IV SA/Po 283/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Józef Maleszewski (spr.) Sędziowie WSA Tomasz Grossmann WSA Katarzyna Witkowicz-Grochowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi M. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu z dnia 21 marca 2022 r. nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane oraz zwrotu tego świadczenia 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...]; 2. umarza postępowanie administracyjne; 3. zwraca skarżącej M. N. uiszczony wpis od skargi w kwocie 100 (sto) złotych. Decyzją z dnia 21 marca 2022 r. Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kaliszu, po rozpoznaniu odwołania M. N. od decyzji Prezydenta Miasta K. z dnia [...] grudnia 2021 r., nr [...] w sprawie uznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego na J. P. za świadczenie nienależnie pobrane oraz orzeczenia o obowiązku zwrotu tego świadczenia przez M. N. utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu swojej decyzji organ II instancji wskazał, że decyzją z dnia [...] października 2020 r. nr [...], Kierownik Biura Świadczeń Rodzinnych Urzędu Miasta K. przyznał M. N. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na syna J. P. w kwocie [...]złotych miesięcznie na okres od dnia [...] października 2020 r. do dnia [...] września 2021 r. We wskazanym okresie M. N. wypłacano orzeczone świadczenie zgodnie z treścią decyzji. W październiku i listopadzie 2020 r. komornik sądowy, prowadzący postępowanie egzekucyjne przeciwko dłużnikowi alimentacyjnemu - P. P., przekazał bezpośrednio M. N. łącznie kwotę [...]złotych (zaświadczenie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w K. J. K. z dnia [...] września 2021 r. sygn. akt [...] ). O przekazaniu jej tych kwot przez komornika sądowego M. N. nie poinformowała organu wypłacającego jej świadczenie z funduszu alimentacyjnego. O fakcie tym organ powziął wiadomość dopiero z zaświadczeń Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w K. J. K.. W związku z tym, wskazaną wyżej decyzją z dnia [...] grudnia 2021 r., organ I instancji uznał świadczenie z funduszu alimentacyjnego na J. P. ur. [...] r. w kwocie [...]złotych miesięcznie, wypłacone za okres od dnia [...] października 2020 r. do dnia [...] listopada 2020 r. za świadczenie nienależnie pobrane oraz orzekł o obowiązku zwrotu tego świadczenia wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego do dnia zapłaty. Zdaniem organu I instancji, świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone M. N. w okresie świadczeniowym 2020/2021 w miesiącach październiku i listopadzie 2020 r. stanowiły świadczenia nienależnie pobrane w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 877 z późn. zm., dalej: ustawa). Utrzymując w mocy decyzję organu I instancji SKO w Kaliszu wskazało, że zgodnie z art. 2 ust. 7 lit. d ustawy, przez nienależnie pobrane świadczenie należy rozumieć m.in. świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 ustawy, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Stosownie natomiast do dyspozycji art. 28 ust. 1 ustawy w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności: 1. należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia, 2. należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - do ich całkowitego zaspokojenia, 3. należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia, 4. należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym - do ich całkowitego zaspokojenia - po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. Następnie podniesiono, że na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa m.in. w art. 2 pkt 7 lit. d naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie (art. 23 ust. 1a), które to nalicza się od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty (art. 23 ust. 7). W świetle wyżej cytowanych przepisów Kolegium stwierdziło, że organ I instancji trafnie ocenił, że wypłacone M. N. świadczenie z funduszu alimentacyjnego jest świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 2 ust.7 lit. d ustawy: 1. w październiku 2020 r. do kwoty [...]złotych oraz 2. w listopadzie 2020 r. do kwoty [...]złotych, albowiem kwoty te Odwołująca się otrzymała bezpośrednio od prowadzącego postępowanie egzekucyjne komornika sądowego z pominięciem kolejności, o której mowa w art. 28 ust. 1 ustawy. Zdaniem SKO na kwalifikację prawną tych świadczeń jako świadczeń nienależnie pobranych bez wpływu pozostaje, co było powodem tego, że ściągnięte od dłużnika przez komornika pieniądze zostały wypłacone w tych miesiącach bezpośrednio odwołującej, a nie właściwemu organowi (brak wiedzy komornika o decyzji przyznającej świadczenie z funduszu, omyłka etc.). O fakcie otrzymania od komornika jakichkolwiek kwot jako okoliczności mającej wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego odwołująca powinna była - stosownie do treści art. 19 ust. 1 ustawy - niezwłocznie powiadomić organ wypłacający świadczenie, o czym została pouczona w treści decyzji z dnia [...] października 2020 r. przyznającej to świadczenie. Analizując okoliczności rozpoznawanej sprawy Kolegium stwierdziło, że wskutek przekazania w miesiącach październiku i listopadzie 2020 r. przez komornika ściągniętych alimentów bezpośrednio wierzycielce i jednocześnie wypłacenia jej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, odwołująca w części otrzymała w tym okresie przysługujące jej środki alimentacyjne niejako podwójnie. Kolegium zauważyło przy tym, że przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w sposób wyraźny i bezwzględny określają warunki i sposób ustalania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz sytuacje, kiedy świadczenie to ma charakter świadczenia nienależnie pobranego, co wyłącza uznanie administracyjne. Skargę na powyższą decyzję wywiodła do Sądu M. N., wnosząc o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz decyzji pierwszej instancji, a także zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania wg norm przepisanych. Zaskarżonym decyzjom skarżąca zarzuciła niewłaściwą interpretację przepisów art. 23 ust. 1a oraz art. 19 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W ocenie skarżącej organy obu instancji pominęły zupełnie jej argumentację podaną w odwołaniu, że świadczenie otrzymane od komornika dotyczyło alimentów na rzecz jej syna J. P. jeszcze za rok 2019, które były wymagalne jeszcze przed złożeniem wniosku o udzielenie pomocy z funduszu alimentacyjnego. Skarżąca przedłożyła również zaświadczenie komornika J. K. o zadłużeniu dłużnika za lata 2020 i 2021 wykazując, że kwota wypłacona jej przez komornika dotyczyła alimentów zaległych. W tych warunkach nie może być mowy o podwójnie pobranych alimentach za miesiąc październik i listopad 2020 r., skoro wypłacone przez komornika alimenty dotyczyły innego okresu. Skarżąca podkreśliła, że nie została pouczona, iż z chwilą otrzymania pomocy z funduszu nie wolno jej podejmować świadczeń zaległych należnych przed kilkoma laty i takowe należy przekazywać do funduszu, bowiem przede wszystkim komornik jako funkcjonariusz publiczny powinien takie prawo znać i wszelkie wpłaty dłużnika przekazywać do funduszu alimentacyjnego. Końcowo oświadczyła, że kwotę [...]zł przyjęła w dobrej wierze i wydała na bieżące potrzeby syna, nie licząc się z obowiązkiem zwrotu. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Natomiast w myśl z art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329, z późn. zm.), dalej: p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, natomiast art. 135 p.p.s.a. obliguje sąd do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich naruszeń prawa. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów Dz. U. z 2020 r. poz. 808 z późn. zm. – dalej również jako: "u.p.o.u.a.") – przede wszystkim jej art. 23 ust. 1 i 1a w zw. z art. 2 pkt 7 lit. d. Stosownie do art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d i f, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie (art. 23 ust. 1a u.p.o.u.a.). Zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. d ustawy nienależnie pobranym świadczeniem są świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Przywołany art. 28 w ustępie pierwszym stanowi zaś, że w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne (tu: komornik) zaspokaja w następującej kolejności: 1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy – do ich całkowitego zaspokojenia, 2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej – do ich całkowitego zaspokojenia, 3) należności wierzyciela alimentacyjnego – do ich całkowitego zaspokojenia, 4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym – do ich całkowitego zaspokojenia – po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. Z treści przytoczonych przepisów art. 23 ust. 1 i art. 2 pkt 7 lit. d ustawy wynika, że obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko "nienależnym świadczeniem", lecz z instytucją "świadczenia nienależnie pobranego", przy czym pojęcia te nie są tożsame. W orzecznictwie sądów administracyjnych, konsekwentnie już, zwraca się bowiem uwagę na konieczność rozróżnienia pojęć "nienależnego świadczenia" oraz "świadczenia pobranego nienależnie", przyjmując, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje m.in. wówczas, gdy świadczenie zostało przyznane i wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła, natomiast "świadczenie nienależnie pobrane", to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że się ono jemu nie należy. Pogląd o konieczności przeprowadzenia takiego rozróżnienia pojęciowego oraz o związanej z tym dopuszczalności orzekania o zwrocie świadczeń jedynie co do świadczeń nienależnie pobranych w powyższym rozumieniu, Sąd w niniejszym składzie w pełni podziela. W konsekwencji za uprawniony uznaje wniosek, że na tle definicji "nienależnie pobranego świadczenia" z art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. nie wystarczy samo tylko stwierdzenie, iż konkretne świadczenia zostały nienależnie wypłacone, ale konieczne jest ponadto wykazanie, że osoba, której te świadczenia wypłacono, pobrała je ze świadomością ich "nienależności". Dopiero takie ustalenie może być podstawą zobowiązania tej osoby do zwrotu pobranych świadczeń, na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy. W tym kontekście trzeba zaakcentować, że przepis art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. obejmuje zwłaszcza sytuacje, w których dłużnik alimentacyjny uiszcza należność bezpośrednio do rąk wierzyciela (osoby uprawnionej do świadczenia z FA albo jej przedstawiciela), pomimo tego, że powinien uczynić to na rachunek organu (komornika) prowadzącego egzekucję wyroku sądu rodzinnego zasądzającego alimenty. Również o takich wypadkach organ powinien jasno pouczyć już na etapie przyznawania świadczenia - strona powinna wiedzieć, że w trakcie trwającej egzekucji, tego rodzaju bezpośrednie regulowanie należności alimentacyjnych (czy to bieżących, czy zaległych) jest nieuprawnione. Jeżeli jednak dojdzie do przekazania należności przez dłużnika bezpośrednio osobie uprawnionej, ta ostatnia powinna o tym niezwłocznie zawiadomić właściwy organ (por. A. Korcz-Maciejko, A. Brzeźna, Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Komentarz, Warszawa 2014, art. 2 Nb 39, s. 45–46; zob. też wyrok WSA z 15.04.2015 r., IV SA/Po 1270/14, CBOSA). Jednakże w kontrolowanej sprawie zaistniała sytuacja w istotnej mierze odmienna. To bowiem nie dłużnik alimentacyjny przekazał bezpośrednio skarżącej kwotę wyegzekwowaną na poczet zasądzonych alimentów, lecz komornik. Zdaniem Sądu okoliczność ta ma kluczowe znaczenie dla oceny, czy w tej sprawie doszło do zawinionego przez skarżącą "nienależnego pobrania świadczenia" wypłaconego jej przez komornika. Z pola widzenia nie może wszak uchodzić fakt, że z woli ustawodawcy to właśnie komornik sądowy – czyli, verba legis, "organ prowadzący postępowanie egzekucyjne" w rozumieniu art. 28 u.p.o.u.a. – jest w pierwszej kolejności podmiotem zobligowanym do przestrzegania kolejności wypłat określonej w ww. przepisie, do którego odsyła art. 2 pkt 7 lit. d ustawy. Skoro zatem to komornik wypłacił skarżącej ww. kwotę należności, skarżąca zasadnie mogła pozostawać w usprawiedliwionym okolicznościami przekonaniu, że wypłata ta jest świadczeniem w pełni należnym, respektującym kolejność zaspokajania roszczeń określoną w art. 28 u.p.o.u.a. Brak podstaw do nakładania na skarżącą dodatkowego (nieprzewidzianego wprost ustawą i w jakiejś mierze uciążliwego) obowiązku kontaktowania się w takiej sytuacji z komornikiem w celu "upewnienia się", czy aby dana wypłata została dokonana przezeń z zachowaniem kolejności określonej w art. 28 u.p.o.u.a., tudzież informowania organu o takiej wypłacie dokonanej przez komornika. Z akt sprawy jasno wynika, że owa wypłata – obiektywnie nieprawidłowa – została wywołana brakiem właściwej komunikacji i współdziałania z Komornikiem, jako organem prowadzącym postępowanie egzekucyjne, a Kierownikiem Biura Świadczeń Rodzinnych Urzędu Miasta K., jako organem właściwym wierzyciela. Jak wynika z akt sprawy, pomimo że komornik przekazał skarżącej wyegzekwowane środki w październiku i listopadzie 2020 r., to pierwszą informację na ten temat przekazał on organowi dopiero [...] miesięcy później. W aktach sprawy znajduje się pismo Komornika Sądowego sporządzone dnia [...] września 2021 r. informujące o wyegzekwowaniu i przekazaniu kwot, ujętych w tabeli, przy czym pod poz. nr 4 i 5 wskazano wpłatę z października i listopada 2020 r. To pismo stanowiło impuls inicjujący postępowanie w niniejszej sprawie. Zauważyć także należy, że decyzja Prezydenta Miasta K. z dnia [...].10.2020 r. przyznająca skarżącej świadczenie z funduszu alimentacyjnego od [...].10.2020 r. została przekazana do wiadomości Komornikowi Sądowemu (k. 36 akt adm.). Uwzględnienie zatem powyższych okoliczności, dowodów i rozważań - które zostały niezasadnie przez organy administracji obu instancji pominięte - prowadzi do wniosku, że w kontrolowanej sprawie nie doszło do nienależnego pobrania świadczenia z FA w powyższym rozumieniu i wysokości, przez skarżącą. Wobec tego, w ocenie Sądu, brak jest podstaw do żądania od skarżącej zwrotu ww. świadczenia, co zarazem oznacza, iż postępowanie administracyjne w tej sprawie okazało się bezprzedmiotowe w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a. Odmienne stanowisko organów obu instancji w powyższej kwestii może być rzeczywiście postrzegane jako w istocie przerzucanie na skarżącą odpowiedzialności za brak właściwej komunikacji i współdziałania pomiędzy Komornikiem Sądowym, a Kierownikiem Biura Świadczeń Rodzinnych Urzędu Miasta K.. Mając wszystko to na uwadze, Sąd – na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. oraz art. 145 § 3 p.p.s.a. uchylił decyzje organów obu instancji (pkt 1 sentencji wyroku) oraz umorzył postępowanie administracyjne w całości (pkt 2 sentencji wyroku). O zwrocie nienależnie uiszczonego wpisu w kwocie 100 zł orzeczono na podstawie art. 225 p.p.s.a. (pkt 3 wyroku). Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842, z późn. zm.), w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania ww. zarządzenia Przewodniczącego Wydziału.