II SA/Po 715/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński Sędziowie Sędzia WSA Jan Szuma (spr.) Asesor WSA Paweł Daniel po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi J. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2021 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Miasta i Gminy J. z dnia [...] kwietnia 2021 r., nr [...] Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego (zwanego dalej "Kolegium") z dnia [...] lipca 2021 r., [...], którą po rozpatrzeniu odwołania J. C., utrzymano w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy J. (zwanego dalej "Burmistrzem") z dnia [...] kwietnia 2021 r., [...] o odmowie umorzenia – na wniosek odwołującego się – należności (wraz z odsetkami) obciążających go z tytułu świadczeń uprzednio wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na rzecz jego syna. Powyższe rozstrzygnięcia wydano w następujących okolicznościach udokumentowanych w aktach sprawy. Zrelacjonowanie stanu sprawy rozpocząć należy od wskazania, że w styczniu 2021 r. J. C. był informowany przez Komornika Sądowego o zaległościach wobec funduszu alimentacyjnego (zob. k. 48 i 49 akt administracyjnych). Na ich podstawie skarżący ustalił, że egzekucją objęto kwotę ponad [...] zł (tak dalej wynika z pism skarżącego – zob. k. 47 akt administracyjnych). Z powyższymi należnościami J. C. wiązały się jego działania zapoczątkowane w lutym 2021 r. Wnioskiem z dnia [...] lutego 2021 r. J. C. zwrócił się do Burmistrza o umorzenie jego długu (k. 47 akt administracyjnych). Prośbę swą motywował trudnymi warunkami rodzinnymi, finansowymi, a także sytuacją zdrowotną. Wskazał, że jest opiekunem trzech niepełnosprawnych osób oraz czteroletniego syna, P. C.. Do osób niepełnosprawnych, nad którymi sprawuje opiekę należy: matka (osoba prawie leżąca, chorująca na cukrzycę), siostra (lecząca się od 25 lat psychiatrycznie, również niemal leżąca) oraz konkubina J. C. A. M. (chorująca na schizofrenię paranoidalną i depresję odnawialną, niemal leżąca). J. C. zaznaczył, że jedynym dochodem jaki osiąga jest świadczenie pielęgnacyjne, które pobiera w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. Od 4 lat ubiega się także o przyznanie A. M. renty socjalnej. Ponadto siostra oraz konkubina korzystają z pomocy opiekunki społecznej. J. C. podkreślił, że zadłużenie wynoszące ponad [...] zł jest dla niego "kwotą nieosiągalną" i wniósł o umorzenie tej należności. Pismem z dnia [...] lutego 2021 r. Komornik Sądowy J. K. przedłożył Burmistrzowi odpis protokołu z czynności przeprowadzonych dnia [...] stycznia 2021 r. oraz wykaz majątku J. C. (k. 43 akt administracyjnych). [...] poinformował, że egzekucja w dalszym ciągu jest bezskuteczna, a dłużnik nawet w sposób ratalny nie jest w stanie uregulować dochodzonych należności. Jednocześnie wezwał Burmistrza do wskazania aktualnego stanu zadłużenia z tytułu należności wypłaconych przez fundusz alimentacyjny. W odpowiedzi z dnia [...] lutego 2021 r. Burmistrz wskazał, że stan zadłużenia J. C. wynosi [...] zł z tytułu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz [...] zł z tytułu odsetek od powyższej należności (k. 39 akt administracyjnych). Następnie w aktach odnotowano kwestionariusz rodzinnego wywiadu środowiskowego przeprowadzonego z J. C. w dniu [...] lutego 2021 r., z którego wynika, że łączny dochód rodziny wynosi [...] zł miesięcznie (k. 36 akt administracyjnych). Na dochód ten składa się świadczenie pielęgnacyjne w wysokości [...] zł, zasiłek pielęgnacyjny w wysokości [...] zł oraz zasiłek rodzinny w wysokości [...] zł. Do kwestionariusza wywiadu dołączono orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w J. z dnia [...] stycznia 2021 r., [...], w którym zaliczono J. C. do osób z lekkim stopniem niepełnosprawności do dnia [...] grudnia 2021 r. oraz orzeczenie z dnia [...] grudnia 2020 r., [...], w którym zaliczono A. M. (partnerkę J. C. i matkę ich dziecka) do osób z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności do dnia [...] grudnia 2022 r. W aktach odnotowano także orzeczenie Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie W. z dnia [...] lutego 2021 r., [...], uchylające orzeczenie [...] i zaliczające A. M. do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności. W dniu [...] marca 2021 r. organ ponownie przeliczył zadłużenie J. C. i ustalił, że wynosi ono [...] zł oraz [...] zł odsetek (k. 34 akt administracyjnych). Decyzją z dnia [...] marca 2021 r., [...] Burmistrz odmówił J. C. umorzenia należności w kwocie łącznej [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego przyznanych na osobę uprawnioną, to jest na A. Z. (k. 33 akt administracyjnych). W uzasadnieniu organ wskazał, że J. C. jest zobowiązany do zwrotu należności za okres [...] października 2012 r. do [...] października 2013 r. (za każdy miesiąc po [...] zł) oraz od [...] listopada 2013 r. do [...] lutego 2021 r. (za każdy miesiąc po [...] zł) z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami na uprawnioną osobę, to jest niepełnoletnie dziecko A. Z.. Burmistrz wskazał, że zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, tekst jednolity Dz. U. z 2021 r. poz. 877 z późn. zm., dalej "u.p.o.u.a."). organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 u.p.o.u.a., w łącznej wysokości: 1) 30%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 2) 50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 3) 100%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Organ podkreślił, że J. C. nie spełnia żadnej z wymienionych wyżej przesłanek umorzenia należności. Jednocześnie Burmistrz wskazał, że nie znalazł także przesłanek umożliwiających zastosowanie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Burmistrz podkreślił, że J. C. jest w pierwszej kolejności osobą zobowiązaną do uiszczania świadczenia alimentacyjnego przyznanego w stosunkowo niskiej wysokości na niepełnoletniego syna. Pismem z dnia [...] marca 2021 r. zatytułowanym jako "wniosek – zażalenie" J. C. wniósł o "uchylenie oraz ponowne wydanie decyzji" (k. 18 akt administracyjnych). Wskazał, że aktualnie jest jedynym prawnym opiekunem syna P. C.. Ponadto ponownie podkreślił, że zapłata należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest niemożliwa. W dniu [...] marca 2021 r. organ przeliczył zadłużenie J. C. i ustalił, że wynosi ono [...] zł oraz [...] zł odsetek (k. 16 akt administracyjnych). Decyzją z dnia [...] kwietnia 2021 r., [...] Burmistrz ponownie odmówił J. C. umorzenia należności w kwocie łącznej [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego przyznanych na osobę uprawnioną, to jest na A. Z. (k. 15 akt administracyjnych). W uzasadnieniu wskazał, że pismo z dnia [...] marca 2021 r. zostało potraktowane jako nowy wniosek o umorzenie należności. Wobec braku zaistnienia nowych okoliczności faktycznych i prawnych sprawy Burmistrz ponownie odmówił umorzenia należności alimentacyjnych powielając argumentację przedstawioną w decyzji z dnia [...] marca 2021 r., [...] Pismem z dnia [...] maja 2021 r. J. C. odwołał się od powyższej decyzji (k. 12 akt administracyjnych). W obszernym uzasadnieniu opisał swoją sytuację rodzinną i zdrowotną wskazując na przyczyny jego choroby depresyjnej. Wyjaśnił także, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa ze swoją matką i siostrą, więc ich dochód nie może być wliczany do dochodu jego rodziny, na którą składa się wyłącznie partnerka A. M. oraz syn P. C.. Podkreślił ponownie, że jego dochód dożywotnio nie pozwoli mu na spłatę zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Decyzją z dnia [...] lipca 2021 r., [...] Kolegium utrzymało w mocy decyzję Burmistrza. W uzasadnieniu wskazano, że w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. ustawodawca przewidział uprawnienie do umorzenia należności alimentacyjnych, które ma charakter uznaniowy i uzależnione jest od stwierdzenia przez organ przesłanki występowania szczególnej sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika, która obiektywnie uniemożliwia wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Na sytuację dochodową dłużnika składają się dochody otrzymywane z różnych tytułów, a także takie okoliczności, jak na przykład stan jego zdrowia czy możliwości uzyskania dochodu; na sytuację rodzinną dłużnika składa się natomiast ustalenie czy prowadzi on samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz. Kolegium zaznaczyło, że ustalenia faktyczne dokonane przez Burmistrza nie dawały podstaw do stwierdzenia przekroczenia granic uznania administracyjnego. J. C. dysponuje stałym źródłem dochodu w kwocie [...]zł, a zadeklarowane i ustalone miesięczne wydatki rodziny wynoszą około [...] zł. Kolegium podkreśliło, że odwołujący posiada zatem stały dochód, który w zestawieniu ze wskazanymi kosztami utrzymania rodziny pozwala mu na realną spłatę przedmiotowego zadłużenia. Zaznaczono także, że odwołujący wskazał, iż zarówno on, jak i jego partnerka chorują na schizofrenię, jednak w aktach sprawy brak jest dokumentacji medycznej potwierdzającej powyższe twierdzenie. Kolegium zaznaczyło, że wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego (lub świadczeń z nim związanych) mają charakter wyjątkowy i jako takie powinny być interpretowane w sposób ścisły. W związku z tym umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. W ocenie Kolegium organ pierwszej instancji trafnie przyjął, że wskazywane okoliczności nie uzasadniają uwzględnienia żądania odwołującego dotyczącego umorzenia przedmiotowych należności. Pismem zatytułowanym jako "odwołanie", a będącym w istocie skargą, J. C. zaskarżył powyższą decyzję (k. 3 akt sądowych). W uzasadnieniu wskazał, że Kolegium powinno wystąpić o uzupełnienie niezbędnej do zbadania sprawy dokumentacji medycznej. Dokumentacja ta znajduje się w Sądzie Okręgowym w K., w którym prowadzone jest postępowanie o przyznanie A. M. renty socjalnej. J. C. poinformował także, że ubiega się o przyznanie grupy inwalidzkiej dla syna P. C., którego obecnie wychowuje samotnie. Do pisma dołączono także zaświadczenie Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego [...] w K. z dnia [...] sierpnia 2021 r., w którym poinformowano, że A. M. dnia [...] lipca 2021 r. została przyjęta na leczenie szpitalne na oddział psychiatryczny i nadal tam przebywa (k. 4 akt sądowych). W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Zaskarżone decyzje podlegają wyeliminowaniu z obrotu prawnego z powodu rażącego naruszenia prawa. Kontrola sądu administracyjnego, zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz. U. z 2021 r., poz. 137) oraz art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 z późn. zm.; dalej "P.p.s.a.") polega na badaniu zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu istotnie wpływającym na wynik sprawy. Przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Na podstawie art. 134 § 1 P.p.s.a., w postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada oficjalności. Zgodnie z jej treścią, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną. Wyjaśniając motywy obecnego wyroku w pierwszej kolejności zwrócić należy uwagę, że sąd stosownie do art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2021 r., poz. 735 z późn. zm.; dalej: "K.p.a.") lub w innych przepisach. Jedną z takich przesłanek jest między innymi wydanie decyzji z rażącym naruszeniem prawa (por. art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.). Rażące naruszenie prawa zachodzi, gdy treść decyzji pozostaje w oczywistej sprzeczności z przepisami prawa stanowiącymi jej podstawę i gdy charakter tego naruszenia w świetle całokształtu okoliczności sprawy powoduje, że owa decyzja nie może być akceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa. Przesłanka rażącego naruszenia prawa może dotyczyć zarówno przepisów materialnych, procesowych, jak i kompetencyjnych (zob. B. Adamiak [w:] J. Borkowski, B. Adamiak, Kodeks postępowania administracyjnego, Komentarz, Warszawa 2021, wyd. el., komentarz do art. 156, punkt 20). Organy pierwszej, jak i drugiej instancji rażąco naruszyły prawo procesowe, co skutkować musiało stwierdzeniem nieważności zaskarżonej decyzji. W niniejszej sprawie błędnie zakwalifikowano odwołanie od decyzji z dnia [...] marca 2021 r., [...] wniesione przez J. C. i noszące datę [...] marca 2021 r. (k. 18 akt administracyjnych) jako wniosek wszczynający nowe postępowanie w tym samym przedmiocie. Sąd nie miał wątpliwości, że pismo, które Burmistrz potraktował jako wniosek, jest w swej istocie odwołaniem (od decyzji Burmistrza z dnia [...] marca 2021 r., [...]). Na taką konstatację pozwala szereg elementów zawartych w treści tego dokumentu. Pismo to zostało zatytułowane jako "wniosek – zażalenie", a w pierwszym zdaniu pisma J. C. wniósł o "uchylenie oraz ponowne wydanie decyzji". Jednocześnie w lewym górnym rogu pisma umieścił on numer decyzji: "[...]", której uchylenia żądał. Na konieczność zakwalifikowania tego pisma jako odwołania wskazuje również data jego złożenia – pismo jest datowane na [...] marca 2021 r. (w tym samym dniu wpłynęło do organu), a zaskarżona decyzja została wydana [...] marca 2021 r. (doręczona adresatowi w dniu [...] marca 2021 r. – zob. zwrotne potwierdzenie odbioru zamieszczone na k. 32 akt administracyjnych). Tym samym J. C. złożył pismo ewidentnie w reakcji na otrzymaną negatywną decyzję z dnia [...] marca 2021 r. i w 14 dniowym terminie na wniesienie odwołania. Skoro więc pismo J. C. datowane na [...] marca 2021 r. (k. 18 akt administracyjnych) było odwołaniem od decyzji Burmistrza z dnia [...] marca 2021 r., [...], to oznacza, że zgodnie z art. 133 K.p.a. powinno być ono przesłane do Kolegium w celu jego rozpoznania zgodnie z właściwością. J. C. oczekiwał bowiem ewidentnie ochrony procesowej instancyjnej, a nie ponownej wypowiedzi organu pierwszej instancji. W ocenie Sądu działaniem zupełnie nie licującym z charakterem pisma, które nie było wnioskiem o wszczęcie nowego postępowania, było wydanie przez Burmistrza nowej decyzji z dnia [...] kwietnia 2021 r., [...] Decyzję tą wydano zatem jako drugą (obok decyzji z dnia [...] marca 2021 r., [...]) w tej samej sprawie, a nadto bez wniosku zainteresowanego (ten skarżył decyzję z [...] marca 2021 r., a nie wnioskował o drugie umorzenie należności z funduszu alimentacyjnego). Nie można też pominąć, że kwalifikacja odwołania J. C. datowanego na [...] marca 2021 r. jako nowego wniosku skutkowała potraktowaniem decyzji z dnia [...] marca 2021 r. za ostateczną. Działanie organu pierwszej instancji doprowadziło więc do niedopuszczalnego pozbawienia skarżącego prawa do procedury zaskarżenia. W zaistniałych warunkach Sąd zobligowany był na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 i art. 135 P.p.s.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a., stwierdzić nieważność decyzji Kolegium z dnia [...] lipca 2021 r., [...] oraz Burmistrza z dnia [...] kwietnia 2021 r., [...] Po zwrocie akt administracyjnych Burmistrzowi organ ten powinien potraktować pismo J. C. z dnia [...] marca 2021 r. jako odwołanie od decyzji z dnia [...] marca 2021 r., [...] i nadać mu bieg stosownie do procedury administracyjnej (art. 133 K.p.a.). Wobec konieczności instancyjnego badania odwołania J. C. od decyzji z dnia [...] marca 2021 r., [...] Sąd w niniejszej sprawie odstąpił od badania merytorycznego sprawy, gdyż byłoby to przedwczesne. Zupełnie na marginesie, w kontekście wypowiedzi organów w decyzjach objętych kontrolą sądową, Sąd sygnalizuje, że partnerka J. C. posiada nie umiarkowany, a znaczny stopień niepełnosprawności, na co wskazuje orzeczenie znajdujące się na k. 23 akt administracyjnych. Z kolei – jak wynika z akt – skarżący jest osobą rezygnującą z zatrudnienia w celu opieki nad znacząco niepełnosprawną matką. Wszystkie te, i inne, okoliczności rodzinne, majątkowe, a także możliwości zarobkowania, powinny być na dalszym etapie sprawy o umorzenie zadłużenia z funduszu alimentacyjnego rozważone. Niniejszą sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r., poz. 2095 z późn. zm.), po uprzednim skierowaniu jej do takiego trybu przez Przewodniczącego Wydziału (k. 2 akt sądowych).