I OSK 854/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędziowie: Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska (spr.) Sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka po rozpoznaniu w dniu 8 kwietnia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 czerwca 2020 r. sygn. akt I SA/Wa 1/20 w sprawie ze skargi A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 30 czerwca 2020 r. oddalił skargę A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji przyjął następujące okoliczności faktyczne i prawne: Decyzją z [...] maja 2019 r. Prezydent Miasta P. uznał za nienależnie pobrane przez A. S. świadczenie wychowawcze w wysokości 6000,00 zł na J. W. za okres od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r. oraz ustalił obowiązek zwrotu tego świadczenia. W dniu 30 maja 2019 r. wpłynął do Działu Świadczeń Rodzinnych MOPS w P. wniosek A. S. o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Wnioskodawczyni podała, że samotnie wychowuje 11-letniego syna, utrzymują się z wynagrodzenia za pracę jako instruktor jazdy konnej w wysokości średnio 2500 zł oraz alimentów na syna w wysokości 900 zł. W dacie składania wniosku o przyznanie świadczenia 500plus na pierwsze dziecko, tj. 30 sierpnia 2017 r. dochód z tej pracy był niższy, a warunki mieszkaniowe radykalnie gorsze. Podniosła, że nie jest w stanie zwrócić świadczenia uznanego za nienależnie pobrane bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i syna. W styczniu bieżącego roku ujawniła się potrzeba psychologicznej terapii syna, a od lutego 2019 r. korzysta z terapii psychologicznej we wzajemnym współdziałaniu dwóch psychologów. Koszt cotygodniowych wizyt syna u psychologa w skali miesiąca wynosi 620 zł, natomiast koszt wizyt u drugiego psychologa z udziałem matki kształtuje się na poziomie 260 zł miesięcznie za dwa spotkania, zaś łącznie stanowią kwotę 880 zł. Koszty te pokrywają dziadkowie G. i K. S. Termin zakończenia terapii nie jest znany. Wnioskodawczyni podała, że jest współwłaścicielką małżeńskiego majątku dorobkowego, który całkowicie znajduje się w posiadaniu byłego męża M. W. Wskazała ponadto, że od marca 2016 roku toczy się sprawa o podział majątku i nie można uzyskać ugodowego zakończenia tej sprawy. Od lipca 2018 r. zamieszkuje w dwupokojowym mieszkaniu w K., ponosi bieżące koszty jego utrzymania. Decyzją z [...] sierpnia 2019 r. Prezydent Miasta P. odmówił A. S. umorzenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, tj. kwoty głównej w wysokości 6000,00 zł oraz ustawowych odsetek za opóźnienie, które na dzień wydania decyzji wynoszą 128,88 zł. W uzasadnieniu organ podkreślił, że A. S. ponosi koszty utrzymania mieszkania w łącznej wysokości 821,17 zł miesięcznie, ponadto spłaca trzy kredyty na kwotę około 1600 zł. Skarżąca jest ubezpieczona w KRUS w ramach pozarolniczej działalności gospodarczej. Działalność gospodarcza pod nazwą S. przynosi dochód, jednak od 4 listopada 2016 r. były mąż nie wypłaca wnioskodawczym żadnych należnych środków. A. S. utrzymuje się z treningów jeździeckich, a dochód z tego tytułu w czerwcu 2019 r. wyniósł 1300 zł, zaś w lipcu skarżąca przebywała na zwolnieniu lekarskim po operacji kolana. Na dochód rodziny składają się także alimenty dla syna wnioskodawczym w kwocie 900 zł oraz pomoc finansowa od rodziców w wysokości 300 zł miesięcznie oraz w formie rzeczowej, tj. zakupy. Ponadto A. S. jest właścicielką mieszkania o powierzchni 42 m2, w którym zamieszkuje jej ojciec oraz współwłaścicielką wraz z byłym mężem własnościowego spółdzielczego prawa do mieszkania o powierzchni 50 m2, nieruchomości o powierzchni 1,5045 ha oraz nieruchomości o powierzchni 1,275 ha z zabudowaniami ośrodka jeździeckiego, a także współwłaścicielką z K.K. samochodu marki M., rok produkcji 2007 o wartości około 11000 zł. W ocenie organu I instancji, sytuacja rodziny wnioskodawczyni nie jest łatwa, gdyż dochód rodziny, po uwzględnieniu kosztów utrzymania mieszkania nie jest wysoki, nie uzasadnia jednak umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Wnioskodawczym posiada bowiem znaczny majątek w postaci nieruchomości, którym wprawdzie z uwagi na przedłużające się postępowanie sądowe nie może aktualnie dysponować, jednak nie jest to sytuacja nosząca cechy trwałości i jest możliwa do przezwyciężenia. Ponadto od lipca 2019 r. wnioskodawczyni może ubiegać się o świadczenie wychowawcze na syna w miejscu zamieszkania, jak również może liczyć na pomoc rodziców. Organ I instancji dostrzegł trudną sytuację wnioskodawczym i przyznał, że zwrócenie jednorazowo pełnej kwoty nienależnie pobranego świadczenia mogłoby wiązać się z nadmiernym obciążeniem finansowym, dlatego też zgodnie z art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, wnioskodawczyni może ubiegać się o rozłożenie na raty powstałego zadłużenia, które ma na celu umożliwienie wywiązania się z obowiązku spłaty zadłużenia przy jak najmniejszym obciążeniu comiesięcznego dochodu wnioskodawczyni. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. decyzją z dnia [...] listopada 2019 r., po rozpoznaniu odwołania A. S., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta P.. Zdaniem Kolegium, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, brak jest obiektywnych powodów, które uzasadniałyby zwolnienie odwołującej z odpowiedzialności za zadłużenie, którego się dopuściła w wyniku nienależnego pobierania świadczenia. Mimo niewątpliwych trudności finansowych rodziny odwołującej, to wobec posiadania stałych źródeł dochodu i wywiązywania się ze zobowiązań cywilnoprawnych, położenia skarżącej nie można oceniać jako wyjątkowego, w znaczeniu zasługującym na zastosowanie art. 25 ust. 10 ustawy, w postaci umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń oraz odsetek. W ocenie Kolegium, wbrew zasadom sprawiedliwości społecznej byłoby umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego tylko z tej przyczyny, że nie zostało zakończone postępowanie o podział majątku wspólnego. Nie zgadzając się z powyższą decyzją A. S. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie i oddalił ją na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.: Dz. U. z 2018r., poz. 1302 ze zm., dalej jako P.p.s.a.). Jak wyjaśnił w uzasadnieniu z art. 25 ust. 10 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1851 ze zm., zwanej dalej "ustawą") wynika że: po pierwsze – decyzja w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy, po drugie – umorzenie kwot nienależnie pobranych świadczeń jest wyjątkiem od zasady zwrotu takiego świadczenia i po trzecie – przesłanką obligatoryjną zastosowania instytucji umorzenia jest wystąpienie po stronie wnioskodawcy "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Zdaniem Sądu I instancji, materiał dowodowy sprawy w istocie nie wskazuje na szczególną i wyjątkową sytuację, w jakiej znajduje się rodzina skarżącej. A. S. jest od 9 lutego 2016 r. rozwódką i matką samotnie wychowującą dwunastoletniego syna, na którego alimenty wynoszą 900 zł. Skarżąca wskazała we wniosku, że jej zarobki wynoszą 2500 zł. zaś w skardze 2300 zł. z tytułu pracy jako instruktor jazdy konnej. Skarżąca dokonała spłaty jednego z ciążących na niej kredytów w lipcu 2019 r. oraz spłaca zaciągniętą 2 grudnia 2015 r. pożyczkę w kwocie 10.000 zł. w [...] S.A. Skarżąca ponadto spłaca pożyczkę zaciągniętą na 20.000 zł w P. a przeznaczoną na remont mieszkania w P., które darował jej ojciec. Skarżąca aktualnie zamieszkuje w K. i oczekuje zakończenia postępowania w sprawie o podział majątku wspólnego, toczącego się przed Sądem Rejonowym w G. W ocenie Sądu I instancji, wobec przedstawionej sytuacji rodziny skarżącej, nie budzi wątpliwości, że dochody skarżącej pozwalają na pełne pokrycie niezbędnych kosztów utrzymania jej i jej dziecka, a tym bardziej na zwrot nienależnie pobranego przez nią świadczenia wychowawczego. Natomiast argumentacja i interpretacja faktów przedstawiona przez organy orzekające w sprawie jest zrozumiała. Wbrew swoim twierdzeniom skarżąca znajduje się w sytuacji obiektywnie umożliwiającej spłatę zobowiązań, a w sprawie nie występują okoliczności uzasadniające umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Skarżąca z racji młodego wieku, dobrego zdrowia, wyuczonego zawodu oraz pomocy świadczonej przez rodzinę ma realne możliwości zwrotu świadczeń, które nienależnie pobrała. Skarżąca ma wpływ i może przeciwdziałać skutkom związanym ze spłatą udzielonych przez Państwo świadczeń, które jej się nie należały i z których zwrotem powinna się od początku liczyć. Tym samym skoro z materiału dowodowego zebranego w spawie nie wynikają okoliczności o jakich mowa w art. 25 ust.10 i nie można zarzucić organom obu instancji błędnej wykładni tego przepisu. Podnoszenie, że skarżąca jest w trakcie sprawy o podział majątku jest okolicznością ważną ale nie przesądzającą o braku możliwości dokonania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, tym bardziej, że spłat choć ratalnych, skarżąca systematycznie dokonuje. Zdaniem Sądu I instancji, organy wykazały, że zebrany materiał dowodowy obrazuje w sposób oczywisty, że sytuacja rodziny skarżącej w dacie orzekania przez organy nie była wyjątkowo trudna, a tym samym nie zachodziły wobec niej szczególne okoliczności, dotyczące sytuacji rodziny, o których mowa w art. 25 ust. 10 ustawy. WSA zwrócił uwagę, że skarżąca – co oświadczył jej pełnomocnik podczas rozprawy – dokonała (płacąc comiesięczną ratę) już spłaty połowy nienależnie pobranego świadczenia. Pomimo, że organy poinformowały skarżącą o możliwości rozłożenia na raty należności skarżąca wniosku takiego nie złożyła, tym niemniej w praktyce dokonuje ratalnej spłaty. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła A. S. wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie w innym składzie, ewentualnie - w razie uznania, że nie ma naruszeń przepisów postępowania, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy, a zachodzi jedynie naruszenie prawa materialnego - o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi, a w każdym przypadku – o zasądzenie kosztów postępowania. Jako podstawę skargi kasacyjnej wskazano naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że w zaskarżonym wyroku brak jest adekwatnego odniesienia się do okoliczności sprawy, iż przyczyną wcześniejszej, ale również obecnej trudnej sytuacji materialnej rodziny A. S., jest brak dostępu do posiadanego majątku. Banalizuje się tę okoliczność oraz podkreśla, że sytuacja ta nie ma charakteru trwałego. Nadto, z uzasadnienia zaskarżonego wyroku trudno wywnioskować, czy w orzeczeniu tym aprobuje się stanowisko wcześniejszych decyzji administracyjnych, że przeciwko umorzeniu przemawia okoliczność, że A. S. zaciągnęła trzy pożyczki. Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 P.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Stosownie do art. 176 P.p.s.a. skarga kasacyjna winna zawierać zarówno przytoczenie podstaw kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Przytoczenie podstaw kasacyjnych oznacza konieczność konkretnego wskazania tych przepisów, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej. Rozpoznana w tych granicach skarga kasacyjna nie podlega uwzględnieniu. Jedyny zarzut skargi kasacyjnej oparty na podstawie naruszenia prawa materialnego wytyka Sądowi I instancji błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Zgodnie z tym przepisem organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, może umorzyć kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Skarga kasacyjna nie wskazuje wyraźnie na czym polega dokonanie błędnej wykładni przez Sąd I instancji przepisu art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Ani w treści zarzutu, ani w uzasadnieniu skargi kasacyjnej nie wskazano na naruszone dyrektywy wykładni. Z całokształtu skargi kasacyjnej wynika, że jej autorowi chodziło o niewłaściwe zastosowanie wskazanego przepisu i ocenę szczególnie uzasadnionego przypadku w okolicznościach tej konkretnej sprawy. W tym względzie autor skargi kasacyjnej koncentruje się na aktualnej, trudnej sytuacji materialnej skarżącej oraz na wykazaniu braku adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy majątkiem A. S. a sytuacją jej rodziny, wskazując, że od ponad 4 lat znajduje się on w posiadaniu byłego męża, i nic nie wskazuje na to aby sprawa o podział tego majątku, zainicjowana przez skarżącą w 2016 r., zakończyła się w najbliższym czasie. W zaskarżonym wyroku poddano ocenie zastosowanie art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, prawidłowo przyjmując, że zgromadzony przez organy administracji materiał dowodowy został należycie oceniony, w kontekście braku spełnienia przesłanki szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny, wynikającej ze wskazanego przepisu. Występowanie jedynie trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy i jego rodziny nie stanowi bowiem wystarczającej przesłanki uzasadniającej umorzenie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Należy podkreślić, że przepis art. 25 ust. 10 ustawy może być zastosowany tylko wtedy, gdy sytuacja rodziny wynikająca ze szczególnie uzasadnionych okoliczności uniemożliwia spłatę nienależnie pobranego świadczenia nie tylko w chwili wnioskowania o jej umorzenie, ale także w przyszłości. Omawiany przepis nie może być stosowany tylko dlatego, iż sytuacja rodziny jest trudna. Trudności te muszą być wyjątkowe, wykluczające ewentualność spłaty należności także w przyszłości. Taki charakter trudności rodziny skarżącej w rozpatrywanej sprawie nie został wykazany, zwłaszcza, że organy administracji ustaliły, iż skarżąca z racji młodego wieku, dobrego zdrowia, wyuczonego zawodu oraz pomocy świadczonej przez rodzinę ma realne możliwości zwrotu świadczeń, które nienależnie pobrała. Jak słusznie przy tym zauważył Sąd I instancji skarżąca dokonała już spłaty połowy nienależnie pobranego świadczenia, samodzielnie dokonując comiesięcznych wpłat z tego tytułu. Świadczy to o tym, że skarżąca kasacyjnie jest w stanie spłacić posiadane zadłużenie, pomimo wykazywanych przez nią trudności finansowych, w tym także tych związanych z brakiem dostępu do dorobkowego majątku małżeńskiego. W świetle tych okoliczności nie można zarzucić Sądowi I instancji, że "banalizuje" fakt, że pomiędzy byłymi małżonkami trwa postępowanie o podział majątku, skoro jak wskazano powyżej, okoliczność ta nie uniemożliwiła skarżącej wygospodarowania środków na ratalną spłatę nienależnie pobranych świadczeń. Nie jest to zatem okoliczność przesądzająca o braku możliwości dokonania zwrotu. Jednocześnie nie można pominąć, że postępowanie podziałowe dotyczy majątku znacznej wartości i w razie jego pomyślnego zakończenia dla skarżącej, może w przyszłości stanowić źródło środków na uiszczenie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Z tej perspektywy właściwie zatem organy oceniły potencjał majątkowy skarżącej i możliwości spłaty zadłużenia. Dopóki bowiem istnieje pozytywna prognoza w bliżej określonej przyszłości co do dobrowolnego czy też przymusowego spełnienia zobowiązania, decyzja o udzieleniu najdalej idącej ulgi byłaby przedwczesna. Z tego też względu nie można było przyjąć, że aktualne, niskie dochody skarżącej oraz brak dostępu do dorobkowego majątku małżeńskiego przesądzają o braku możliwości spłaty zadłużenia, tym bardziej, że strona regularnie, dobrowolnie spłaca tę należność, a nadto ma możliwość wystąpienia z wnioskiem o rozłożenie jej na raty lub odroczenie terminu płatności. Z tych wszystkich przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że Sąd I instancji nie dopuścił się błędnej wykładni ani niewłaściwego zastosowania art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Mając na względzie powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 P.p.s.a., orzekł, jak w sentencji.