I OSK 8/20

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Piotr Przybysz Sędziowie: sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska sędzia del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 2 lutego 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 17 października 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 850/19 w sprawie ze skargi J. S. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] czerwca 2019 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wyrokiem z dnia 17 października 2019 r. oddalił skargę J. S. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] czerwca 2019 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania. Skargę kasacyjną od tego wyroku wywiódł J. S. na podstawie art. 173 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - dalej jako: "p.p.s.a.") zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono stosownie do treści art. 174 pkt 2 p.p.s.a.: 1. naruszenie przepisów postępowania, mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. i w zw. z art. 28 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (dalej jako: "k.p.a.") oraz art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 kwietnia, 1989r. Prawo o stowarzyszeniach (dalej jako: "p.s."), w zw. z art. 9 ust. 2a, 2b i 2i ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r, Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (dalej jako: "p.w.u.k.r.s."), poprzez błędną ocenę i podzielenie stanowiska Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...], że skarżący jako członek stowarzyszenia: [...] (dalej jako: "Stowarzyszenie") nie posiada interesu prawnego do występowania w sprawie jako strona postępowania prowadzonego na podstawie art. 9 ust. 2b p.w.u.k.r.s., pomimo, że stosownie do zarzutu skarżącego przedmiotowa sprawa dotyczy składników majątkowych Stowarzyszenia i w tym zakresie interes prawny skarżącego można wywieść z przepisów prawa materialnego. 2. naruszenie przepisów postępowania, mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 134 § 1 i 151 p.p.s.a. i w zw. z art. 28 k.p.a. oraz art. 52 p.s., a także art. 339 i 341 ustawy z dnia 24 kwietnia 1964r, kodeks cywilny (dalej jako: "k.c.") poprzez brak przeanalizowania i odniesienia się przez Sąd Wojewódzki do wszystkich okoliczności sprawy, czego konsekwencją jest niezrealizowanie przez ten sąd zasady pełnej kontroli zgodności z prawem zaskarżonego postanowienia w granicach sprawy, w zakresie jakim interesu prawnego do uczestnictwa skarżącego w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 9 ust. 2b p.w.u.k.r.s, można doszukać się w mającym znaczeniu dla sprawy art. 52 p.s. oraz w okolicznościach posiadania samoistnego przedmiotowego majątku przez członków Stowarzyszenia, w tym i skarżącego, istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Żądaniem skargi kasacyjnej objęto rozpoznanie jej na rozprawie oraz uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi, który wydał orzeczenie, a także na zasadzie art. 204 p.p.s.a. zasądzenie od organu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Ponadto wniesiono o zwrócenie się przez Naczelny Sąd Administracyjny do Trybunału Konstytucyjnego w trybie art. 193 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej z pytaniem prawnym o zgodność z Konstytucją Rzeczpospolitej Polskiej art. 9 ust 2a, 2b, 2i, 2j u.p.w.k.r.s., w szczególności z art. 2, 12, 21 i 64 Konstytucji RP. Pismem z dnia [...] września 2022 r. pełnomocnik skarżącego kasacyjnie oświadczył, że wyraża zgodę na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga kasacyjna jest niezasadna. Na wstępie należy wskazać, że art. 193 zd. drugie p.p.s.a. wyłącza odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wymogów dotyczących koniecznych elementów uzasadnienia wyroku, które przewidziano w art. 141 § 4 w zw. z art. 193 zd. pierwsze p.p.s.a. Uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W takim uzasadnieniu Naczelny Sąd Administracyjny nie przedstawia więc opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej podawanej przez organy administracji i Sąd pierwszej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę tylko w granicach skargi kasacyjnej (art. 183 § 1 p.p.s.a.), z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania, co oznacza związanie przytoczonymi w skardze kasacyjnej jej podstawami, określonymi w art. 174 p.p.s.a. Wobec niestwierdzenia zaistnienia przesłanek nieważności postępowania, oceniając wyrok Sądu I instancji - w ramach zarzutów zgłoszonych w skardze kasacyjnej - Naczelny Sąd Administracyjny uznał te zarzuty za niezasadne. Niezasadnie Sądowi Wojewódzkiemu zarzucono naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. i w zw. z art. 28 k.p.a. oraz art. 2 ust. 1 i 2 p.s. w zw. z art. 9 ust. 2a, 2b i 2i u.w.p.k.r.s. Na podstawie art. 2 ust. 1 i 2 p.s. stowarzyszenie jest dobrowolnym, samorządnym, trwałym zrzeszeniem o celach niezarobkowych, które samodzielnie określa swoje cele, programy działania i struktury organizacyjne oraz uchwala akty wewnętrzne dotyczące jego działalności. Na podstawie art. 9 ust. 2b u.p.w.k.r.s. mienie podmiotu podlegającego obowiązkowi wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego (art. 9 ust. 2a) z dniem 1 stycznia 2016 r. staje się nieodpłatnie własnością Skarbu Państwa. Przesłanką nabycia mienia jest nieprzerejestrowanie podmiotu do Krajowego Rejestru Sądowego w zakreślonym ustawą terminie. Organem, który wydaje decyzję w tym przedmiocie jest starosta właściwy z uwagi na miejsce położenia nieruchomości (art. 9 ust. 2i zd. pierwsze ). Istota sporu dotyczy tego czy byłemu prezesowi zlikwidowanego stowarzyszenia przysługuje przymiot strony w sprawie rozstrzyganej na podstawie art. 9 ust. 2i u.p.w.k.r.s. W wyroku z dnia 26 kwietnia 2022 r. sygn. I OSK 3842/18 Naczelny Sąd Administracyjny odwołując się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 grudnia 2019 r., sygn. akt P 13/18 zajął stanowisko, że byli wspólnicy spółki mają interes prawny w tym, aby weryfikować ustalenia starosty co do zakresu majątku przypadającego Skarbowi Państwa na dzień 1 stycznia 2016 r. Sąd wskazywał, że art. 9 ust. 2b zdanie trzecie u.p.w.k.r.s. został uznany za niezgodny z art. 64 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 grudnia 2019 r., sygn. akt P 13/18 (Dz.U.2019, poz. 2421) z dniem 17 grudnia 2019 r. i w tym kontekście należało rozważyć przymiot strony w postępowaniu prowadzonym w oparciu o art. 9 ust. 2b u.p.w.k.r.s. Zgodnie z art. 28 k.p.a. interes prawny strony należy wywodzić z przepisów prawa materialnego. Odpowiedzi wymaga zatem, komu można przypisać przymiot strony w powyższym postępowaniu kończącym się orzeczeniem o nabyciu uprawnień majątkowych likwidowanego stowarzyszenia przez Skarb Państwa. W powoływanym wyroku Naczelny Sąd Administracyjny powoływał się na fakt niezasadnego różnicowania sytuacji prawnej podmiotów, zestawiając przepisy art. 9 ust. 2b u.p.w.k.r.s. z art. 82 Kodeksu spółek handlowych, który stanowi że pozostały po spłacie zobowiązań likwidowanej spółki "majątek dzieli się między wspólników stosownie do postanowień umowy spółki. W przypadku braku stosownych postanowień umowy spłaca się wspólnikom udziały. Nadwyżkę dzieli się między wspólników w takim stosunku, w jakim uczestniczą oni w zysku". Z tego też przepisu interes prawny wspólników zlikwidowanej spółki wywodził Sąd w powoływanym wyroku. Należy jednak zauważyć, że analogiczna sytuacja nie ma miejsca w przypadku stowarzyszeń. Majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej, jednakże, na podstawie art. 34 zd. 2 p.s. dochód z działalności gospodarczej stowarzyszenia służy realizacji celów statutowych i nie może być przeznaczony do podziału między jego członków. Nie budzi wątpliwości, że inaczej niż w przypadku wspólników spółki przeniesienie prawa własności nieruchomości dotychczas będącej własnością stowarzyszenia na rzecz Skarbu Państwa nie godzi w prawa majątkowe członków stowarzyszenia. W przypadku likwidacji stowarzyszenia majątek zlikwidowanego stowarzyszenia przeznacza się na cel określony w statucie lub w uchwale walnego zebrania członków (zebrania delegatów) o likwidacji stowarzyszenia. W razie braku postanowienia statutu lub uchwały w tej sprawie, sąd orzeka o przeznaczeniu majątku na określony cel społeczny (art. 38 p.s.). Majątek likwidowanego stowarzyszenia podąża zatem torami wytyczonymi przez ustawodawcę. W tym więc przypadku interes prawny byłego członka zlikwidowanego stowarzyszenia nie będzie wyrażał się w prawie do kwestionowania braku złożonego wniosku o przerejestrowanie spółki, ani w prawie do oceny czy nieruchomości przechodzące na rzecz Skarbu Państwa istotnie były własnością stowarzyszenia. Niezasadnie również Sądowi Wojewódzkiemu zarzucono naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 134 § 1 i 151 p.p.s.a. i w zw. z art. 28 k.p.a. oraz art. 52 p.s. a także art. 339 i 341 k.c. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 52 p.s. należy zwrócić uwagę, że przepis ten dzieli się na dalsze jednostki redakcyjne. Naczelny Sąd Administracyjny orzekając w granicach skargi kasacyjnej, granice te musi wywieść właśnie ze złożonego środka zaskarżenia. Naczelny Sąd Administracyjny nie może wyjść poza granice (zarzuty) skargi kasacyjnej i nie może zarzutów skargi kasacyjnej domniemywać. Odnosząc się do uzasadnienia skargi kasacyjnej w tym zakresie należy zauważyć, że skarga kasacyjna nie zarzuciła Sądowi Wojewódzkiemu akceptacji wadliwych ustaleń faktycznych, ani wadliwej oceny materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy. Ustalenie o uznaniu [...] za wykreślone z dniem [...] stycznia 2016 r. udokumentowano pismem Sądu Rejonowego w Rzeszowie z dnia [...] lutego 2019 r. nr [...]. Argumentacja skargi kasacyjnej dotycząca naruszenia art. 52 p.s. zmierza w istocie do zakwestionowania ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie. Tymczasem, zasadność naruszenia prawa materialnego nie może zostać skutecznie podważona na podstawie stanu faktycznego, który sama strona skarżąca uznaje za prawidłowy. Dalej należy też wskazać, że niezasadnie skarżący kasacyjnie swój interes prawny wywodzi z art. 339 i art. 341 k.c. powołując się na swój status posiadacza samoistnego. Samoistne posiadanie nieruchomości bez uregulowanego w tym względzie tytułu prawnego nie uzasadnia przyznania statusu strony. Przymiot strony wynika bowiem z faktu oddziaływania na prawa przysługujące do nieruchomości, a samoistnemu posiadaczowi nie przysługują prawa do nieruchomości. Powyższe czyni jednocześnie nieuzasadnionym zarzut oparty na art. 134 § 1 p.p.s.a. Odnosząc się do zgłoszonego w skardze kasacyjnej wniosku o zwrócenie się do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym Naczelny Sąd Administracyjny nie uznał tego wniosku za zasadny we wskazanym zakresie. W tej bowiem sprawie mamy do czynienia z sytuacją, w której - jak przyznaje skarżący kasacyjnie - doszło do wykreślenia ex lege stowarzyszenia, z uwagi na fakt, że nie dopełniono ustawowego obowiązku. Na obecnym etapie, istota sporu nie dotyczy zatem oceny zasadności wykreślenia i utraty bytu prawnego przez wykreślone z mocy prawa stowarzyszenie (art. 2 i art. 12 Konstytucji RP), ani odszkodowania za wywłaszczenie wykreślonego stowarzyszenia i przysługującego - temu stowarzyszeniu - prawa własności (art. 21 oraz art. 64 Konstytucji RP), ale interesu prawnego - osoby fizycznej - byłego członka wykreślonego stowarzyszenia w postępowaniu dotyczącym stwierdzenia nabycia z mocy prawa majątku po zlikwidowanym stowarzyszeniu. W rezultacie, biorąc powyższe pod uwagę, Naczelny Sąd Administracyjny - z mocy art. 184 p.p.s.a. - orzekł jak w sentencji.