II SA/Gl 1055/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska (spr.), Sędziowie Sędzia NSA Bonifacy Bronkowski, Asesor WSA Tomasz Dziuk, Protokolant st. sekretarz sądowy Marta Zemlińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 listopada 2021 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] r. nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz skarżącej kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Informacją z dnia [...] r. Prezydent Miasta K. poinformował A. S. (dalej: strona, skarżąca) o przyznaniu świadczenia wychowawczego na dzieci - Z. i D. na okres od 1 lipca 2020 r. do 31 maja 2021 r. po 500 zł miesięcznie. Decyzją [...] z dnia [...] r. Prezydent Miasta K. (dalej organ pierwszej instancji) ustalił, że świadczenia wychowawcze pobrane przez stronę na dzieci Z.. i D. w okresie od 1 stycznia 2021 r. do 28 lutego 2021r. w wysokości łącznej 1000.00zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązał stronę do zwrotu tych świadczeń z ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że mocą informacji z dnia [...] r. przyznano stronie prawo do świadczenia wychowawczego na dzieci. W dniu [...] r. strona poinformowała Ośrodek o zmianie jej sytuacji rodzinnej i dołączyła wyrok Sądu Okręgowego w G. sygn. akt [...] z dnia [...] r. (prawomocny z dniem [...] r.) o rozwodzie. W sentencji wyroku sąd uregulował kontakty ojca – L.S. z dziećmi oraz powierzył obojgu rodzicom opiekę nad małoletnimi. Strona dołączyła także kopię planu wychowawczego, z którego wynika (pkt 2) ustalenie opieki naprzemiennej. W związku z powyższym organ uznał, iż opieka nad dziećmi – Z. i D. jest sprawowana wspólnie przez stronę i ojca dzieci. Odwołując się do treści art. 4 ust. 2 pkt 1 oraz art. 5 ust. 2a ustawy organ stwierdził, iż pismem nr [...] z dnia [...] r. poinformowano stronę o zmianie wysokości świadczenia wychowawczego na dzieci przyznanego informacją z dnia [...] r. z kwoty 500 zł na kwotę 250 zł miesięcznie na każde z dzieci. Jednocześnie zgodnie z przedłożonymi przez stronę dokumentami organ stwierdził, że świadczenia wychowawcze na dzieci w okresie od 1 stycznia 2021 r. do 28 lutego 2021 r. nie przysługiwało stronie w wysokości 500zł na każde z dzieci lecz tylko w połowie kwoty świadczenia wychowawczego na każde z dzieci, tj. 250zł. Strona została poinformowana o wszczęciu postępowania w sprawie świadczeń nienależnie pobranych. Odwołując się do treści art. 20 ust. 1 ustawy i opierając się na treści art. 25 ust. 1 tej ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze obowiązana jest do ich zwrotu, zgodnie z odsetkami za opóźnienie (art. 25 ust. 7 ustawy). Na mocy art. 27 ust. 1 właściwy organ oraz wojewoda mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do tego świadczenia. W związku z powyższym należało orzec jak w sentencji. Pismem z dnia 11 marca 2021 r. strona, reprezentowana przez fachowego pełnomocnika, złożyła odwołanie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie - przepisów postępowania administracyjnego, mające istotny wpływ na treść wydanej decyzji, tj. art. 7 i art. 8 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez ich niezastosowanie i obrazę słusznego interesu strony, - naruszenie art. 4 ust. 2 w związku z art. 8 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez stwierdzenie, że strona pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze od 1 stycznia do 28 lutego 2021 r. - naruszenie art. 5 ust. 2 w związku z art. 5 ust. 2a tej ustawy poprzez stwierdzenie, iż małoletni Z. i D. są pod opieką naprzemienną obojga rodziców, podczas gdy w wyroku orzeczono jednie o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej. Uwzględniając powyższe strona wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji poprzez stwierdzenie nieważności tej decyzji na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania administracyjnego ewentualnie uchylenie tej decyzji w całości i umorzenie postępowania przed organem pierwszej instancji. W uzasadnieniu podkreślono iż organ pierwszej instancji dokonał nieprawidłowej wykładni prawa i rażąco naruszył prawo. W ocenie organu sam fakt pozostawania opiekunem prawnym i należenie do kręgu osób wymienionych w art. 4 ust. 2 ustawy nie jest wystarczający do uzyskania świadczenia wychowawczego i w tym zakresie odwołał się do treści art. 5 ust. 2 ustawy. Dokonał niewłaściwej wykładni tego przepisu (art. 5 ust. 2) przyjmując, iż na mocy wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia [...] r. sygn. akt [...] została ustanowiona opieka naprzemienna obydwojga rodziców rozwiedzionych. Założenie to jest błędne, gdyż orzeczenie Sądu wskazuje jedynie, że wykonywanie władzy rodzicielskiej przysługuje obojgu rodzicom. Czym innym jest bowiem wykonywanie przez oboje rodziców władzy rodzicielskiej czy sposób wykonywania kontaktów z dzieckiem, a czym innym sprawowanie przez rodziców władzy na przemian, w regularnie powtarzających się okresach. Okoliczność sprawowania władzy naprzemiennej powinna bezpośrednio wynikać z orzeczenia sądu, a organ nie ma uprawnienia do badania faktu opieki naprzemiennej. Skarżąca podkreśliła, że działanie organu jest sprzeczne z interesem społecznym. Na podstawie analizy stanu faktycznego i prawnego brak przesłanek do stwierdzenia by skarżąca – A.K. pobrała nienależnie świadczenie. W okolicznościach niniejszej sprawy nie budzi wątpliwości, że świadczenie wychowawcze przysługuje matce dzieci. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej organ odwoławczy, organ drugiej instancji) decyzją z dnia [...] r. Nr [...] uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia. Powodem takiego rozstrzygnięcia było skierowanie decyzji do A.S. podczas gdy skarżąca oświadczyła, iż po rozwodzie wraca do nazwiska noszonego przed zawarciem małżeństwa czyli K.. Decyzją nr [...] organ pierwszej instancji, działając na podstawie art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 5 ust. 2a, art. 20 ust. 1, art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 6, ust. 3 pkt 7, ust. 8, art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm.) oraz rozporządzeń wykonawczych i art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego ustalił, że świadczenie wychowawcze pobrane przez stronę - A. K.- na dzieci Z.. S. i D. S. w okresie od 1 stycznia 2021 r. do 28 lutego 2021r. w wysokości łącznej 1000.00zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązał stronę do zwrotu tych świadczeń z ustawowymi odsetkami. Jednocześnie w pkt. 3 decyzji wskazał że kwota nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego polega potrącaniu z bieżąco wypłacanych, zgodnie z wydaną informacją z dnia [...] świadczeń wychowawczych. W uzasadnieniu powtórzył argumentację zaprezentowaną w pierwszej swojej decyzji. W odwołaniu wniesionym przez skarżącą reprezentowaną przez fachowego pełnomocnika pismem z dnia 27 kwietnia 2021 r. powtórzono zarzuty przedstawione w pierwszym odwołaniu. Rozpatrując odwołanie Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu zrelacjonowało przebieg dotychczasowego postępowania, następnie przywołało treść zastosowanych w sprawie przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, a następnie przyznało, że organ pierwszej instancji dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych w sprawie i zastosował w sprawie właściwe przepisy. Kolegium podzieliło stanowisko organu pierwszej instancji stwierdzając, że argumenty przedstawione w odwołaniu nie zasługują na uwzględnienie. Stwierdziło, że stronie skarżącej od 1 stycznia 2021r. przysługuje świadczenie wychowawcze na dzieci w wysokości 250zł. miesięcznie. Dalej podało, że ustawodawca wyjaśnia pojęcie "opieki naprzemiennej" wskazując, iż chodzi tu o opiekę sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach. W przedmiotowej sprawie ojciec ma prawo spotykać się codziennie z dziećmi a kosztami utrzymania dzieci obciążono oboje rodziców. Zatem organ pierwszej instancji prawidłowo ustalił, iż nad dziećmi Z. i D. obojgu rodzicom pozostawiono wykonywanie władzy rodzicielskiej na przemian, względnie równo i proporcjonalnie. Dalej organ stwierdził, że we wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego oraz w informacji przyznającej uprawnienia strona została poinformowana o konieczności zgłaszania organowi pierwszej instancji o zmianie sytuacji mającej wpływ na uprawnienia do świadczenia wychowawczego. Podkreślił też organ odwoławczy, że środki budżetowe na świadczenia wychowawcze muszą zostać zabezpieczone w ilości pozwalającej na korzystanie z nich przez wszystkich uprawnionych, przy czym sposób ich wykorzystywania musi być zgodny z ich przeznaczeniem. W świetle powyższego wnioski zawarte w odwołaniu nie zasługują na uwzględnienie. Kolegium dodało przy tym, że strona skarżąca jest uprawniona do złożenia wniosku o ewentualne umorzenie nienależnie pobranego świadczenia na podstawie art. 25 ust. 10 ustawy, przy czym jest to odrębne postępowanie. . W skardze do sądu administracyjnego skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika, zarzuciła naruszenie: 1. przepisów postępowania administracyjnego, mające istotny wpływ na treść wydanej decyzji, tj.: - art. 138 § 1 pkt 2 w związku z art. 7 i art. 8 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez ich niezastosowanie i obrazę słusznego interesu strony na skutek wydania wadliwej decyzji stwierdzającej nienależność świadczeń wychowawczych i konieczność ich zwrotu, w sytuacji gdy takie działanie jest sprzeczne z interesem społecznym, istotą programu 500+, a także wzbudza poczucie braku zaufania do organów samorządowych, - podkreślono, że pozostawanie dziecka pod naprzemienną opieką nie jest okolicznością do ustalenia przez organ administracyjny, lecz powinno wynikać bezpośrednio z orzeczenia sądu powszechnego, - wskazano, że w rodzicielskim planie wychowawczym zawartym przez strony w dniu [...] r. w pkt. 8 - strony ustaliły, że "matce małoletnich przysługują świadczenia z tytułu 500+" - podniesiono, że od [...] r. ojciec uprawnionych do świadczenia wychowawczego przebywa za granicą w celach zarobkowych, a kontakty z dziećmi zrealizował w kilku podanych terminach, 2. naruszenie art. 4 ust. 2 w związku z art. 8 w związku z art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, poprzez błędne przyjęcie że skarżąca pobrała nienależenie świadczenie w sytuacji, gdy jest matką małoletnich dzieci, a zatem przysługuje jej uprawnienie do pobierania świadczenia wychowawczego sprawując pieczę na dziećmi, 3. naruszenie art. 5 ust. 2 związku z art. 5 ust. 2a ustawy poprzez stwierdzenie, iż małoletni są pod opieką naprzemienną rodziców w sytuacji gdy, wyrokiem Sądu Okręgowego w G. nie została ustanowiona opieka naprzemienna, ani nie został zatwierdzony plan wychowawczy, a jedynie orzeczono o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej. Uwzględniając powyższe wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej organu pierwszej instancji i zasądzenie kosztów postępowania. W uzasadnieniu powtórzyła co do zasady argumentacje przedstawioną w odwołaniu. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, oraz powołaną podstawą prawną. Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit.a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit.b.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit.c) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przedmiotem kontroli Sądu w rozpoznawanej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego, utrzymująca w mocy rozstrzygnięcie, którym organ pierwszej instancji uznał, że świadczenie wychowawcze wypłacane na dzieci Z. i D. w okresie od 1 stycznia doi 28 lutego 2021 r. w łącznej wysokości 1000,00zł było świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązał skarżącą do jej zwrotu wraz z odsetkami za opóźnienie. Organ powołał się w swoim rozstrzygnięciu na fakt, iż w sentencji wyroku rozwodowego Sądu Okręgowego w G. sygn. akt [...] z dnia [...] r. prawomocnym z dniem [...] r. sąd uregulował kontakty ojca z dziećmi i powierzył obojgu rodzicom opiekę nad małoletnimi. Podstawę materialnoprawną kontrolowanego rozstrzygnięcia stanowią przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 2407). Celem tej regulacji jest udzielenie przez Państwo rodzicom (opiekunom) dzieci pomocy w wychowaniu dzieci w formie częściowego pokrycia wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (świadczenie wychowawcze). Zgodnie z art. 4 tej ustawy celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb, a przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. W myśl tego ostatniego przepisu, w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Brzmienie powyższego przepisu jest jasne i nie wymaga interpretacji, wobec jednoznacznego stwierdzenia, że wyłącznym wymogiem podzielenia świadczenia wychowawczego na obydwojga rodziców jest legitymowanie się orzeczeniem sądu cywilnego ustanawiającym opiekę naprzemienną. Nie jest więc rolą organów administracji publicznej ani sądu administracyjnego ustalanie okoliczności związanych z pozostawaniem dziecka pod opieką naprzemienną, powinno to bowiem wynikać jednoznacznie z treści wyroku rozwodowego. Natomiast w wyroku Sądu Okręgowego w G. [...] z dnia [...] r. sygn. akt [...] orzeczono m.in. o rozwiązaniu przez rozwód małżeństwa skarżącej z L.S., powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi stron Z. i D. obojgu rodzicom ustalając miejsce zamieszkania dzieci przy matce a kosztami wychowania i utrzymania dzieci obciążono oboje rodziców ustalając, iż każdy z rodziców ponosi koszty utrzymania dzieci we własnym zakresie. W punkcie 4 wyroku uregulowano kontakty ojca z dziećmi określając że ma prawo spotykać się z dziećmi codziennie godzinach od 15 do 19 oraz ustając kontakty w święta oraz wakacje. W żadnym więc punkcie sąd nie stwierdził o opiece naprzemiennej nad małoletnimi. Wprawdzie w dokumencie z dnia [...] r. w części nazwanej "Założenia Planu wychowawczego" w pkt 2 zapisano - alimenty znosi się, gdyż zostaje wprowadzona opieka naprzemienna, a w kolejnych punktach opisano sposób kontaktowania się ojca z dziećmi - szczegółowy harmonogram opieki podczas wakacji, ferii zimowych, dni świątecznych i świąt rodzinnych, ale program ten nie został zatwierdzony przez sąd. Powyższe wskazuje, iż brak jest prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego ustalającego opiekę naprzemienną obojga rozwiedzionych rodziców. To powinno determinować rozstrzygnięcie organów administracji publicznej w przedmiocie świadczenia wychowawczego. Jak stwierdził Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 29 czerwca 2020 r. sygn. akt I SA/Wa 862/20 pozostawanie dziecka pod opieką naprzemienną nie jest okolicznością możliwą do ustalania przez organ administracji prowadzący postępowanie, a w konsekwencji również przez sąd administracyjny. Okoliczność ta powinna wynikać bezpośrednio z orzeczenia sądu powszechnego, jako wyłącznie właściwego do jej ustalenia. Brak jest przy tym jakiegokolwiek uprawnienia po stronie organów administracji publicznej, realizujących zadania w zakresie świadczeń wychowawczych, do badania faktu istnienia opieki naprzemiennej. Dodatkowo, co należy podkreślić, organy odwołując się do wymienionego powyżej przyjętego przez strony planu wychowawczego dostrzegły w jego punkcie 2 informację o wprowadzeniu opieki naprzemiennej, zupełnie zaś pominęły stwierdzenie zapisane w punkcie 8 tego planu - "matce przysługują świadczenia z tytułu 500+". Zatem skarżąca nie miała żadnych wątpliwości, że świadczenie 500+ oraz ewentualne inne pochodne, będzie pobierała na dzieci właśnie ona. Zdaniem składu orzekającego, wobec zawarcia przez rodziców porozumienia - "założenie planu wychowawczego" co do sposobu sprawowania władzy rodzicielskiej i pieczy nad dzieckiem, w którym zgodnie postanowiono, że świadczenie wychowawcze będzie przysługiwać matce, organy administracji nie są uprawnione do negowania ustaleń w tym zakresie. Celem świadczenia wychowawczego jest bowiem częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 ustawy). Mając na uwadze cel świadczenia oraz jego wysokość (500 zł), w ocenie sądu administracyjnego dopuszczalne jest zawarcie porozumienia w tej kwestii. Wszak skarżąca występując o świadczenie działała w zaufaniu do organów Państwa. Interes społeczny w żadnej mierze nie stał też w sprzeczności z jej słusznym interesem, o ile ojciec dziecka dostosował się do treści porozumienia i nie wystąpił o świadczenie w przedmiotowym okresie. Istotne jest bowiem jedynie to, czy łączna kwota świadczenia wynosi 500 zł. Do takiej bowiem kwoty Państwo partycypuje w wydatkach na wychowanie dziecka. Pozbawienie pełnego świadczenia w okolicznościach niniejszej sprawy w wyniku literalnej wykładni art. 5 ust. 2a ustawy, narusza zatem konstytucyjne zasady uwzględnienia dobra rodziny (art. 71 ust. 1 zd. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej) oraz ochrony praw dziecka (art. 72 ust. 1 Konstytucji). Stąd też w niniejszej sprawie należało zastosować celowościową wykładnię tego przepisu, gdyż żadne wartości chronione konstytucyjnie nie przemawiają za innym rozwiązaniem zaistniałej sytuacji. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił decyzje organów obydwu instancji jako wydane z naruszeniem prawa materialnego oraz bez wyjaśnienia okoliczności sprawy (art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego) na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.a i lit.c oraz art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ pierwszej instancji winien zatem ustalić, czy ojciec dziecka uzyskał świadczenie wychowawcze w przedmiotowym okresie i w jakiej wysokości. Dopiero po wyjaśnieniu powyższej okoliczności możliwe będzie rozstrzygnięcie sprawy przy uwzględnieniu stanowiska Sądu co do wykładni art. 5 ust. 2a ustawy.