III SA/Po 347/20

Dnia 15 kwietnia 2021 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marek Sachajko (spr.) Sędziowie WSA Małgorzata Górecka WSA Walentyna Długaszewska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 kwietnia 2021 roku sprawy ze skargi L. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. B. z dnia [...] kwietnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [...] Oddział w Ł. z dnia [...] stycznia 2020r. nr [...]; 2. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. B. na rzecz skarżącego kwotę [...]zł ([...]) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Zaskarżoną decyzją z [...] kwietnia 2020 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. B., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa oraz art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2020 r., poz. 266), dalej: "u.s.u.s.", utrzymał w mocy decyzję ZUS [...] Oddział w Ł. z dnia [...] stycznia 2020 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w sprawie nie zachodzą przesłanki z art. 28 ust. 2 i ust. 3 u.s.u.s oraz z art. 28 ust. 3 a u.s.u.s. Zobowiązany otrzymuje świadczenie emerytalne mogące stanowić przedmiot skutecznej egzekucji. Świadczenie wynosi po potrąceniach dokonywanych przez komornika sądowego [...] zł netto. Jest on również zatrudniony na podstawie umowy o pracę w wymiarze Ľ etatu, a podstawa wymiaru składek za luty 2020 r. wyniosła [...] zł. Żona zobowiązanego nie posiada tytułu do ubezpieczenia społecznego. Zobowiązany nie jest właścicielem czy współwłaścicielem nieruchomości, nie jest również właścicielem ani współwłaścicielem pojazdu. W dniu [...] grudnia 2019 r. została rozwiązana umowa o spłatę zadłużenia w układzie ratalnym. Stałe miesięczne wydatki na utrzymanie zobowiązanego wynoszą ok. [...] zł bez uwzględnienia podstawowych wydatków dotyczących zakupu żywności, ubrań itd. Inne miesięczne zobowiązania strony wynoszą [...] zł. Zobowiązany prowadzi trzyosobowe gospodarstwo domowe z żoną, otrzymuje on pomoc od dzieci na zakup opału raz na trzy miesiące w kwocie [...]zł i na utrzymanie w kwocie ok. [...] - [...] zł. Od [...] lipca 2019 r. przysługuje skarżącemu prawo do świadczenia rodzinnego "500+" na nieletnią córkę w kwocie [...]zł. Nie korzysta z żadnej formy pomocy społecznej. W skardze do WSA w Poznaniu zobowiązany wniósł o uchylenie decyzji organu II instancji w całości, zarzucając jej naruszenie: - art. 28 ust. 3 a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) poprzez niezasadną odmowę umorzenia przedmiotowych należności wobec ZUS. W uzasadnieniu skargi zobowiązany powołał się na swoją trudną sytuację materialną. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga jest zasadna. W myśl art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 2325) zwanej dalej: p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a tej ustawy. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia stanowi art. 28 ust. 2 u.s.u.s. zgodnie, z którym należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3 a. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4). Stosownie do art. 28 ust. 3 u. s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy: 1. dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2. sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe; 3. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4. nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4. a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4. b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 5. naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6. jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Zgodnie natomiast z art. 28 ust. 3 a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe warunki umorzenia należności z tytułu składek zostały określone w wydanym na podstawie art. 3b u.s.u.s. rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Stosownie do § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1. gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2. poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3. przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Jak wynika z ustaleń dokonanych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, zobowiązany otrzymuje świadczenie emerytalne mogące stanowić przedmiot skutecznej egzekucji. Świadczenie wynosi po potrąceniach dokonywanych przez komornika sądowego [...] zł netto. Jest on również zatrudniony na podstawie umowy o pracę w wymiarze Ľ etatu, a podstawa wymiaru składek za luty 2020 r. wyniosła [...] zł. Żona zobowiązanego nie posiada tytułu do ubezpieczenia. Zobowiązany nie jest właścicielem czy współwłaścicielem nieruchomości, nie jest również właścicielem ani współwłaścicielem pojazdu. W dniu [...] grudnia 2019 r. została rozwiązana umowa o spłatę zadłużenia w układzie ratalnym. Stałe miesięczne wydatki na utrzymanie zobowiązanego wynoszą ok. [...] zł bez uwzględnienia podstawowych wydatków dotyczących zakupu żywności, ubrań itd. Inne miesięczne zobowiązania strony wynoszą ok. [...] zł. Zobowiązany prowadzi trzyosobowe gospodarstwo domowe z żoną, otrzymuje on pomoc od dzieci na zakup opału raz na trzy miesiące w kwocie [...]zł i na utrzymanie w kwocie ok. [...] - [...] zł. Od [...] lipca 2019 r. przysługuje skarżącemu prawo do świadczenia rodzinnego "500+" na małoletnią córkę w kwocie 500 zł. Skarżący nie korzysta z żadnej formy pomocy społecznej. WSA stwierdza, że decyzja wydawana w zakresie umorzenia należności wobec ZUS ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ winien uzasadnić wnikliwie i obszernie swoje stanowisko. W ocenie Sądu, w świetle dokonanych w przedmiotowej sprawie ustaleń faktycznych Zakład Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo uznał, że w przypadku skarżącego nie zachodziły przypadki całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., uzasadniające umorzenie zaległych składek. Jak już wskazano powyżej, skarżący pobiera emeryturę mogącą stanowić przedmiot postępowania egzekucyjnego. Natomiast odnośnie przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s., dokonana przez ZUS ocena sprawy, zdaniem Sądu, jest zbyt lakoniczna, nie została też uzasadniona w odpowiedni sposób. Twierdzenia ZUS w zakresie oceny sytuacji majątkowej, finansowej oraz rodzinnej skarżącego są zbyt arbitralne. Nadmienić należy, że organ nie ustosunkował się do twierdzeń skarżącego podnoszonych w uzasadnieniu wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, jak też nie dokonał ich merytorycznej oceny. Skarżący jednoznacznie wskazał, że z uwagi na wiek (skarżący urodził się w [...] r.), jak i stan zdrowia nie będzie i to od kwietnia 2020 r. świadczył pracy. W konsekwencji powyższego jego stan majątkowy i finansowy ulegnie pogorszeniu. WSA podkreśla, że dopiero wyczerpujące aktualne ustalenia dotyczące sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącego pozwolą na stwierdzenie, czy jest on w stanie dokonać spłaty przedmiotowego zadłużenia be uszczerbku zarówno dla siebie, jak i pozostałych domowników. Wprawdzie ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek do umorzenia zaległości wobec Zakładu spoczywa co do zasady na zobowiązanym, ale okoliczności ustalone w sprawie, na podstawie materiału dowodowego, którym dysponował organ nie pozwalają, w ocenie Sądu, bez uszczerbku dla wynikających z przepisów proceduralnych zasad prowadzenia postępowania uznać, że skarżący nie wykazał, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić zaległych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Wymaga podkreślenia, że skarżący prowadzi trzyosobowe gospodarstwo domowe (ma dwie osoby na utrzymaniu), nie posiada aktualnie praktycznie żadnego majątku. Korzysta z finansowej pomocy dorosłych dzieci. Te okoliczności wskazują, że spłacanie należności wobec ZUS może być w przypadku skarżącego utrudnione czy wręcz niemożliwe. Podkreślić należy, że organ - w sprawie będącej przedmiotem kontroli judykacyjnej - był zobowiązany zbadać możliwość umorzenia należności w świetle art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia, a więc ustalić, czy zachodzi któraś z wymienionych w § 3 rozporządzenia przesłanek, a jeśli tak - rozważyć zasadność umorzenia należności, kierując się nie tylko stanem swoich finansów, ale także słusznym interesem strony. Organ poczynił te ustalenia, ale w ocenie Sądu - w sytuacji, w jakiej znajduje się skarżący - nie wykazał, aby nie zostały spełniona przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Przede wszystkim organ nie wziął pod uwagę, że skarżący urodził się w [...] r., stąd w roku wydania decyzji (tj. w 2020 r.) ukończył [...] rok życia. Już sam ten fakt zasadniczo przemawia przeciwko uznaniu, że może on podjąć działalność skutkującą uzyskaniem dochodu. Niezależnie od powyższego organ nie przedstawił jasnej kalkulacji dochodów i wydatków skarżącego. Odnośnie przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia organ nie uzasadnił wystarczająco, z czego wywodzi okoliczność, że skarżący w przyszłości może spłacić zadłużenie. W 2020 roku źródłem dochodu skarżącego była emerytura w wysokości [...] zł netto miesięcznie oraz świadczona praca (która przynosiła dochód w wysokości [...] zł ale która w kwietniu 2020 roku miała zostać zakończona), przy zadeklarowanych miesięcznych wydatkach wskazanych w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym. Już samo zestawienie przychodów i wydatków oznacza, że skarżący jest alimentowany przez najbliższą rodzinę (dzieci). Okoliczność tę wskazał sam skarżący. Niemniej jednak alimentacja tego rodzaju za życia strony nie obejmuje spłacania zadłużenia strony, a jedynie jest to pomoc w bieżącym utrzymaniu. Podkreślić należy, że niepobieranie zasiłków z pomocy społecznej nie przesądza zaś samo w sobie o stabilnej i dającej pomyślne rokowania na przyszłość sytuacji. Skoro ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności - w uzasadnionych wypadkach - organ odmawiając zastosowania tej instytucji zobowiązany był należycie wykazać, że okoliczności sprawy nie uzasadniają potraktowanie skarżącego w sposób szczególny. Działanie w ramach uznania administracyjnego nakłada bowiem na organ szczególny obowiązek stosowania norm prawa materialnego łącznie z wyrażoną w art. 7 K.p.a. zasadą uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. W realiach rozpoznawanej sprawy nie rozważono możliwości uwzględnienia słusznego interesu skarżącego, dając w sposób niedopuszczalny prymat interesowi publicznemu. Organ nie wykazał, że w sytuacji, w jakiej znajduje się skarżący, twierdzenie o możliwościach spłacenia zadłużenia jest realne i oparte na zasadzie logiki i doświadczenia życiowego. Decyzja jest w tym zakresie dowolna i jako taka narusza art. 7, art. 77 i art. 80 K.p.a. w zw. z art. 107 § 3 K.p.a. W tym stanie rzeczy przedwczesne byłoby stwierdzanie, czy organ naruszył art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Ponownie rozpatrując sprawę organ ustali stan faktyczny biorąc pod uwagę aktualne dochody i wydatki gospodarstwa domowego skarżącego w kontekście zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, uwzględniając jego wiek i stan zdrowia w kontekście uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności, jak również sytuację rodzinną. Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.) orzekł, jak w pkt 1 sentencji wyroku uchylając obie decyzje. O kosztach postanowiono w oparciu o art. 200 p.p.s.a.