakter regulacji szczególnej, stanowiącej wyjątek od zasady, wymaga zastosowania tylko do "szczególnych okoliczności", które spowodowały, że nie doszło do wypracowania prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach. Podkreślić należy, że ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie precyzuje, jak należy rozumieć szczególne okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan, wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na kanwie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń powinno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. W ocenie Sądu w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 u.e.r., gdyż co do zmarłej matki wnioskodawcy nie można stwierdzić, iż nie spełniła ona warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym na skutek szczególnych okoliczności. Z przedstawionych przy skardze akt administracyjnych sprawy wynika, że przed dniem śmierci w wieku 26 lat, matka skarżącego posiadała udowodniony łączny okres ubezpieczenia wynoszący 1 rok, 8 miesięcy i 26 dni, zamiast 4 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w zwykłym trybie. Z przedłożonej dokumentacji wynika też, że wobec matki wnioskodawcy nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Ponadto pierwsze zatrudnienie ww. miało miejsce dopiero w wieku 24 lat. Właściwa jest zatem ocena organu, że przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był zły stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonej, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Podkreślić należy, że w polskim prawie administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, obligująca organ do zebrania materiału dowodowego, nie może ona jednak zastąpić aktywności dowodowej wnioskodawcy. W postępowaniu o świadczenie w drodze wyjątku to osoba zainteresowana powinna wskazać wszelkie dowody i okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Skoro wnioskodawca domaga się uznania jakichś argumentów, wskazujących na rzeczywiste szczególne okoliczności w sprawie, to powinien okazać potwierdzające to dowody, bądź wskazać gdzie organ może je pozyskać. Prawidłowość postępowania dowodowego nie zależy od tego, czy zapadła decyzja jest satysfakcjonująca dla wnioskodawcy. O wyjątkowości okoliczności podnoszonych przez skarżącego nie może przesądzać jego subiektywne przekonanie, gdyż muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być potraktowane jako szczególne. W toku postępowania nie przedstawiono żadnej dokumentacji medycznej potwierdzającej istnienie jakichkolwiek schorzeń, które mogłyby ograniczać aktywność zawodową matki skarżącego. Oznacza to zatem, że do chwili śmierci w 26 roku życia, matka skarżącego była zdolna do pracy. Jedyny wykazany okres ubezpieczenia to 1 rok, 8 miesięcy i 26 dni. Nie ma żadnych dowodów, aby poza tym okresem, licząc od 18 roku życia, zmarła faktycznie napotkała nieprzezwyciężone obiektywne przeszkody w podejmowaniu zatrudnienia lub uzyskania ubezpieczenia na innej podstawie. Jak wywiedziono wyżej przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, iż zmarła ubezpieczona wykazała wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od swej woli okoliczności, nie mogła zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia jej dziecku jest zasadne. Z ustaleń dokonanych w niniejszej sprawie wynika jednak, że wypracowany przez zmarłą okres ubezpieczenia nie jest adekwatny do okresu jej życia i w świetle opisanych wyżej ustawowych przesłanek, nie daje podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia. Sąd oceniając legalność zaskarżonej decyzji na dzień jej wydania uznał, że matka skarżącego nie spełniła kumulatywnie wszystkich przesłanek niezbędnych do przyznania wnioskowanego świadczenia. Stwierdzić też należy, iż wydana w postępowaniu administracyjnym decyzja mieści się w ramach uznania administracyjnego, a granice tego uznania nie zostały przez Prezesa ZUS przekroczone, brak jest zatem podstaw do uwzględnienia złożonej w niniejszej sprawie skargi. Mając na uwadze powołane okoliczności, Sąd działając na podstawie art. 151 p.p.s.a, orzekł jak w sentencji wyroku.