II SA/Wa 3936/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska, Sędzia WSA Agnieszka Góra-Błaszczykowska (spr.), Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Protokolant specjalista Joanna Głowala po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 maja 2022 r. sprawy ze skargi małoletniej E. W. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego M. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie jest skarga małoletniej E. W. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego M. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych znak [...] z dnia [...] października 2021 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia (renty rodzinnej) w drodze wyjątku. Skarga została złożona w następującym stanie faktycznym sprawy: Decyzją znak [...] z dnia [...] sierpnia 2021 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej: Prezes ZUS, organ), działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r., poz. 291, zwana dalej: u.e.r.), po rozpoznaniu wniosku z dnia [...] czerwca 2021 r., orzekł o odmowie przyznania małoletniej E. W. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego M. W. (zwana dalej: skarżąca, wnioskodawczyni) renty rodzinnej w drodze wyjątku. Podstawę negatywnego dla wnioskodawczyni rozstrzygnięcia stanowiło ustalenie organu, że zmarły ojciec skarżącej nie spełnił przesłanek, warunkujących przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Organ ocenił, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w przerwach w zatrudnieniu (latach 1989-1990, 1991-1993, 1994-1995, 1996-2003, 2006-2011, 2013-2018) wobec ojca skarżącej nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Ponadto z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że wnioskodawczyni jest uprawniona do renty rodzinnej z zagranicznej instytucji ubezpieczeniowej. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca wniosła o ponowne rozpoznanie sprawy i przyznanie renty rodzinnej po zmarłym ojcu. Wskazała, że jej ojciec popełnił samobójstwo i została półsierotą. Podkreśliła, że nie może odpowiadać za nieodpowiedni staż pracy swojego ojca, wskutek czego pozostała bez środków do życia. Wskazała, iż była ofiarą przemocy seksualnej, której sprawcą był właśnie jej ojciec. Na skutek tego traumatycznego przeżycia, objęta została pomocą poradni psychologiczno-pedagogicznej. Wnioskodawczyni podniosła również, że nie zgadza się z twierdzeniem zaskarżonej decyzji, że nie została spełniona przesłanka do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, z uwagi na przyznanie jej świadczenia z instytucji zagranicznej z [...]. Wskazała w tym zakresie, iż przyznane świadczenie wynosi 9,44 euro, co w przeliczeniu odpowiada kwocie ok. 40 zł. Kwota ta nie pozwala na zaspokojenie nawet podstawowych potrzeb życiowych wnioskodawczyni. Podniosła dalej, iż jej ojciec podejmował zatrudnienie, ale z przyczyn od niej niezależnych nie wypracował odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego w Polsce. Decyzją znak [...] z dnia [...] października 2021 r. Prezes ZUS, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735, zwana dalej: k.p.a.), orzekł o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji. Uzasadniając podjętą decyzję Prezes ZUS przytoczył treść art. 83 ust. 1 u.e.r. podnosząc, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednej z nich wyklucza możliwość jego przyznania. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę-członka rodziny po osobie zmarłej. Organ podał, że w świetle art. 83 ust. 1 u.e.r. tylko udowodnione szczególne okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek, mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są przyczyny niespełnienia przez wnioskodawcę wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które ojciec dziecka nie miał wpływu. Za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 u.e.r., uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dodatkowo trzeba wskazać, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Zdaniem Prezesa ZUS, wnikliwa i wszechstronna analiza zebranego materiału dowodowego nie pozwala nie stwierdzenie istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec wnioskodawczyni nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W sprawie nie wykazano bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ojciec skarżącej nie miał wpływu. Organ podał, że z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wynika, że na przestrzeni 54 lat życia ojciec wnioskodawczyni udokumentował 11 lat, 5 miesięcy, 25 dni okresów składkowych polskich i zatrudnienia w [...]. Ponadto w 10-leciu przed dniem powstania niezdolności do pracy ojca skarżącej, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych (wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych), udokumentowano tylko 2 lata, 6 miesięcy, 6 dni okresów składkowych polskich i zatrudnienia w [...]. W okresach od [...] lutego 1989 r. do [...] maja 1990 r., od [...] listopada 1991 r. do [...] grudnia 1993 r., od [...] lipca 1996 r. do [...] września 2003 r., od [...] kwietnia 2006 r. do [...] maja 2011 r., od [...] kwietnia 2013 r. do [...] czerwca 2018 r. wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca dziecka pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W przerwach w ubezpieczeniu nie była wobec ojca wnioskodawczyni orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jego woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Przeprowadzona analiza akt sprawy nie wskazuje, aby w wykazanych przerwach ojciec skarżącej nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Zatem nie istniały przeciwwskazania ze względu stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, uniemożliwiające kontynuowanie zatrudnienia przez ojca skarżącej w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Odnosząc się do argumentu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazującego, że przerwy w wykonywaniu zatrudnienia przez jej ojca spowodowane były złym stanem zdrowia oraz wykonywaniem pracy dorywczej w Polsce i w [...] organ wyjaśnił, że samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy z uwagi na zdrowie, nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Także wykonywanie prac dorywczych nie stanowi okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ust. 1 u.e.r. Jest to bowiem wynik wyboru osoby decydującej się na pracę bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, która winna liczyć się z prawnymi konsekwencjami w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Osoby wykonujące prace dorywcze bez rejestracji, nie tylko nie ponoszą kosztów ubezpieczenia społecznego, ale również nie uiszczają stosownych podatków. Natomiast instytucja ubezpieczenia społecznego zakłada pewną solidarność ubezpieczonych, którzy opłacają składki, aby w przyszłości korzystać z ubezpieczenia. Wskazał także, że w okresach od [...] grudnia 2011 r. do [...] kwietnia 2013 r. ojciec wnioskodawczyni prowadził działalność gospodarczą, jednak nie odprowadzał z tego tytułu składek na obowiązkowe ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Tym samym miał on realną możliwość kształtowania przebiegu ubezpieczenia. Świadome prowadzenie działalności gospodarczej bez odprowadzania wymaganych składek na ubezpieczenie społeczne nie może być uznane za szczególną okoliczność, w rozumieniu art. 83 ust. 1 u.e.r. Zaprzestanie opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą nie może być "premiowane" przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku, a trudności z prowadzeniem działalności gospodarczej nie są okolicznościami szczególnymi, o których mowa w art. 83 ust. 1 u.e.r. Jednocześnie organ stwierdził, że jak wynika z akt sprawy, od [...] grudnia 2020 r. wnioskodawczyni pobiera rentę rodzinną w trybie zwykłym przyznaną przez [...] instytucję ubezpieczeniową. Okoliczność pobierania świadczenia przyznanego w trybie zwykłym wyłącza możliwość jednoczesnego otrzymywania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS wskazał także, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna skarżącej z tym, że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku, nie jest ono bowiem świadczeniem socjalnym. W konsekwencji Prezes ZUS stwierdził, iż brak jest podstaw do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 u.e.r. W skardze złożonej na powołaną wyżej decyzję do sądu administracyjnego skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji w całości. Zaskarżonej decyzji wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie: 1. art. 83 ust. 1 u.e.r. poprzez uznanie, że nie spełnia warunków do przyznania w drodze wyjątku renty rodzinnej po zmarłym ojcu L. W. podczas gdy spełnione zostały wszystkie warunki, o których mowa we wskazanym przepisie, tym samym zasadne jest przyznanie skarżącej świadczenia; 2. błąd w ustaleniach faktycznych poprzez uznanie, że nie istnieją szczególne okoliczności do przyznania skarżącej renty rodzinnej po zmarłym ojcu, podczas gdy sytuacja majątkowa jej rodziny jest dramatyczna, żyje w ubóstwie, nadto była ofiarą przestępstw seksualnych popełnionych przez ojca, który następnie popełnił samobójstwo, pozostawiając ją bez środków do życia, zaś jej matka jest osobą bezrobotną i cierpi na liczne schorzenia, które utrudniają jej wykonywanie codziennych czynności i znalezienie pracy, tym samym występują szczególne okoliczności do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Uzasadniając złożoną skargę skarżąca szczegółowo uzasadniła wskazane wyżej zarzuty oraz opisała trudną sytuację materialną i finansową jej rodziny. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329, zwana dalej: p.p.s.a), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Oznacza to, iż sąd rozpoznając skargę ocenia, czy zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego bądź przepisów postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 134 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Materialnoprawną podstawę decyzji stanowi art. 83 ust. 1 u.e.r., który pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby niespełniające warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z ww. przepisem, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Warunkiem przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest spełnienie wszystkich ww. przesłanek łącznie. Brak spełnienia chociażby jednej z nich uniemożliwia wydanie decyzji pozytywnej. Podkreślenia wymaga też, że decyzja wydawana w trybie przepisu art. 83 u.e.r. ma charakter uznaniowy, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie. Przepis art. 83 ust. 1 u.e.r. wprowadza do systemu powszechnych świadczeń emerytalnych regulację dopuszczającą odstąpienie od obowiązującej zasady spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Taki charakter regulacji szczególnej, stanowiącej wyjątek od zasady wymaga zastosowania tylko do "szczególnych okoliczności", które spowodowały, że nie doszło do wypracowania prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach. Podkreślić należy, że ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie precyzuje, jak należy rozumieć szczególne okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na kanwie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń powinno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. W ocenie Sądu w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 u.e.r., gdyż w przypadku zmarłego ojca wnioskodawczyni nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym. Z przedstawionych przy skardze akt sprawy wynika, że przed dniem śmierci w wieku 54 lat, ojciec skarżącej posiadał udowodniony łączny okres ubezpieczenia wynoszący 11 lat, 5 miesięcy i 25 dni, okresów składkowych (okresów nieskładkowych ww. nie posiadał), w tym 10 lat, 2 miesiące i 25 dni okresów składkowych w Polsce i 1 rok, 3 miesiące okresów składkowych zagranicznych (w [...]). Jednakże w 10-leciu przed dniem śmierci ww. posiadał okres ubezpieczenia 2 lata, 6 miesięcy i 6 dni okresów składkowych polskich i zagranicznych, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w zwykłym trybie. Z przedłożonej dokumentacji wynika też, że wobec ojca wnioskodawczyni nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Trafna jest zatem ocena organu, że przyczyną braku uprawnień do renty rodzinnej w trybie zwykłym nie był zły stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Podkreślić należy, że w polskim prawie administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, obligująca organ do zebrania materiału dowodowego, nie może ona jednak zastąpić aktywności dowodowej wnioskodawcy. W postępowaniu o świadczenie w drodze wyjątku to osoba zainteresowana powinna wskazać wszelkie dowody i okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Skoro strona wnioskująca domaga się uznania jakichś jej argumentów, wskazujących na rzeczywiste szczególne okoliczności w sprawie, to powinna okazać potwierdzające to dowody, bądź wskazać gdzie takowe organ może pozyskać. Prawidłowość postępowania dowodowego nie zależy od tego, czy zapadła decyzja jest satysfakcjonująca dla wnioskodawcy. O wyjątkowości okoliczności podnoszonych przez skarżącą nie może przesądzać jej subiektywne przekonanie, gdyż muszą to być takie okoliczności, które obiektywnie muszą być potraktowane jako szczególne. W toku postępowania nie przedstawiono żadnej dokumentacji medycznej potwierdzającej istnienie jakichkolwiek schorzeń, które mogłyby ograniczać aktywność zawodową ojca skarżącej. Oznacza to zatem, że do chwili śmierci w wieku 54 lat życia, ojciec wnioskodawczyni był zdolny do pracy. Jedyny podlegający zaliczeniu do stażu ubezpieczeniowej ojca skarżącej okres ubezpieczenia to 2 lata, 6 miesięcy i 6 dni. Tylko bowiem za ten okres, w okresie 10 lat poprzedzających złożenie wniosku, opłacone zostały składki na ubezpieczenie społeczne. Z tej przyczyny, popartej regulacją art. 5 ust. 1 i n. u.e.r., do okresu ubezpieczenia nie podlegał zaliczeniu okres od [...] listopada 2011 r. do [...] kwietnia 2013 r. tj. okres prowadzenia przez ojca skarżącej działalności gospodarczej, gdyż nie opłacał on wówczas należnych składek na ubezpieczenie społeczne. Zarówno organ, jaki Sąd nie dopatrzył się w sprawie dowodów, które wskazywałyby, że w przerwach od zatrudnienia ojciec skarżącej napotkał nieprzezwyciężone obiektywne przeszkody w podejmowaniu zatrudnienia, które następnie skutkowałyby zapewnieniem skarżącej, wobec której miał obowiązek alimentacyjny, minimalnych choćby środków utrzymania. Jak wywiedziono wyżej, przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku jest możliwe tylko w przypadku, gdy wykazano, iż zmarły ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia jego dziecku jest zasadne. Z ustaleń dokonanych w niniejszej sprawie wynika jednak, że wypracowany przez ojca wnioskodawczyni okres ubezpieczenia jest nieadekwatny do okresu jego życia i w świetle opisanych wyżej ustawowych przesłanek, nie daje podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia. W ocenie Sądu właściwe są także dokonane na gruncie niniejszej sprawy ustalenia organu, poparte orzecznictwem sądów administracyjnych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego (do 2003.12.31) w Warszawie z dnia 4 lipca 2001 r. II SA 388/01, publ.: Legalis nr 60080), że przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, z uwagi na uznaniowy charakter świadczenia określonego w art. 83 ust. 1, o przyznaniu którego decyduje wyłącznie Prezes ZUS, nie przewidują zbiegu tego świadczenia ze świadczeniami ustawowymi przyznawanymi przez organy emerytalno-rentowe. Powyższa okoliczność wyłącza możliwość przyznania skarżącej świadczenia w drodze wyjątku. Sąd oceniając legalność zaskarżonej decyzji na dzień jej wydania uznał, że ojciec skarżącej nie spełnił kumulatywnie wszystkich przesłanek niezbędnych do przyznania wnioskowanego świadczenia. Stwierdzić też należy, iż wydana w postępowaniu administracyjnym decyzja mieści się w ramach uznania administracyjnego, a granice tego uznania nie zostały przez Prezesa ZUS przekroczone, brak jest zatem podstaw do uwzględnienia złożonej w niniejszej sprawie skargi. Na marginesie Sąd stwierdza, że nie kwestionuje trudnej sytuacji materialnej wnioskodawczyni ani faktu, że z [...] funduszu otrzymuje bardzo niskie kwoty. Przepisy obowiązującego prawa, do stosowania którego obowiązany jest Sąd, nie uzależniają jednak możliwości pozytywnego rozpoznania niniejszej sprawy od zaistnienia tylko tej przesłanki. Dochodzone w niniejszej sprawie świadczenie nie ma charakteru socjalnego i nie jest przyznawane tylko dlatego, że wnioskodawca znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. Mając na uwadze powołane okoliczności, Sąd działając na podstawie art. 151 p.p.s.a, orzekł jak w sentencji wyroku.