I OSK 176/20

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maciej Dybowski Sędziowie: Sędzia NSA Iwona Bogucka (spr.) Sędzia NSA Zygmunt Zgierski po rozpoznaniu w dniu 10 maja 2023 r. wniosków E.R. i E.R. o wyłączenie sędziów NSA Karola Kiczki i Marioli Kowalskiej w sprawie ze skargi kasacyjnej E.R. i E.R od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 11 września 2019 r., sygn. akt II SA/Gd 189/19 w sprawie ze skargi E.R. i E.R. na postanowienie Wojewody Pomorskiego z dnia 20 grudnia 2018 r., nr NSP-VIII.7581.1.138.2018.ND w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie odszkodowania za nieruchomość przejętą pod drogę postanawia: oddalić wnioski. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z 11 września 2019 r., sygn. akt II SA/Gd 189/19 oddalił skargę E.R. i E.R.2 na postanowienie Wojewody Pomorskiego z dnia 20 grudnia 2018 r., nr NSP VIII.7581.1.138.2018.ND w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie odszkodowania za nieruchomość przejętą pod drogę. Od powyższego wyroku skarżący wywiedli do Naczelnego Sądu Administracyjnego skargę kasacyjną. Zawiadomieniem z 9 marca 2023 r. strony zostały powiadomione, że skarga kasacyjna zostanie rozpoznana na rozprawie w dniu 20 czerwca 2023 r. w składzie: s. Karol Kiczka, s. Mariola Kowalska (spr.), s. Anna Wesołowska. Zawiadomienie to zostało doręczone pełnomocnikowi skarżących 14 marca 2023 r. (k. 159 akt sądowych). Zawiadomieniem z 27 marca 2023 r. strony zostały poinformowane o zmianie terminu posiedzenia Sądu w składzie: s. Karol Kiczka, s. Mariola Kowalska (spr.), s. Anna Wesołowska na dzień 12 czerwca 2023 r. Pismem datowanym na 29 marca 2023 r., nadanym za pośrednictwem poczty w dniu 30 marca 2023 r., pełnomocnik skarżących złożył wnioski o wyłączenie sędziów – Karola Kiczki i Marioli Kowalskiej, powołując się na art. 19 i art. 20 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259; dalej p.p.s.a.). W uzasadnieniu wniosku dotyczącego sędziego Karola Kiczki wskazano, że został on powołany do pełnienia urzędu przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej postanowieniem z 25 maja 2022 r. nr 1130.48.2022 na wniosek skierowany uchwałą Krajowej Rady Sądownictwa nr 545/2021 z 14 maja 2021 r. W świetle wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (Wielkiej Izby) z dnia 19 listopada 2019 r. (nr C 585/18, C-624/18, C 625/18) oraz uchwały pełnego składu Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r., wydanej w sprawie o sygn. akt: BSA 1-4110-1/20 (konkluzje której to uchwały odnosić można również do sędziów sądów administracyjnych, którzy wyłaniani są w tożsamym trybie co sędziowie sądów powszechnych), zachodzą wątpliwości co do bezstronności i niezależności tak wyłonionego Sądu, a orzeczenie wydane przez sędziego powołanego do pełnienia urzędu w takim trybie może zostać uznane za naruszenie prawa do Sądu. W uzasadnieniu wniosku dotyczącego sędzi Marioli Kowalskiej wskazano, że została ona powołana do pełnienia urzędu przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej postanowieniem z 18 grudnia 2022 r. nr 1130.60.2022 na wniosek skierowany uchwałą Krajowej Rady Sądownictwa nr 513/2020 z 7 lipca 2020 r. W świetle wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (Wielkiej Izby) z dnia 19 listopada 2019 r. (nr C 585/18, C-624/18, C 625/18) oraz uchwały pełnego składu Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r., wydanej w sprawie o sygn. akt: BSA 1-4110-1/20 (konkluzje której to uchwały odnosić można również do sędziów sądów administracyjnych, którzy wyłaniani są w tożsamym trybie co sędziowie sądów powszechnych), zachodzą wątpliwości co do bezstronności i niezależności tak wyłonionego Sądu, a orzeczenie wydane przez sędziego powołanego do pełnienia urzędu w takim trybie może zostać uznane za naruszenie prawa do Sądu. W oświadczeniu z 21 kwietnia 2023 r. s. Mariola Kowalska oświadczyła, że między nią a stronami postępowania nie zachodzą okoliczności, o jakich mowa w art. 18 p.p.s.a., uzasadniające jej wyłączenie z mocy ustawy, jak też nie istnieją okoliczności o jakich mowa w art. 19 p.p.s.a., mogące wywoływać uzasadnioną wątpliwość co do jej bezstronności w sprawie. Analogicznej treści oświadczenie w dniu 25 kwietnia 2023 r. złożył s. Karol Kiczka. Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje: Jako podstawa prawna jednobrzmiących wniosków o wyłączenie wskazane zostały przepisy art. 19 i 20 § 1 p.p.s.a., z których tylko art. 19 p.p.s.a. określa przesłanki wyłączenia. Zgodnie z art. 19 p.p.s.a., niezależnie od przyczyn wymienionych w art. 18 p.p.s.a., sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Wniosek o wyłączenie sędziego strona zgłasza na piśmie lub ustnie do protokołu posiedzenia w sądzie, w którym sprawa się toczy, uprawdopodabniając przyczyny wyłączenia. Ze względu na powołaną podstawę prawną, wnioski zostały zatem złożone w trybie przewidzianym ustawą – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przepisy tej ustawy dotyczące wyłączenia sędziego (art. 18-24 p.p.s.a.) przewidują wyłączenie sędziego od rozpoznania sprawy z mocy samej ustawy (art. 18 p.p.s.a.) oraz wyłączenie przez sąd - na żądanie sędziego lub na wniosek strony (art. 19 p.p.s.a.). Na mocy art. 193 p.p.s.a. przepisy te mają odpowiednie zastosowanie w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Instytucja wyłączenia sędziego jest zaś istotną gwarancją procesową, która ma zapewnić rozpoznanie sprawy przez sąd w takim składzie orzekającym, którego sędziowie nie pozostają w relacjach osobistych ze stronami oraz nie mieli określonych wcześniej związków z rozpoznawaną sprawą. Ratio legis przepisów o wyłączeniu sędziego we wszystkich procedurach sądowych sprowadza się do eliminowania przyczyn, które mogą skutkować wątpliwościami, co do bezstronności i obiektywizmu sędziego w rozpoznaniu określonej sprawy. Rozpoznanie wniosku złożonego w tym trybie następuje w składzie trzech sędziów, na posiedzeniu niejawnym, o wyłączeniu rozstrzyga sąd, w którym sprawa się toczy (art. 22 § 1 i 2 p.p.s.a.). Natomiast z dniem 15 lipca 2022 r., na podstawie przepisów ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2022 r. poz. 1259), wszedł w życie art. 5a ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137 ze zm., dalej: p.u.s.a.), który wprowadza szczególną podstawę wyłączenia sędziego, związaną ściśle z okolicznościami jego powołania na stanowisko, oraz reguluje postępowanie w tym przedmiocie. Przepis ten przewiduje możliwość zbadania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego lub sędziego delegowanego do pełnienia obowiązków sędziego w sądzie administracyjnym wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowania po powołaniu, przy uwzględnieniu dalszych wymienionych w § 1 tego przepisu okoliczności. Badania dokonuje się na wniosek strony skarżącej lub uczestnika postępowania na prawach strony (art. 5a § 3), a uwzględniając wniosek, sąd wyłącza sędziego od rozpoznania sprawy (art. 5a § 13). Wniosek taki składa się w terminie tygodnia od zawiadomienia o składzie rozpoznającym sprawę, a Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje wniosek w składzie 5 sędziów losowanych spośród całego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego. Istnieje zatem różnica w trybie rozpoznania takiego wniosku, pomijając wymagania dotyczące również jego treści. W niniejszej sprawie kwalifikowany pełnomocnik skarżących złożył wnioski, których podstawa prawna wskazuje na tryb wyłączenia sędziego uregulowany w p.p.s.a., zaś uzasadnienie tych wniosków odwołuje się do okoliczności powołania sędziów, związanych z przeprowadzeniem procedury z udziałem Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r. poz. 3). Przyjęcie, że do rozpoznania wniosków znajduje zastosowanie art. 5a p.u.s.a. nie jest jednak możliwe z tego powodu, że nie spełniają one warunków formalnych, w szczególności nie zostały złożone w przewidzianym terminie. Sprzeciwia się temu również jednoznacznie wskazana przez pełnomocnika podstawa prawna. Naczelny Sąd Administracyjny nie ma podstaw do dokonywania we własnym zakresie zmiany kwalifikacji prawnej wniosku składanego przez zawodowego pełnomocnika. Należało w tej sytuacji przyjąć, że zgodnie z podaną podstawą prawną, intencją skarżących było złożenie wniosków o wyłączenie sędziów na podstawie przesłanki z art. 19 p.p.s.a. i w trybie uregulowanym tą ustawą. Określona w art. 19 p.p.s.a przesłanka wyłączenia określona została jako okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie. Kwestia, czy okoliczność tego rodzaju mogą stanowić również okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego, stanowiła przedmiot kontrowersji w orzecznictwie. Stanowisko względem niej zajął ostatecznie Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 3 kwietnia 2023 r., I FPS 3/22, wskazując, że zakres przedmiotowy normy art. 19 p.p.s.a. nie obejmuje badania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu, o których mowa w art. 5a ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492). Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszej sprawie stanowisko to i podaną dla jego uzasadnienia argumentację podziela, na zasadzie art. 269 § 1 p.p.s.a. stanowisko zajęte w uchwałach Naczelnego Sądu Administracyjnego wiąże składy orzekające sądów administracyjnych. W związku z powyższym, przy rozpoznaniu złożonych wniosków badaniu podlegało, czy zaistniały okoliczności wywołujące uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności w sprawie wskazanych sędziów inne, niż związane z okolicznościami ich powołania. Zgodnie z art. 20 § 1 p.p.s.a., okoliczności te powinny zostać uprawdopodobnione przez wnioskodawcę. Złożone wnioski na żadną taką okoliczność nie wskazują, innych okoliczności, poza towarzyszącymi powołaniu sędziów, we wnioskach nie wskazano. Z tego powodu uwzględnienie wniosków nie było możliwe. Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 22 § 1 i 2 w związku z art. 193 p.p.s.a., orzekł, jak w sentencji o oddaleniu wniosków.