II SA/Gl 1225/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Żurawik, Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), Sędzia WSA Krzysztof Nowak, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 10 listopada 2023 r. sprawy ze skargi D. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 5 maja 2023 r. nr SKO.4106.175.2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta i Gminy P. z dnia 30 grudnia 2022 r. nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz skarżącej 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia 5 maja 2023 r. nr SKO.4106.175.2023, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2000 z późn. zm. - dalej k.p.a.) w związku z art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm. - dalej u.ś.r.), po rozpoznaniu odwołania D.K. (dalej – Skarżąca, Wnioskodawczyni), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy P. (dalej – organ I instancji) z dnia 30 grudnia 2022 r. nr [...] odmawiającą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Burmistrz Miasta decyzją z dnia 30 grudnia 2022 r., po rozpoznaniu wniosku Skarżącej, odmówił przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad bratem Z. S.. W jej uzasadnieniu wskazano, że Skarżąca nie spełnia warunku, o których mowa w art. 17 ust. 1b oraz ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Zdaniem organu, wprawdzie brat Wnioskodawczyni jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, jednak jego niepełnosprawność nie powstała przed 18 rokiem życia (nie później niż do ukończenia 25 roku życia), lecz w okresie znacznie późniejszym. Ponadto zwrócono uwagę, że Skarżąca dysponuje prawem do emerytury, co wyłącza ją z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Dodano, że pomimo jej pouczenia, Wnioskodawczyni nie zawiesiła prawa do emerytury. W odwołaniu z dnia 25 stycznia 2023 r pełnomocnik Strony zanegował decyzję organu I instancji zarzucając jej: 1) naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez: a) błędne zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust 1b pkt 1 i 2 u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 7 oraz art. 190 ust 1 Konstytucji RP; b) naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r. - zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej powołanego przepisu i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że fakt pobierania przez Skarżącą emerytury pozbawia ją prawa do świadczenia pielęgnacyjnego; 2) naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 9 w związku z art. 79a, art. 77 § 1, art. 7 w związku z art. 80 k.p.a. poprzez zaniechanie jednoznacznego poinformowania Wnioskodawczyni o uznaniu okoliczności pobierania przez nią emerytury za negatywną przesłankę ustalenia jego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zobowiązania jej do usunięcia takiej przesłanki poprzez przedłożenie w toku postępowania dokumentów potwierdzających zawieszenie prawa do emerytury, tym samym nie wyjaśnienie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Przyjęcie, iż sam fakt zwrócenia się z przedmiotowym wnioskiem przez osobę pobierającą emeryturę skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu Strony. Kolegium decyzją z dnia 5 maja 2023 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy oraz obowiązujący stan prawny w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie organ odwoławczy zanegował stanowisko organu I instancji o wystąpieniu przeszkody opisanej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Przyjął bowiem – opierając się na wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 – że w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż w okresie określonym w art. 17 ust. 1b u.ś.r., kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Niemniej jednak Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, że w sprawie wystąpiła przeszkoda z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Mianowicie wyrażono pogląd, że skoro Skarżąca nie zawiesiła prawa do emerytury, to nie może ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W kontekście powyższego organ odwoławczy wyjaśnił, że Skarżąca może ponownie złożyć wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, jednak będzie to uzależnione od przedstawienia decyzji o zawieszeniu emerytury i wstrzymaniu jej wypłaty. W tej sytuacji Kolegium zdecydowało o utrzymaniu w mocy rozstrzygnięcia pierwszoinstancyjnego. W skardze z dnia 15 czerwca 2023 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, pełnomocnik Wnioskodawczyni zarzucił decyzji Kolegium: 1) naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r. - zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej powołanego przepisu i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że fakt pobierania przez Skarżącą emerytury pozbawia ją prawa do świadczenia pielęgnacyjnego; 2) naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 9 w związku z art. 79a k.p.a. oraz art. 77 § 1, art. 7 w związku z art. 80 k.p.a. poprzez zaniechanie jednoznacznego poinformowania Skarżącej, o uznaniu okoliczności pobierania przez nią emerytury za negatywną przesłankę ustalenia jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zobowiązania jej do usunięcia takiej przestanki poprzez przedłożenie w toku postępowania dokumentów potwierdzających zawieszenie prawa do emerytury, tym samym nie wyjaśnienie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Przyjęcie, iż sam fakt zwrócenia się z przedmiotowym wnioskiem przez osobę pobierającą emeryturę skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu Strony. Wobec tych zarzutów pełnomocnik Skarżącej wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Spór dotyczy wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Mianowicie organ odwoławczy utrzymał w mocy rozstrzygniecie pierwszoinstancyjne z uwagi na to, że Skarżąca dysponując prawem do emerytury nie udokumentowała faktu, że zawiesiła prawo do wspomnianego świadczenia emerytalnego. W tej sytuacji – zdaniem Kolegium – zaistniała przeszkoda przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określona we wspomnianym przepisie. Z tym stanowiskiem nie zgadza się pełnomocnik Wnioskodawczyni podnosząc, że jego mocodawczyni wyraziła gotowość do rezygnacji z pobierania emerytury pod warunkiem zapewnienia przez organ, że spełniania ona wszystkie inne przesłanki warunkujące uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie pełnomocnika, organ I instancji nie dał wyrazu takiemu stanowisku w toku postępowania. Z tych tylko względów nie wystąpiła do organu rentowego o zawieszenie prawa do emerytury i wstrzymania jej wypłaty. Przystępując do rozważań podnieść przyjdzie, że osoba sprawująca opiekę nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, które przynajmniej częściowo ma na celu zrekompensowanie utraty dochodów wskutek zaprzestania lub niepodejmowania aktywności zawodowej (zob. wyrok NSA z dnia 29 czerwca 2023 r. sygn. akt I OSK 1557/22, Lex nr 3598893). Chcąc uzyskać powyższe świadczenia przyszły beneficjent musi spełnić łącznie przesłanki określone w art. 17 u.ś.r. Ustawodawca sfomułował również katalog okoliczności, które wyłączają możliwość pozyskania owego świadczenia. W art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. stwierdza się, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego, rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, lub świadczenia pieniężnego przyznanego na zasadach określonych w ustawie z dnia 8 lutego 2023 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym członkom rodziny funkcjonariuszy lub żołnierzy zawodowych, których śmierć nastąpiła w związku ze służbą albo podjęciem poza służbą czynności ratowania życia lub zdrowia ludzkiego albo mienia. W orzecznictwie sądów administracyjnych wypracowano stanowisko, że osoba, która spełnia warunki do przyznania powyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera emeryturę, winna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego, tj. w niniejszej sprawie emerytury. Przy czym, źródłem takiego uprawnienia strony jest właśnie przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. odczytywany z uwzględnieniem wykładni prokonstytucyjnej (gdyż zawarta w art. 27 ust. 5 u.ś.r. regulacja umożliwiająca wypłatę świadczenia wybranego przez osobę uprawnioną dotyczy tylko zbiegu uprawnień do rożnych świadczeń rodzinnych). Wyboru świadczenia wnioskodawca może zaś dokonać przez złożenie do organu rentowego wniosku o wstrzymanie wypłaty emerytury (zawieszenie prawa do emerytury) na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (zob. wyrok NSA z dnia 29 czerwca 2023 r. sygn. akt I OSK 1554/22, Lex nr 3601115). O możliwości złożenia wniosku o zawieszenie emerytury i uzależnieniu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od przedstawienia decyzji o wstrzymaniu jej wypłaty, organ winien stronę poinformować. Obowiązek informowania stron wynika z art. 9 k.p.a., zgodnie z którym organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Stosownie zaś do treści art. 79a k.p.a. w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Taka informacja powinna być udzielona stronie wówczas, gdy postępowanie z wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wykaże, że zachodzą przesłanki umożliwiające uwzględnienie wniosku i jedyną przeszkodą jest pobieranie emerytury. W takim wypadku, o ile strona doprowadzi do zawieszenia prawa do renty, możliwe będzie płynne przejście osoby uprawnionej z systemu świadczeń emerytalno-rentowych do systemu świadczeń rodzinnych. Przy czym konieczna jest taka organizacja działań organu przyznającego świadczenia rodzinne, w koordynacji z organem emerytalno-rentowym, by nie pozostawić osoby uprawnionej bez należnego jej (niezbędnego dla życia) świadczenia nawet przez krótki czas. W rozpatrywanym przypadku pismem z dnia 7 października 2022 r. organ I instancji istotnie wskazał Skarżącej, że chcąc uzyskać świadczenie pielęgnacyjne zobligowana jest wystąpić do właściwego organu ubezpieczeń społecznych o zwieszenie prawa do emerytury. Podkreślić jednak należy, że jednocześnie zawarł żądanie przedstawienia dokumentów na wykazanie, że niepełnosprawność brata powstała przed ukończeniem 18 roku życia lub 25 rokiem życia, jeżeli osoba w tym czasie uczęszczała do szkoły lub szkoły wyższej. Oznacza to, że organ I instancji wskazał Skarżącej na potrzebę zawieszenia prawa do emerytury dostrzegając jednocześnie możliwość wystąpienia jeszcze innej przeszkody. W takiej sytuacji gdyby Skarżąca zwróciła się do organu ubezpieczeń społecznych o wstrzymanie wypłaty emerytury obecnie pozostawałaby bez prawa do emerytury, jak i świadczenia pielęgnacyjnego. W tym miejscu jedynie tytułem porządku należy wyjaśnić - opierając się na wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 – że w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż w okresie określonym w art. 17 ust. 1b u.ś.r., kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Uznać więc należy, że w niniejszej sprawie organy de facto zaniechały poinformowania Skarżącej o przysługującej jej - zgodnie z przedstawioną wyżej wykładnią przepisów prawa - możliwości wyboru świadczenia. Podkreślić należy jeszcze raz, że taka informacja winna być skierowana do Wnioskodawczyni tylko w przypadku, gdy prawo do emerytury jest jedyną przeszkodą dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Powyższe, jak również błędna wykładnia art. 17 ust. 1b u.ś.r. skutkowało przedwczesną odmową przyznania Skarżącej wnioskowanego świadczenia. W ten sposób doszło, w ocenie Sądu, zarówno do naruszenia prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., jak i prawa procesowego, tj. art. 9 i art. 79a k.p.a. Ponownie rozpoznając sprawę organ I instancji uwzględnią wyżej poczynione rozważania Sądu. Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm. - dalej p.p.s.a.) uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Zgodnie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Dlatego też o kosztach postępowania w kwocie 480 zł orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., zaliczając do nich wynagrodzenie radcy prawnego w kwocie 480 zł, ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 265 z późn. zm.). Na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, a to na zgodny wniosek Kolegium i pełnomocnika Skarżącej.