II SA/Wa 1235/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Góra–Błaszczykowska (spr.), Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Sędzia WSA Andrzej Wieczorek, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 stycznia 2021 r. sprawy ze skargi A. G. reprezentowanego przez przedstawicielkę ustawową B.U. na decyzję Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w [...] z dnia [...] kwietnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie była skarga małoletniego A. G., reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego B. U., na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2020 r. w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Skarga została złożona w następującym stanie faktycznym sprawy: Decyzją z dnia [...] lutego 2020 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej: Prezes ZUS, organ), działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r., poz. 53, zwana dalej: u.e.r.), orzekł o odmowie przyznania A. G. reprezentowanemu przez przedstawiciela ustawowego B. U. (zwany dalej: skarżący, wnioskodawca) renty rodzinnej w drodze wyjątku. Podstawę negatywnego dla wnioskodawcy rozstrzygnięcia stanowiło ustalenie organu, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki, warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. Tymczasem na przestrzeni 41 lat życia ojciec skarżącego udokumentował tylko 1 dzień okresu składkowego w Polsce oraz 2 lata i 8 miesięcy ubezpieczenia na terenie Wielkiej Brytanii. Organ ocenił, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem do dnia śmierci wobec ojca skarżącego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności, uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Sytuacja materialna sama w sobie nie stanowi jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący podał, iż nie zgadza się z decyzją odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Wniósł o uwzględnienie lat pracy zmarłego ojca za granicą. Wskazaną na wstępie i stanowiącą przedmiot oceny w niniejszej sprawie decyzją z dnia [...] kwietnia 2020 r. Prezes ZUS, działając na podstawie art. 83 u.e.r., orzekł o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji z dnia [...] sierpnia 2018 r. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes ZUS przytoczył treść art. 83 ust. 1 u.e.r. podnosząc, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Aby przyznać świadczenie w drodze wyjątku należy wziąć pod uwagę całokształt okoliczności w sprawie i dokonać ich oceny pod kątem szczególnych okoliczności, które spowodowały niespełnienie warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych. Za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 u.e.r., uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Z przedłożonej dokumentacji wynika, że zarówno na przestrzeni 41 lat życia, jak i w 10-leciu przed dniem śmierci ojca wnioskodawcy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym), udowodniony został tylko 1 dzień okresu składkowego w Polsce oraz 2 lata i 8 miesięcy ubezpieczenia na terenie Wielkiej Brytanii. Ponadto pierwsze zatrudnienie ojciec skarżącego podjął dopiero [...] sierpnia 2014 r., tj. w wieku 38 lat. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Z przeprowadzonej analizy akt sprawy nie wynika jednak, aby ojciec skarżącego od [...] sierpnia 1994 r., tj. od ukończenia 18 roku życia, do [...] sierpnia 2014 r. nie mógł podjąć zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. W tym okresie nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jego woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Organ wskazał także, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, jednak nie stanowi ona jedynego kryterium do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W konsekwencji Prezes ZUS stwierdził, iż po ponownym przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 u.e.r., brak jest podstaw do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. W skardze złożonej na powołaną wyżej decyzję do sądu administracyjnego skarżący podał, że nie zgadza się z zaskarżoną decyzją. Wniósł o uwzględnienie do okresu ubezpieczenia ojca, okresu zatrudnienia na terenie Wielkiej Brytanii w wymiarze 2 lat i 8 miesięcy. Z obowiązujących w tym zakresie przepisów wynika, że jest możliwość przyznania renty w drodze wyjątku, kiedy brakuje nieznaczny okres do 5 lat. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., zwana dalej: p.p.s.a), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Oznacza to, iż sąd rozpoznając skargę ocenia, czy zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego bądź przepisów postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 134 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku stwierdzenia naruszenia przez Sąd przepisów prawa, wskazanego w art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Materialnoprawną podstawę wydanych w postępowaniu administracyjnym decyzji stanowi art. 83 ust. 1 u.e.r., który pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby niespełniające warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z ww. przepisem, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Warunkiem przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest spełnienie wszystkich w.w. przesłanek łącznie. Brak spełnienia chociażby jednej z nich uniemożliwia wydanie decyzji pozytywnej. Podkreślenia wymaga też, że decyzja wydawana w trybie przepisu art. 83 u.e.r. ma charakter uznaniowy, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie. Przepis art. 83 ust. 1 u.e.r. wprowadza do systemu powszechnych świadczeń emerytalnych regulację, dopuszczającą odstąpienie od obowiązującej zasady spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Taki charakter regulacji szczególnej, stanowiącej wyjątek od zasady, wymaga zastosowania tylko do "szczególnych okoliczności", które spowodowały, że nie doszło do wypracowania prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach. Podkreślić należy, że ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie precyzuje, jak należy rozumieć szczególne okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego, stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan, wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na kanwie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń powinno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. W ocenie Sądu w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 u.e.r., gdyż w przypadku zmarłego ojca wnioskodawcy nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym. Z przedstawionych akt administracyjnych sprawy wynika, że zarówno na przestrzeni 41 lat życia, jak i w 10-leciu przed dniem śmierci, ojciec skarżącego posiadał udowodniony łączny okres ubezpieczenia wynoszący 2 lata, 8 miesięcy i 1 dzień (z czego 2 lata i 8 miesięcy na terenie Wielkiej Brytanii), zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w zwykłym trybie. Z przedłożonej dokumentacji wynika też, że wobec ojca wnioskodawcy nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Ponadto pierwsze zatrudnienie w.w. przypadało na [...] sierpnia 2014 r. Zatem przez okres ponad 37 lat, w stosunku do zmarłego ojca skarżącego nie został udowodniony jakikolwiek okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne, nie była też orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Właściwą jest zatem ocena organu, że przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był zły stan zdrowia ani inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Podkreślić należy, że w polskim prawie administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, obligująca organ do zebrania materiału dowodowego, nie może ona jednak zastąpić aktywności dowodowej wnioskodawcy. W postępowaniu o świadczenie w drodze wyjątku to osoba zainteresowana powinna wskazać wszelkie dowody i okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Skoro strona domaga się uznania jakichś jej argumentów, wskazujących na szczególne okoliczności w sprawie, to powinna okazać dowody, potwierdzające jej twierdzenia, bądź wskazać gdzie takowe organ może pozyskać. Prawidłowość postępowania dowodowego nie zależy od tego, czy zapadła decyzja jest satysfakcjonująca dla wnioskodawcy. O wyjątkowości okoliczności podnoszonych przez skarżącego nie może przesądzać jego subiektywne przekonanie, gdyż muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być potraktowane jako szczególne. W toku postępowania nie przedstawiono żadnej dokumentacji medycznej potwierdzającej istnienie jakichkolwiek schorzeń, które mogłyby ograniczać aktywność zawodową ojca skarżącego. Oznacza to zatem, że do chwili śmierci w wieku 41 lat życia, ojciec skarżącego był zdolny do pracy. Jedyny wykazany okres ubezpieczenia to 2 lata, 8 miesięcy i 1 dzień. Nie ma żadnych dowodów, by od 18 roku życia faktycznie napotkał nieprzezwyciężone obiektywne przeszkody w podejmowaniu zatrudnienia, przeciwnie, przebieg jego ubezpieczenia daje podstawy do uznania, że w ogóle nie był zainteresowany pracą ani ubezpieczeniem, ani też zapewnieniem osobom, wobec których miał obowiązek alimentacyjny, minimalnych choćby środków utrzymania. Jak wywiedziono wyżej, przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku jest możliwe tylko w przypadku, gdy wykazano, iż zmarły ubezpieczony miał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia jego dziecku jest zasadne. Z ustaleń dokonanych w niniejszej sprawie wynika jednak, że wypracowany przez zmarłego okres ubezpieczenia nie jest adekwatny do okresu jego życia i w świetle opisanych wyżej ustawowych przesłanek, nie daje podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia. Sąd nie kwestionuje trudnej sytuacji finansowej skarżącego. Jednakże oceniając legalność zaskarżonej decyzji na dzień jej wydania, stwierdzić trzeba, że ojciec skarżącego nie spełnił kumulatywnie wszystkich przesłanek, niezbędnych do przyznania wnioskowanego świadczenia. Podkreślić trzeba, że świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby, która ubiega się o nie, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą uzasadniać ubieganie się przez stronę o świadczenia z pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej, przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. Stwierdzić też należy, iż wydana w postępowaniu administracyjnym decyzja mieści się w ramach uznania administracyjnego, a granice tego uznania nie zostały przez Prezesa ZUS przekroczone, brak jest zatem podstaw do uwzględnienia złożonej w niniejszej sprawie skargi. Dlatego Sąd, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a, orzekł jak w sentencji wyroku.