II SA/Gl 1483/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Matan, Sędziowie Sędzia WSA Stanisław Nitecki,, Sędzia WSA Artur Żurawik (spr.), Protokolant sekretarz sądowy Barbara Urban, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 lutego 2022 r. sprawy ze skargi P. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta D. z dnia [...] r. nr [...]. Prezydent Miasta D., decyzją z dnia [...] r., Nr [...], działając na podstawie art. 104 ustawy – Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz.U. z 2021 r., poz. 735 z późn. zm. – dalej k.p.a.), art. 30 ust. 2 i in. ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (j.t. Dz. U. z 2021 r., poz. 877 ze zm. – dalej u.p.o.u.a.), odmówił P. P. (dalej: "strona", "skarżący") umorzenia kwoty w wysokości 4.800 zł stanowiącej należność do zwrotu z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych w okresie od 1 października 2014 r. do 30 września 2015 r., wraz z ustawowymi odsetkami naliczanymi od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego do dnia spłaty. W uzasadnieniu podano m. in., że strona prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Łączny jej dochód to 1026,08 zł. Strona posiada orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy ważne do 28 lutego 2022 r. oraz posiadała orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności do 31 maja 2021 r. Wnioskodawca przebywa w mieszkaniu chronionym. Korzysta z pomocy społecznej w formie zasiłków celowych (na zakup leków, na zakup obuwia oraz na zakup żywności). Otrzymywanie pomocy społecznej nie oznacza automatycznie obowiązku umorzenia przedmiotowych należności. Powstanie zadłużenia i obowiązek jego uregulowania są następstwem zaniechania przez stronę wywiązywania się wobec dziecka z obowiązku alimentacyjnego. Całkowita niezdolność do pracy nie dyskwalifikuje od podjęcia zatrudnienia w zakładzie pracy chronionej, jak również na stanowisku specjalnie dopasowanym do stopnia niepełnosprawności, utworzonym przez pracodawcę. Dodatkowo strona jest osobą młodą, w wieku produkcyjnym. Dłużnik może wystąpić o odroczenie terminu spłaty zadłużenia, ewentualnie o rozłożenie na raty zaległości, a w ostateczności o umorzenie długu. Na gruncie niniejszej sprawy strona nie skorzystała ze wskazanych dwóch pierwszych możliwości przewidzianych w przepisach, składając od razu wniosek o umorzenie zadłużenia. W odwołaniu od ww. decyzji strona wniosła o jej uchylenie, zarzucając naruszenie art. 7, 77 §1, 80 k.p.a., w tym braki dowodowe, wadliwe ustalenia faktyczne i prawne; art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., poprzez odmowę umorzenia należności do zwrotu, pomimo zaistnienia przesłanek do wydania decyzji dla strony pozytywnej. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej SKO) decyzją z dnia [...] r., nr [...], działając na podstawie m. in. art. 138 §1 pkt 1 k.p.a. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu podano m. in., że aktualna sytuacja finansowa strony jest na tyle trudna, że obecnie mogłaby ona nie być w stanie dokonać zwrotu należności otrzymanych przez osobę uprawnioną do świadczeń alimentacyjnych. Jednakże ustalenia organu pierwszej instancji pozwoliły także na ustalenie, że u strony w niedalekiej przyszłości będzie mogła nastąpić na lepsze zmiana sytuacji bytowej. W roku akademickim 2020/2021 strona dokonała reaktywacji na 3,5 rocznych studiów stacjonarnych I stopnia, na Wydziale Architektury Politechniki [...]. Ukończenie studiów (przewidziane planowo na 27 lutego 2022 r.) powinno prowadzić do poprawy jej sytuacji na rynku pracy, a tym samym na ewentualne podjęcie pracy zarobkowej. Dla oceny przesłanek umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego istotne jest nie tylko to, czy dłużnik aktualnie może wywiązać się z ciążących na nim obowiązków alimentacyjnych, ale i to, czy w przyszłości będzie mógł on spłacić dług alimentacyjny, a tym samym, czy istnieją widoki poprawy w przyszłości jego sytuacji. W sytuacji, gdy istnieje szansa na zmianę w przyszłości sytuacji osobistej i majątkowej strony, zgoda na umorzenie jej zobowiązania alimentacyjnego (wypłaconego w zastępstwie z funduszu alimentacyjnego) byłaby sprzeczna z założeniami ustawy. Skargę na powyższą decyzję złożyła strona. Zarzucono: 1) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a., poprzez niedostateczne wyjaśnienie okoliczności sprawy, błędne rozpatrzenie zebranego materiału dowodowego w zakresie możliwości zarobkowych skarżącego, sytuacji finansowej i rodzinnej, dokonanie dowolnej jej oceny, niepopartej materiałem dowodowym, oraz oparcie swojej decyzji na zdarzeniach przyszłych, podczas gdy w uzasadnieniu decyzji zabrakło dogłębnej oceny aktualnej sytuacji dochodowej i zdrowotnej skarżącego, która nie pozwala na przyjęcie, że skarżący podejmie w najbliższej przyszłości zatrudnienie; 2) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., poprzez utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji, podczas gdy w przedmiotowej sprawie zachodziły przestanki do jej uchylenia i orzeczenia w stosunku do skarżącego o umorzeniu należności do zwrotu z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego; 3) naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a., poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że skarżący jest w stanie podjąć w przyszłości dobrze płatną pracę, gdyż jest na trzecim roku studiów na kierunku architektura, a co za tym idzie, jest w stanie spłacić przedmiotową należność, zaś długotrwała choroba nie jest okolicznością umożliwiającą umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, podczas gdy dokonując wykładni przedmiotowego przepisu i podejmując decyzję o charakterze uznaniowym, organ powinien wziąć pod uwagę całą sytuację dochodową i rodzinną skarżącego, a więc fakt, że po skończeniu studiów pierwszego stopnia, w celu wykonywania zawodu, skarżący musi podjąć studia drugiego stopnia i odpowiedni staż pozwalający uzyskać mu uprawnienia do wykonywania zawodu oraz to, że skarżący ma orzeczenie w przedmiocie całkowitej niezdolności do pracy. W uzasadnieniu podano m. in., że orzeczenia lekarza orzecznika ZUS uznają skarżącego za osobę całkowicie niezdolną do pracy do 28 lutego 2022 r., zaś orzeczenia Miejskiego Zespołu do Spraw orzekania o Niepełnosprawności w K. zaliczają go do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności oraz uznają za niezdolnego do pracy do 31 sierpnia 2024 r. Nauka na studiach pierwszego stopnia będzie kontynuowana na studiach magisterskich. Po studiach do pracy w zawodzie konieczne są dodatkowe szkolenia oraz praktyki, a także dobre zdrowie psychiczne, co wymaga stałego leczenia specjalistycznego oraz środków finansowych zabezpieczających minimum egzystencji. Mając powyższe na względzie wniesiono o uwzględnienie skargi, uchylenie decyzji obu instancji oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie. Podał, że działał na podstawie i w granicach prawa, a rozstrzygnięcie znajduje umocowanie w zgromadzonym materiale dowodowym. W uzasadnieniu powtórzył swą poprzednią argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2022 roku, poz. 329 ze zm. – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną. Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. skutkuje jego uchyleniem. Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Prowadzą też postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 §1 k.p.a.) i powinny działać w sprawie wnikliwie (art. 12 §1 k.p.a.). Przepisy te znajdują doprecyzowanie m. in. w art. 77 §1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy; istotny jest także art. 80 k.p.a., w świetle którego organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Zgodnie z art. 27 ust. 1 u.p.o.u.a. dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Z kolei w świetle art. 30 ust. 2 ww. ustawy organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. W zaskarżonej decyzji Kolegium stwierdziło, że stan zdrowia skarżącego nie stanowi przeszkody do podjęcia zatrudnienia, choć w specyficznych warunkach. Skarżący jest osobą młodą, a więc w przyszłości ma też możliwość zmiany swojej sytuacji zawodowej i finansowej. Jednocześnie jednak zauważyło, że aktualna sytuacja finansowa strony jest na tyle trudna, że obecnie mogłaby ona nie być w stanie dokonać zwrotu należności otrzymanych przez osobę uprawnioną do świadczeń alimentacyjnych. Zauważyć należy, że rozstrzygnięcie w sprawie umorzenia świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego zapada w ramach tzw. uznania administracyjnego, o czym przesądza cytowany powyżej przepis art. 30 ust. 2 ustawy. Jakkolwiek uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w przedmiocie umorzenia należności oznacza, że organ orzekający może, ale nie musi umorzyć należności, to jednak decyzje wydane w tym zakresie nie mogą być dowolne. Wymagają uzasadnienia odpowiadającego treści art. 107 § 3 k.p.a. W szczególności decyzje odmowne dla wnioskodawcy powinny być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały wszechstronnie rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Z decyzji musi wynikać między innymi, że organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych lub nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego. Uzasadnienie powinno realizować wyrażoną w art. 11 k.p.a. zasadę przekonywania, zgodnie z którą organy administracji publicznej powinny wyjaśniać stronom zasadność przesłanek, którymi kierują się przy załatwieniu sprawy, aby w ten sposób w miarę możności doprowadzić do wykonania przez strony decyzji bez potrzeby stosowania środków przymusu. W ocenie Sądu, uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie spełnia wskazanych wymogów, a brak prawidłowego uzasadnienia takiej decyzji uniemożliwia jej właściwą kontrolę sądową. Brak jest w nim pełnej i wszechstronnej oceny sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego. Organ nie rozważył, czy odmowa umorzenia wyżej wymienionych należności nie doprowadzi do nieodwracalnych strat dla skarżącego i w konkretnej, bardzo trudnej jego sytuacji nie spowoduje zagrożenia dla jego dalszej egzystencji; czy nie wpłynie na zaspokojenie jego podstawowych potrzeb życiowych, takich jak ubranie, bądź żywność; czy nie wpłynie na możliwość kontynuowania studiów. Organ zakłada, że skarżący niebawem studia skończy (I stopnia) i będzie mógł podjąć pracę, jednak nie rozważa, że aby uzyskać odpowiednie uprawnienia w dziedzinie, w której się kształci, konieczne jest uzyskanie dalszych kwalifikacji, w tym odbycie praktyk (zob. art. 14 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (j.t. Dz. U. z 2021 r., poz. 2351 ze zm.). Wymaga to czasu, odpowiedniego zdrowia dla odbycia praktyk i nakładów finansowych. Nie ustalono także, czy są oferty pracy dla osób z takimi schorzeniami, jakie ma skarżący i jaki są realne możliwości zatrudnienia. W tym zakresie rozważania Kolegium są hipotetyczne, wyłącznie teoretyczne. Przyznana organowi swoboda przy podejmowaniu decyzji nie zwalnia go od obowiązku sporządzenia wnikliwego i przekonującego uzasadnienia podjętego rozstrzygnięcia, co stanowi realizację wynikającej z art. 8 k.p.a. zasady prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie obywateli do organów państwa. Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona w przypadkach stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów prawa o postępowaniu lub prawa materialnego, które miało odpowiednio istotny wpływ lub wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdyby organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego. W celu wydania prawidłowego orzeczenia w sytuacji uznania administracyjnego organ administracyjny zobowiązany jest szczegółowo zbadać stan faktyczny, ocenić zgromadzony materiał oraz stanowisko strony, a następnie przedstawić tok rozumowania w uzasadnieniu podjętych rozstrzygnięć. Wydanie decyzji o umorzeniu należności alimentacyjnych musi być więc poprzedzone wyjaśnieniem rzeczywistej sytuacji strony w aspektach sytuacji dochodowej i rodzinnej, a uzasadnienie decyzji musi zawierać ocenę tej sytuacji. Zdaniem Sądu materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy nie daje podstaw do stwierdzenia, iż organy sprostały tym powinnościom w toku postępowania administracyjnego. Sąd uznał, że organy przekroczyły granice uznania administracyjnego orzekając w oparciu o niepełne ustalenia faktyczne. Organ odwoławczy podjął próbę wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, jednak i on nie dostrzegł wadliwości aktu, który utrzymał w mocy, przez co należy uznać i jego rozstrzygnięcie za nieodpowiadające prawu. Wszystkie te uchybienia przepisom postępowania, w tym art. 138 §1 pkt 1 k.p.a., stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a., przy odstąpieniu od dalej idącej kontroli prawidłowości zastosowania w niniejszej sprawie prawa materialnego, do której zmierzają niektóre zarzuty skargi. Stan faktyczny nie został bowiem prawidłowo ustalony, a kontrola zastosowania prawa materialnego następuje dopiero po ustaleniu rzeczywistego stanu faktycznego sprawy, w odniesieniu do którego mają znaleźć zastosowanie normy prawa materialnego w niewadliwie przeprowadzonym postępowaniu. Zatem kontrola przestrzegania przez organy administracyjne norm prawa materialnego może być przeprowadzona dopiero w ostatniej kolejności (zob. wyrok NSA z 10 lutego 1981 r., sygn. SA 910/80, ONSA 1981, nr 1, poz. 7; T. Woś [red.], Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012, s. 757 – 757). Ponownie rozpoznając wniosek o umorzenie skarżącemu należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego organ przeanalizuje jego aktualną sytuację zdrowotną, dochodową i rodzinną, względnie przedstawi prognozę tej sytuacji popartą faktami w celu ustalenia, czy realnie pozwala ona skarżącemu na uregulowanie zadłużenia, względnie czy w bieżącym, ustalonym przez organ stanie faktycznym, zachodzi możliwość odstępstwa od zasady obowiązkowej spłaty długów wobec Państwa. W zależności od poczynionych ustaleń, stosując się do oceny wyrażonej w uzasadnieniu niniejszego wyroku, organ wyda decyzję w przedmiocie umorzenia należności. Treści rozstrzygnięcia Sąd nie przesądza, bowiem nie pozwalają na to niepełne ustalenia faktyczne. Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.