I SA/Wa 1474/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj Sędzia WSA Jolanta Dargas Sędzia WSA Magdalena Durzyńska (spr.) Protokolant referent Magdalena Murawska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 listopada 2022 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 26 kwietnia 2022 r. nr DSZ-V.4321.1.152.2022.AC w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z 26 kwietnia 2022 r. nr DSZ-V.4321.1.152.2022.AC, Minister Rodziny i Polityki Społecznej (dalej jako organ/minister) działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa w związku z art. 16 ust. 10 i art. 25 ust. 10 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2022 r. poz. 1577, z późn. zm., dalej jako ustawa) utrzymał w mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego z 8 lutego 2022 r. nr 1775/2022/WN, w sprawie udzielenia ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych za okres od 1 kwietnia 2016r. do 30 kwietnia 2016r. W uzasadnieniu organ podał, że Wojewoda Mazowiecki decyzją z 23 lipca 2020 r., nr 2219/ŚW/2020 ustalił, że świadczenie wychowawcze w kwocie 1000 zł wypłacone M. K., (dalej jako "skarżąca") za okres od 1 kwietnia 2016r. do 30 kwietnia 2016r.są świadczeniami nienależnie pobranymi i zobowiązał skarżącą do ich zwrotu. Wnioskiem z 12 sierpnia 2020 r. skarżąca wniosła o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie w wysokości 17 714, 85 zł, wskazując na trudną sytuację rodzinną. Skarżąca wskazała na chorobę córki ([...]) i koszty z tym związane w wysokości 769,50 zł miesięcznie, brak możliwości zatrudnienia z uwagi na konieczność przygotowywania córce posiłków (ważenie np. chleba), koszty związane z utrzymywaniem mieszkania w [...] w których mąż się leczy, niemożność pracy męża, który w listopadzie 2016 r. uległ wypadkowi w [...] i był na zwolnieniu lekarskim, otrzymywał rentę w wysokości 21,71 euro, a obecnie od grudnia 2019 r. rentę w Polsce w kwocie 529,49 zł miesięcznie. Wniosek skarżącej o umorzenie ww świadczeń organ rozpoznał odrębnymi decyzjami administracyjnymi z uwagi na to, że uznanie świadczeń jako nienależnie pobranych miało miejsce w kilku decyzjach administracyjnych. Na podstawie oświadczenia skarżącej organ I instancji ustalił, że miesięczny dochód rodziny skarżącej wynosi 5 842,28 zł. Na kwotę tę składa się renta rodzinna w kwocie 529,49 zł, zasiłek z [...] Urzędu Pracy w wysokości 2 908,95 zł (przyznany do 30 września 2021 r.), oraz zasiłki w wysokości: 358 zł, 1830 zł, 215,84 zł). Dalej organ II instancji podał, że zgodnie z art. 16 ust. 10 w związku z art. 25 ust. 10 ustawy, wojewoda, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Jak podał minister, powyższy przepis jest wyjątkiem od zasady (...), w myśl której w państwie praworządnym regułą jest obowiązek zwrotu świadczenia publicznego, które zostało pobrane przez jednostkę mimo braku uprawnienia do pobrania danego świadczenia; rozkładanie płatności na raty, odraczanie jej terminu czy - w szczególności - umorzenie nienależnie pobranego świadczenia powinny być zatem środkami stosowanymi wyjątkowo, niedopuszczalna jest w tym zakresie wykładania rozszerzająca (przywołał wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 17 października 2019 r., sygn. akt II SA/Go 412/19). Minister wyjaśnił, że pod pojęciem szczególnych okoliczności uzasadniających umorzenie należności mieszczą się sytuacje nadzwyczajne, wyjątkowe i niezależne od działania strony. Sam fakt braku środków na jednorazową zapłatę zobowiązania nie wypełnia jeszcze powyższej przesłanki. Braku możliwości jednorazowej spłaty nie można bowiem upatrywać wyłącznie w dolegliwości finansowej jakiej doświadcza osoba zobowiązana w związku koniecznością wywiązania się z ciążących na niej zobowiązań. Organ podkreślił, że zgodnie z art. 25 ust. 9 ustawy kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego do dnia spłaty. Podał, że sytuacja skarżącej na tle innych osób wymagających pomocy w szczególnie trudnej sytuacji rodziny, nie jest nadzwyczajna. W ocenie organu odwoławczego występowanie samej tylko trudnej sytuacji majątkowej nie stanowi wystarczającej przesłanki umorzenia nienależnie pobranych świadczeń gdyż jest instytucją zastrzeżoną do sytuacji szczególnie drastycznych, np. gdy ze względu na wiek, stan zdrowia oraz znikome źródło dochodów na utrzymanie nie jest możliwe wywiązanie się z zobowiązania. Podkreślił, że pojęcie szczególnych okoliczności uzasadniających umorzenie należności nie można utożsamiać z subiektywnym przekonaniem strony o potrzebie umorzenia zaległości. Ponieważ instytucja umorzenia ma charakter wyjątkowy (zasadą jest bowiem spłacenie należności), uzasadnieniem jej zastosowania będzie wystąpienie względów nadzwyczajnych, okoliczności, które mogłyby zachwiać podstawami egzystencji osoby wnioskującej o ulgę. Odnosząc się ponadto do zarzutów odwołania, organ podkreślił, iż warunkiem udzielenia ulgi w spłacie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, w postaci umorzenia należności nie jest wyłącznie wykazanie, iż spłata zobowiązania odbędzie się z uszczerbkiem dla budżetu rodziny, ale uprawdopodobnienie, iż spłata zobowiązania przy zachowaniu należytej staranności, nie jest w ogóle możliwa. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wywiodła skarżąca zaskarżając decyzję w całości i wnosząc o jej uchylenie. Skarżąca zarzuciła ministrowi naruszenie: 1. przepisów prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - tj. art. 7 kpa w zw. z art. 77 § 1 kpa w zw. z art. 80 kpa polegające na zaniechaniu przez organy obydwu instancji podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, brak zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego w sposób wyczerpujący i wszechstronny a jedynie wybiórczy i powierzchowny (w szczególności dowodu z dowodów z dokumentów przedłożonych przez skarżącą - np. dokumentacji medycznej dot. córki skarżącej i wagi choroby małoletniej, dokumentów dot. sytuacji zdrowotnej i możliwości zarobkowych męża skarżącej, faktur i rachunków, stanowiska skarżącej), co doprowadziło do dokonania nieprawidłowej oceny dowodów, wbrew logice i doświadczeniu życiowemu i do wyciągnięciu z materiału dowodowego wniosków, które nie znajdują potwierdzenia w materiale dowodowym, tj: - jakoby skarżąca nie podała w toku postępowania administracyjnego żadnych okoliczności świadczących o występowaniu szczególnych okoliczności podczas, gdy skarżąca od początku postępowania konsekwentnie wskazuje na sytuację zdrowotną i rodzinną: chorobę swojej córki, która w związku z cierpieniem na ciężką chorobę metaboliczną ([...]) posiada ustalony stopień niepełnosprawności i jako osoba niepełnosprawna wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (orzeczenie wydano do dnia 25 kwietnia 2024r.), zaś pomoc tę świadczy matka małoletniej (skarżąca), zły stan zdrowia męża skarżącej po wypadku, któremu uległ w 2016r. (złamanie kości piętowych w obydwu stopach), posiadanie na stałe śrub w piętach stabilizujących kości piętowe oraz związaną ze złym stanem zdrowia częściową niezdolność do pracy, permanentne i dotkliwe dolegliwości bólowe męża skarżącej, które uniemożliwiają mu codzienne funkcjonowanie, - jakoby skarżąca miała obiektywną możliwość podjęcia pracy podczas, gdy choroba córki skarżącej wymaga od skarżącej długotrwałej opieki i pomocy małoletniej, bycia w ciągłej gotowości przybycia do placówki szkolnej małoletniej z uwagi na częste skoki i spadki cukru i związaną z tym konieczność szybkiego podania insuliny (co się często zdarza), ważenia i liczenia zawartości cukru w każdym posiłku dla małoletniej, regularnego i bieżącego monitorowania poziomu cukru u małoletniej (także kilkukrotnie w nocy), - jakoby skarżąca miała obiektywną możliwość podjęcia pracy podczas, gdy skarżąca pobiera świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z uwagi na chorobę córki, - jakoby sytuacja zdrowotna córki skarżącej (ciężka choroba metaboliczna - [...] oraz początki [...]) oraz męża skarżącej (złamanie kości piętowych w obydwu stopach) nie były okolicznościami szczególnymi podczas, gdy skarżąca nie ma na ww. sytuację zdrowotną członków rodziny związaną z ww. schorzeniami wpływu, okoliczności te nie były obiektywnie do przewidzenia, nie dało się zaplanować takiego rozwoju zdarzeń, - jakoby skarżąca uzasadniała wniosek o umorzenie należności z tytułu kwoty nienależnie pobranych świadczeń jedynie swoją sytuacją finansową podczas, gdy skarżąca od początku konsekwentnie wskazuje na trudną sytuację zdrowotną rodziny skarżącej, która to w konsekwencji przekłada się także na sytuacje materialną - czego organ zupełnie nie wziął pod uwagę, przepisów prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy; 2) art. 7 kpa w zw. z art. 77 § 1 kpa w zw. z art. 80 kpa poprzez dokonanie ustaleń faktycznych przez organ II, a także I instancji wyłącznie w oparciu o materiał dowodowy, który był zgodny z góry przyjętą przez organy tezą o braku występowania w sytuacji skarżącej szczególnych okoliczności uzasadniających przyznanie jej ulgi w postaci umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń - przy ocenie dowodów organy I i II instancji zupełnie pominęły fakty dot. sytuacji zdrowotnej członków rodziny skarżącej, konieczność sprawowania osobistej stałej i długotrwałej opieki nad córką skarżącej i konieczności ciągłego kontrolowania u małoletniej poziomu cukru, ogromu pracy i pełnej dyspozycyjności jakiej sytuacja zdrowotna członków rodziny wymaga od skarżącej, co w konsekwencji ma bezpośrednie przełożenie na fakt, iż skarżąca nie jest w stanie podjąć pracy zarobkowej, 3) art. 81 a kpa poprzez rozstrzygnięcie wątpliwości interpretacyjnych co do stanu faktycznego sprawy przez organy obydwu instancji wyłącznie na niekorzyść skarżącej wbrew zasadzie rozstrzygania wątpliwości interpretacyjnych, 4) przepisów prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy art. 8 ust. 1 kpa poprzez prowadzenie postępowania administracyjnego w sposób nie budzący zaufania skarżącej do władzy publicznej, wbrew zasadom proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania, 5. przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie co skutkowało nieprawidłowym przyjęciem, iż w sytuacji skarżącej nie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające udzielenie skarżącej ulgi w postaci umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami ustawowymi podczas, gdy sytuacja przede wszystkim rodzinna oraz zdrowotna rodziny skarżącej, a w konsekwencji także materialna wprost wskazuje na spełnienie ustawowych przesłanek do udzielenia jej wnioskowanej ulgi. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Jak wynika z akt sprawy, skarżąca została zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, a decyzja w tym zakresie jest ostateczna. Obecnie przedmiotem wniosku skarżącej jest żądanie umorzenia ww należności z uwagi na trudną sytuację rodzinną i majątkową skarżącej. W kontrolowanej sprawie nie wykazano aby zaszły szczególnie uzasadnione okoliczności. Skarżąca posiada troje dzieci, dwóch dorosłych synów i nastoletnią uczęszczającą do szkoły córkę, na poczet której niepełnosprawności pobiera świadczenie pielęgnacyjne. Skarżąca nie pracuje i nigdy wcześniej nie pracowała, także przed stwierdzeniem [...] u córki; a dochód rodziny z zasiłków sięga aktualnie, wg jej oświadczenia) 4000 zł miesięcznie. Szczególna sytuacja, na którą powołała się w skardze, a wcześniej w odwołaniu, a więc stan zdrowia jej córki i męża – w świetle osiąganych pomimo to dochodów, nie uzasadnia stwierdzenia zaistnienia przesłanek z przywołanych przez organ przepisów ustawy. Okoliczność pozostawania w trudnej sytuacji finansowej a także choroba pozostającego w domu męża nie stanowi podstawy do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, skoro skarżąca nie podejmuje zatrudnienia podnosząc, że musi przygotowywać posiłki córce uczęszczającej do szkoły - na zasadach takich jak inne dzieci w jej wieku. Zaskarżona decyzja została należycie uzasadniona, wskazano w niej stan faktyczny, podstawę prawną a wywód organu pozostaje logiczny i nie budzi wątpliwości Sądu. Nie sposób zatem przyjąć, że w sprawie doszło do naruszenia prawa czy też przekroczenia granic uznania administracyjnego. W zaskarżonej decyzji Sąd nie dopatrzył się dowolności. Nie sposób przy tym przyjąć aby organ naruszył art. 7 czy art. 77 kpa – skoro wykazanie szczególnej sytuacji warunkującej skorzystanie z beneficjum, jakim jest umorzenie obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń – obciąża wnioskodawcę. Trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich innych rodzin. [...] córki w ocenie Sądu nie uzasadnia przyjęcia nadzwyczajnej sytuacji, zwłaszcza, że pomimo tej choroby dochód rodziny kształtuje się na poziomie netto średniej podawanej przez GUS krajowej pensji. W świetle orzecznictwa szczególnymi okolicznościami w rozumieniu omawianej regulacji są np. wypadki losowe – np. wypadek komunikacyjny, klęska żywiołowa, ciężka choroba, ale i splot różnych okoliczności, w tym kalectwo, obiektywny i stały brak jakichkolwiek możliwości zarobkowych itp. Za niezasadne uznaje się umorzenie należności w stosunku do osób, które co prawda deklarują, że znajdują się w trudnej sytuacji majątkowej, ale jednocześnie posiadają obiektywną zdolność do pracy i do uzyskiwania dochodu pozwalającego na zapewnienie odpowiedniego poziomu życia. Kłóciłoby się to bowiem z fundamentalną dla prawa socjalnego zasadą subsydiarności (tak np. WSA w Gorzowie Wielkopolskim w wyroku 17 października 2019 r. II SA/Go 412/19). Wg akt sprawy rodzina skarżącej była objęta pomocą społeczną, jeszcze przed wypadkiem męża m.in. pomocą żywnościową w ramach programu Operacyjnego Pomoc Żywnościowa 2014-2020, uprzednio skarżąca pobierała świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z pracy – z uwagi na niepełnosprawność ojca, decyzją Wójta Gminy [...] z 23 listopada 2021 r. nr [...] r. świadczenie to zostało cofnięte z uwagi na to, że ojcem zajęła się siostra skarżącej, stosowne świadczenie skarżąca zaczęła wówczas pobierać na córkę. Nie ulega wątpliwości, że rodzina strony skarżącej jest w trudnej sytuacji rodzinnej z uwagi na to, że jej mąż jest po wypadku i nie pracuje, a córka jest chora na [...]. Jednakże oceniając w całokształcie sytuację życiową i finansową ww rodziny, słusznie organ przyjął, że nie jest ona wyjątkowo szczególna w porównaniu do sytuacji rodzin, które korzystają z opieki społecznej czy którym udzielono prawa do umorzenia świadczenia czy rozłożono świadczenie na raty. Pomoc społeczna (a umorzenie należności pieniężnych jest jedną z jej form) świadczona jest przede wszystkim osobom, które nie są w stanie poradzić sobie, mimo czynionych starań, z życiem codziennym przede wszystkim w aspekcie wydatków na życie. Zwykle są to ludzie którzy nie mają żadnych dochodów lub ich dochody są na tak niskim poziomie że nie są w stanie się z nich utrzymać, co w kontrolowanej sprawie nie występuje. Rodzina posiada stałe dochody, w tym dochody z opieki społecznej, jest rodziną tzw. pełną, skarżąca ma dwóch zdrowych dorosłych synów, córka uczęszcza do szkoły, a więc jest to przeciętna statystycznie rodzina. Z kolei wypadek męża miał miejsce w 2016 r. a więc 5 lat temu co oznacza, że okoliczność ta nie ma charakteru nagłego; poza tym skarżąca podała, że przez cały czas małżeństwa (20 lat) nigdy nie pracowała zaś charakter obecnej choroby córki nie wyklucza jej zawodowo, tym bardziej że ojciec dziecka, jakkolwiek nie jest zdolny do stałej pracy, to jednak porusza się w domu, a jego ograniczenia nie wykluczają go z pomocy żonie w wychowywaniu dzieci, w tym i w zakresie przygotowywania i ważenia posiłków dla córki. W związku z tym Sąd uznał, że organ nie naruszył wskazanych w skardze przepisów postępowania administracyjnego a w konsekwencji prawa materialnego i prawidłowo uznał, że sytuacja rodziny Skarżącej nie jest szczególnie trudna w porównaniu do innych osób którym pomoc Państwa jest udzielana. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu i na podstawie art. 151 ppsa - skargę oddalił.