I SA/Wa 2335/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Magdalena Durzyńska, sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj, asesor WSA Iwona Ścieszka (spr.), Protokolant referent Wiktoria Sosnowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 marca 2022 r. sprawy ze skargi P.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] w przedmiocie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta [...] z dnia [...] marca 2021 r. nr [...]. Decyzją z [...] października 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej również: Kolegium), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735, dalej: k.p.a.), po rozpatrzeniu odwołania P.S. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] z [...] marca 2021 r. o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego na córkę J.S.. Z ustaleń Kolegium wynika, że w dniu [...] lipca 2019 r. P.S. złożył wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego na córkę J.S.. W oparciu o powyższy wniosek Prezydent [...] przyznał wnioskodawcy świadczenie wychowawcze na J.S. na okres od [...] lipca 2019 r. do [...] maja 2021 r. w kwocie [...] zł miesięcznie. W dniu [...] sierpnia 2020 r. do organu I instancji wpłynęła informacja, że [...] lipca 2020 r. M.P., matka J.S., złożyła wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego na córkę. Wniosek złożono w [...]. W dniu [...] września 2020 r. organ I instancji wezwał P.S. do przedłożenia postanowienia lub ugody sądowej mówiącej o miejscu zamieszkania córki lub o opiece naprzemiennej albo do złożenia oświadczenia (złożonego pod odpowiedzialnością karną) o miejscu zamieszkania córki. Jednocześnie organ zwrócił się do właściwego Ośrodka Pomocy Społecznej o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, mającego na celu ustalenie, czy J.S. mieszka w [...] przy ul. [...]. P.S. sporządził list, w którym napisał, że "pod odpowiedzialnością kamą oświadcza, iż nie nastąpiły żadne zmiany mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego" i zażądał wypłaty wstrzymanego świadczenia wraz z odsetkami. Ośrodek Pomocy Społecznej Dzielnicy [...] [...] poinformował natomiast, że nie udało się przeprowadzić wywiadu środowiskowego – na pisemne wezwanie do nawiązania kontaktu P.S. nie zareagował. W dniu [...] października 2020 r. do Prezydenta [...] wpłynęła kopia wywiadu środowiskowego przeprowadzonego z M.P., matką J.S., z którego wynika, że J.S. mieszka wraz z matką w [...], tam chodzi do szkoły i tam jest jej centrum życiowe. Dziewczynka ma [...] lat (ur. [...] kwietnia 2008 r.). W dniu [...] października 2020 r. organ I instancji wystosował pismo do P.S., w którym poinformował o przepisach regulujących zasady przyznawania świadczenia wychowawczego oraz podkreślił konieczność nawiązania kontaktu z Ośrodkiem Pomocy Społecznej Dzielnicy [...] i umożliwienia przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Pismo zostało odebrane przez stronę [...] listopada 2020 r. i pozostało bez reakcji. Wywiadu środowiskowego nie przeprowadzono (pismo z OPS z [...] grudnia 2020 r.). W dniu [...] grudnia 2020 r. zawiadomiono P.S. o wszczęciu postępowania w sprawie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego oraz o możliwości zaznajomienia się z aktami po uprzednim umówieniu wizyty. W dniu [...] stycznia 2021 r. P.S. zastrzegł sobie prawo do wypowiedzenia się co do materiału dowodowego w terminie siedmiu dni. Podkreślił, że nie udostępniono mu wniosku drugiego rodzica ani wywiadu środowiskowego z matką córki. Następnie prowadzona była korespondencja mailowa, w której - na żądanie strony - wyjaśniono, że postępowanie toczy się z urzędu, stroną postępowania jest P.S. oraz poinformowano o treści art. 41 k.p.a. Prezydent [...] decyzją z [...] marca 2021 r. orzekł o uchyleniu P.S. prawa do świadczenia wychowawczego na córkę J.S., przyznanego informacją z [...] lipca 2019 r., z dniem [...] marca 2021 r. W uzasadnieniu opisano stan faktyczny sprawy i podkreślono, że zgodnie z art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r. poz. 2407) świadczenie wychowawcze przysługuje temu z rodziców, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Ponieważ J.S. mieszka z matką w [...], a ojciec mieszka w [...] i nie sprawuje codziennej, bezpośredniej opieki nad córką, należało uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, przyznane ojcu. W odwołaniu od powyższej decyzji P.S. zarzucił liczne nieprawidłowości, które w jego ocenie miały miejsce w trakcie prowadzonego postępowania. Utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] przywołało treść art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci i podkreśliło, że w tej sprawie istotne jest, że po przyznaniu w 2019 r. świadczenia wychowawczego ojcu dziecka, matka w 2020 r. złożyła wniosek o przyznanie jej tego świadczenia. W takiej sytuacji organ – stosownie do art. 22 ww. ustawy - przeprowadził postępowania wyjaśniające i ustalił, że dziecko mieszka stale tylko z matką w [...], podczas gdy ojciec mieszka w [...]. Faktyczną opiekę nad J.S. sprawuje więc matka. W tej sytuacji, w ocenie Kolegium, zasadnie uchylono ojcu prawo do świadczenia wychowawczego. Odnosząc się do zarzutów odwołania Kolegium wskazało, że P.S. w żadnym momencie nie złożył jednoznacznego oświadczenia, sporządzonego na formularzu zawierającym klauzulę o odpowiedzialności karnej, że jego córka stale z nim zamieszkuje. Postanowieniem z [...] września 2021 r. decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] została przez ten organ sprostowana w zakresie pouczenia poprzez wskazanie przepisów o prawie do wniesienia skargi. W skardze wniesionej na decyzję Kolegium P.S. wniósł o jej uchylenie wraz z poprzedzającą ją decyzją Prezydenta [...] i umorzenie postępowania. Ponadto wniósł o zasądzenie od organu na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. W ocenie skarżącego decyzje oparte są na niedokładnie wyjaśnionym, nieprawdziwym stanie faktycznym i naruszają szereg przepisów prawa procesowego i materialnego, w szczególności: - art. 7, art. 7a § 1, art. 7b, art. 8 § 1, art. 9, art. 10 § 1, art. 50 § 1, art. 64 § 2, art. 66a § 1-3, art. 67 § 1, art. 72, art. 73 § 1, art. 74 § 2, art. 75, art. 77 § 1 i 4, art. 79, art. 80, art. 81, art. 81a § 1, art. 86, art. 89, art. 107 § 1 pkt 6 i § 3, art. 109 § 1, art. 113 § 1, art. 130 § 1 i 2, art. 136 § 1, art. 138 § 1, art. 140 k.p.a. - art. 4 ust. 2, art. 18 ust. 1 i 2, art. 21 ust. 1, art. 22, art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. W całości podtrzymał argumentację przedstawioną w odwołaniu. Dodatkowo podkreślił najważniejsze według niego nieprawidłowości postępowania: 1. przed wydaniem decyzji organ odwoławczy nie umożliwił mi wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, czym rażąco naruszył art. 10 § 1 w zw. z art. 140 k.p.a. 2. Kolegium nie przeanalizowało zarzutów, argumentów i dowodów opisanych w odwołaniu i nie odniosło się do nich w uzasadnieniu decyzji, nie wyjaśniło przesłanek, którymi się kierowało; 3. Wskazanie Kolegium: "pan S. w żadnym momencie nie złożył jednoznacznego oświadczenia, sporządzonego na formularzu zawierającym klauzulę o odpowiedzialności karnej, że jego córka stale z nim zamieszkuje oparto na nieprawdziwym stanie "faktycznym". Jak podkreślił skarżący, wymagane oświadczenia zostały złożone na urzędowym formularzu elektronicznego wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego z [...] lipca 2019 r. Dodatkowo na wezwanie organu powołujące się na art. 20 ust. 1 i art. 23 ust. 2 ustawy złożył w dniu [...] października 2020 r. pisemne oświadczenie pod odpowiedzialnością karną, że nie wystąpiły żadne zmiany mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Z ww. oświadczeń jednoznacznie wynika, że w momencie składania wniosku w dniu [...] lipca 2019 r. córka zamieszkiwała ze skarżącym i ten stan się nie zmienił do dnia [...].10.2020 r. 4. Organ odwoławczy całkowicie pominął rażąco naruszający fundamentalne zasady postępowania administracyjnego fakt uniemożliwienia przez organ I instancji wglądu do pełnych akt sprawy i zatajenia przed stroną kluczowych w sprawie dokumentów - do dnia dzisiejszego organ I instancji nie rozpatrzył wniosku skarżącego z [...] lutego 2021 r. o sporządzenie i wydanie kopii dokumentów z akt sprawy - nie otrzymał ani wnioskowanych kopii, ani pisma ws. odmowy ich wydania, ani informacji kiedy sprawa zostanie załatwiona. Skarżący nie otrzymał również wezwania w trybie art. 64 § 2 k.p.a. do uzupełnienia wniosku, jeżeli organ uznał go za niespełniający wymagań (do skargi załączył wniosek z [...] stycznia 2021 r. o wydanie kopii i dodatkowe dokumenty z tym związane). Zaznaczył, że nie ma możliwości odniesienia się do dokumentacji i twierdzeń matki dziecka, ponieważ są przed nim bezprawnie zatajane przez organy administracyjne. 5. Skarżona decyzja nie została mu doręczona, organ skierował decyzję na nieaktualny adres. Pismem z [...] sierpnia 2021 r. poinformował SKO o zmianie adresu. W odpowiedzi na skargę Kolegium podtrzymało stanowisko zawarte w uzasadnieniu decyzji i wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. W pierwszej kolejności, w odniesieniu do najdalej idącego argumentu skargi, jakim jest brak doręczenia zaskarżonej decyzji na właściwy adres, co skutkowałoby stwierdzeniem, że nie weszła ona do obrotu prawnego, Sąd zauważa, że pismo skarżącego o zmianie adresu wpłynęło do organu [...] sierpnia 2021 r. i od tego dnia wywołało przynależne temu skutki. Doręczenie zatem zastępcze decyzji na dotychczasowy adres, do rąk dorosłego domownika, w dniu [...] sierpnia 2021 r. było prawidłowe. Konstatacja ta umożliwia rozpoznanie przez Sąd wniesionej skargi, która została złożona w ustawowym, 30-dniowym terminie licząc od dnia doręczenia tej decyzji. Rozpoznana w tych warunkach sprawa pozwoliła Sądowi uznać, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Zaskarżona decyzja wydana została m.in. na podstawie art. 27 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Przepis ten przewidując możliwość zmiany lub uchylenia decyzji w sprawie świadczenia wychowawczego, w ust. 1 odnosi powyższe m.in. do sytuacji, w której osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. W myśl art. 28 ust. 1 pow. ustawy, w sprawach w nieuregulowanych w tym akcie normatywnym stosuje się przepisy ustawy Kodeks postępowania administracyjnego. Oznacza to, że postępowanie w sprawie uchylenia lub zmiany decyzji prowadzone być powinno w zgodzie z przepisami prawa procesowego ustalonymi w k.p.a. W uzasadnieniu wyroku z 26 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 1438/19, Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że postępowanie w sprawie uchylenia lub zmiany decyzji przyznającej świadczenie jest postępowaniem nowym wobec postępowania zakończonego decyzją o przyznaniu świadczenia. Nie ma ono na celu weryfikacji poprzedniej decyzji, nie służy jej kontroli i nie skutkuje ponownym rozpoznawaniem przesłanek do przyznania świadczenia na okres, którego dotyczyła decyzja uchylana lub zmieniana. W warunkach rozpoznawanej sprawy organy powołały się na okoliczności wynikające z art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. W myśl tego przepisu w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, organ właściwy ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 i 3 stosuje się. W ust. 2 art. 15 ww. ustawy, do którego odsyła art. 22, przewidziana została możliwość wystąpienia przez organ właściwy do ośrodka pomocy społecznej o udzielenie informacji o okolicznościach dotyczących sprawowania opieki nad dzieckiem, marnotrawienia świadczenia wychowawczego lub wydatkowania go niezgodnie z celem, jeżeli informacje te zostały ustalone w rodzinnym wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym nie wcześniej niż 3 miesiące przed dniem otrzymania przez ośrodek pomocy społecznej wniosku o udzielenie informacji. Warunki rozpoznawanej sprawy, które doprowadziły do uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego przyznanego skarżącemu na córkę J.S., wymagały dokonania ustaleń w odniesieniu do przesłanek zawartych w zdaniu trzecim cyt. przepisu art. 22 ww. ustawy, tj. który z rodziców sprawuje opiekę nad J.S., co w rzeczywistości oznaczało udzielenie odpowiedzi na pytanie, gdzie rzeczywiście przebywa dziecko. Chodzi przy tym o stwierdzenie faktu, czy skarżący kumulatywnie spełnia przesłanki: posiadania władzy rodzicielskiej, wspólnego zamieszkiwania i przebywania z dzieckiem, zaspokajania jego potrzeb bytowych, wychowawczych i emocjonalnych, wychowania i utrzymania. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] za organem I instancji przyjęło w powyższym zakresie, że J.S. mieszka z mamą – M.P. w [...], co powoduje konieczność uchylenia świadczenia wychowawczego przyznanego na to samo dziecko ojcu – P.S. z dniem [...] marca 2021 r. Zdaniem Sądu, powyższa konkluzja organów nie została poprzedzona prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem pozwalającym na wszechstronne dokonanie oceny spełnienia warunków ustalonych w art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Postępowanie to godząc w zasady ustalone przepisami art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., tj. zasadę prawdy obiektywnej oraz obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, dotknięte jest wadami, których wystąpienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zauważyć zatem należy, że okoliczność sprawowania faktycznej opieki skarżącego nad córką w dacie złożenia wniosku o przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego na to samo dziecko przez matkę, nie została wyjaśniona. Nie podjęto próby ustalenia, czy córka pozostawała na bieżącym utrzymaniu ojca. Jak oświadczył skarżący na rozprawie przed tut. Sądem, córka mieszkała z nim do połowy wakacji 2021 r. Matka jedynie widywała się z dzieckiem. Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu [...] sierpnia 2020 r. z M.P., matką dziecka, wynika natomiast, że to ona sprawuje wyłączną opiekę nad dzieckiem, którego centrum życiowym jest miejsce zamieszkania matki, tj. [...]. Wobec powyższych rozbieżności, wątpliwości Sądu budzi brak ustaleń organów w zakresie miejsca zamieszkania J.S., jak i okoliczności sprawowania nad nią opieki przez ojca, któremu przyznane zostało prawo do świadczenia wychowawczego na córkę. Nie sposób zgodzić się z organami, że w toku postępowania w sprawie uchylenia prawa do tego świadczenia skarżący nie reagował na pisma organu. Składał bowiem pisma, w których odwoływał się do złożonych uprzednio oświadczeń zaznaczając, że pozostają one aktualne. Przyjęty i akcentowany brak reakcji na wezwanie o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego wymaga zauważenia, że możliwym było pozyskanie stosownych informacji w formie rozmowy telefonicznej. W taki właśnie sposób przeprowadzony został wywiad środowiskowy z matką J.S.. Ujawnione rozbieżności twierdzeń obojga rodziców wymagały zweryfikowania i powinny skłonić organ do dokonania odpowiednich w tym zakresie ustaleń faktycznych. Organ obowiązkowi temu nie sprostał. Stwierdzenie zatem, że dziecko nie mieszka wspólnie z ojcem, który nie sprawuje codziennej, faktycznej opieki rodzicielskiej, co wypełnia przesłankę uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego z dniem [...] marca 2021 r., Sąd uznał za przedwczesne. W tej sytuacji przyjąć należało, że uchylając skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego organy naruszyły, w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy przepisy postępowania: art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., godząc tym samym w zasadę pogłębiania zaufania ustaloną w art. 8 k.p.a., która zakłada maksymalną humanizację stosunku jednostka – władza publiczna. Ponownie rozpoznając sprawę organ I instancji będzie zobowiązany uwzględnić powyżej przedstawioną ocenę prawną, poczynić odpowiednie ustalenia w zakresie miejsca przebywania I sprawowania opieki nad dzieckiem skarżącego, a następnie rozważyć, czy zachodzą przesłanki do weryfikacji przyznanego skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego w drodze informacji z dnia [...] lipca 2019 r. W tym stanie sprawy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.