IV SA/Po 110/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Józef Maleszewski (spr.) Sędzia WSA Wojciech Rowiński Asesor sądowy WSA Jacek Rejman po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 marca 2024 r. sprawy ze skargi W. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 31 października 2023 r. nr [...] w przedmiocie uznania zasiłku pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązania do jego zwrotu. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy M. z dnia 19 lipca 2023 r. nr [...] Wójt Gminy M. decyzją z dnia 19.07.2023 r., znak [...] uznał za nienależnie pobrane świadczenia, wypłacone na podstawie decyzji z 19.04.2017 r. tj. zasiłek pielęgnacyjny w łącznej kwocie [...]zł oraz zobowiązał do zwrotu ww. kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W uzasadnieniu swej decyzji organ I instancji wskazał, że Burmistrz Miasta i Gminy S. decyzją z dnia 19.04.2017 r. przyznał W. S. (dalej jako skarżąca) zasiłek pielęgnacyjny na okres od dnia 1.02.2017 r. do dnia 30.04.2022 r. Następnie Wójt Gminy M. decyzją z dnia 29.04.2022 r. przedłużył termin przyznania zasiłku pielęgnacyjnego do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Organ I instancji wyjaśnił, że w dniu 5.09.2022 r. skarżąca uzyskała nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności (stopień umiarkowany), zaś orzeczenia tego skarżąca nie przedłożyła organowi, wobec czego zasiłek pielęgnacyjny był nienależnie pobierany w okresie od 1.10.2022 r. do 30.04.2023 r. Od powyższej decyzji odwołanie złożyła skarżąca, podnosząc, że nie jest prawdą jakoby nie dostarczyła ona do organu I instancji orzeczenia lekarskiego nr [...] Skarżąca wyjaśniła, że orzeczenie o stopniu niepełnosprawności dostarczyła następnego dnia po jego otrzymaniu. Ponadto wskazała, że pobierała zasiłek pielęgnacyjny nie mając świadomości, że jest on nienależny, zaś zwrot pobranych świadczeń wykracza poza jej możliwości finansowe. Skarżąca uzasadniła, że utrzymuje się z renty w kwocie [...]zł, a nadto jest po przeszczepie wątroby, w związku z czym musi odbywać regularne wizyty lekarskie i kupować leki. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 31.10.2023 r. utrzymało zaskarżoną decyzję organu I instancji w mocy. Organ odwoławczy uzasadnił, że wydając decyzję z 19.04.2017 r. przyznającą skarżącej zasiłek pielęgnacyjny, organ I instancji miał na uwadze, że skarżąca przedstawiła orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 10.04.2017 r. zaliczające ją do znacznego stopnia niepełnosprawności. Dalej Kolegium wyjaśniło, że jak wynika z akt sprawy, po uzyskaniu przez skarżącą orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia 5.09.2022 r. zaliczającego ją do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, partner skarżącej K. M., z którym stale zamieszkuje i prowadzi gospodarstwo domowe, w dniu 17.10.2022 r. złożył do organu I instancji wniosek o zasiłek celowy, do którego załączył kserokopię ww. orzeczenia o stopniu niepełnosprawności skarżącej. Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, iż w sprawie zaistniały przesłanki do uznania kwoty [...]zł za świadczenia nienależnie pobrane, o których stanowi art. 30 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm., dalej jako u.ś.r.). W okresie pobierania świadczeń rodzinnych, nastąpiło zdarzenie skutkujące utratą prawa do pobierania przedmiotowego świadczenia, bowiem skarżąca przestała spełniać kryterium ustawowe znacznego stopnia niepełnosprawności. SKO podkreśliło, że skarżąca została pouczona o obowiązku powiadomienia organu o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Uzasadniono, że przedłożenie nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności skarżącej przez jej partnera wraz z wnioskiem o zasiłek celowy, nastąpiło na potrzeby innego postępowania, do specjalisty pracy socjalnej, a nie do pracownika zajmującego się świadczeniami rodzinnymi. W ocenie Kolegium nie można zatem uznać, że skarżąca złożyła informację o utracie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności na potrzeby ustalenia prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Organ odwoławczy stwierdził, że skarżąca otrzymała z tytułu nienależnych świadczeń łączną kwotę [...]zł., którą zgodnie z art. 30 ust. 8 u.ś.r., zobowiązana jest zwrócić z odsetkami ustawowymi liczonymi do dnia zapłaty. Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 31.10.2023 r. w ustawowym terminie wywiodła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skarżąca, ponosząc, że nie zgadza się z wydaną decyzją. Skarżąca wyjaśniła, że osobiście dostarczyła kserokopię orzeczenia o stopniu niepełnosprawności w dniu 17.10.2022 r. i nie miała wpływu na to, do jakiego pracownika organu ono trafi. Ponadto skarżąca wskazała, że wydając decyzję o konieczności zwrotu pobranych nienależnie świadczeń organ nie wziął pod uwagę jej trudnej sytuacji życiowej – skarżąca utrzymuje się z renty w wysokości [...] zł netto i większość pieniędzy przeznacza na leki i wyjazdy do szpitala. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie wskazać należy, że niniejsza sprawa została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r., poz. 2095 z późn. zm.) w brzmieniu obowiązującym od dnia 15.04.2023 r. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137 j.t. z późn. zm.) w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Z brzmienia art. 145 § 1 p.p.s.a. wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Nie ulega wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami powołaną podstawą prawną. Przedmiotem niniejszego postępowania sądowoadministracyjnego jest ocena prawidłowości decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 31.10.2023 r. utrzymującej w mocy decyzję Wójta Gminy M. z dnia 19.07.2023 r., znak [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane świadczenia wypłacone na podstawie decyzji z 19.04.2017 r. - zasiłku pielęgnacyjnego dla osoby niepełnosprawnej w wieku powyżej 16 roku życia legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w kwocie [...]zł - oraz zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi do dnia zapłaty. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.). Zgodnie z art. 1 ust. 1 tej ustawy zasiłek pielęgnacyjny przyznaje się w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. W myśl art. 16 ust. 2 u.ś.r. zasiłek pielęgnacyjny przysługuje niepełnosprawnemu dziecku (pkt 1), osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16. roku życia, jeżeli legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 2) oraz osobie, która ukończyła [...] lat (pkt 3). Stosowanie do art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.). W rozpoznawanej sprawie Burmistrz Miasta i Gminy S. decyzją z 19.04.2017 r. przyznał skarżącej, jako osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16 roku życia legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, prawo do zasiłku pielęgnacyjnego w kwocie [...]zł miesięcznie na okres od 1.02.2017 r. do 30.04.2022 r. W decyzji tej organ zawarł ogólne pouczenie o konieczności poinformowania o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń. Wysokość przyznanego zasiłku została następnie zmieniona decyzją Burmistrza Miasta i Gminy S. z 28.11.2018 r. Kolejno, w związku z faktem, że skarżąca zmieniła miejsce zamieszkania, organem właściwym w przedmiotowej sprawie stał się Wójt Gminy M., któremu przekazano akta sprawy w celu dalszej realizacji wypłaty świadczenia. Decyzją z 29.04.2022 r. organ I instancji zmienił decyzję z dnia 19.04.2017 r. w ten sposób, że przedłużył termin przyznania zasiłku do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. W decyzji tej zawarto pouczenie o konieczności niezwłocznego poinformowania organu o uzyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Na podstawie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia 5.09.2022 r. skarżąca została zaliczona do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Ze znajdującej się w aktach sprawy notatki służbowej z 19.05.2023 r. wynika, że powyższe orzeczenie zostało skarżącej doręczone w dniu 16.09.2022 r. W aktach sprawy znajduje się wniosek K. M. z dnia 17.10.2022 r. z załącznikiem w postaci orzeczenia o stopniu niepełnosprawności skarżącej. W ocenie Sądu organy obu instancji wadliwie zignorowały okoliczność, że orzeczenie z dnia 5 września 2022 r. było w posiadaniu organu I instancji – jak wynika z pisma Wójta Gminy M. z dnia 3 sierpnia 2023 r. (k. 7 akt SKO) – już od dnia 17.10.2022 r. Nie można przy tym uznać za wiarygodne twierdzeń organu odwoławczego, że przedłożenie nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności było nieskuteczne, ponieważ nastąpiło przez partnera skarżącej do rąk specjalisty pracy socjalnej, a nie pracownika zajmującego się świadczeniami rodzinnymi. Niewątpliwie ww. orzeczenie było w posiadaniu organu I instancji, a więc miał on możliwość zweryfikowania prawidłowości wypłacanego zasiłku pielęgnacyjnego. Pomimo tego Wójt Gminy M. wszczął w maju 2023 r. postępowanie w przedmiocie ustalenia nienależenie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, co było działaniem nieprawidłowym, albowiem zrealizowany został obowiązek poinformowania organu o uzyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności (zgodnie z treścią pouczenia w decyzji Wójta Gminy M. z 29.04.2022 r.). W przekonaniu Sądu nie ma przy tym znaczenia, czy skarżąca uczyniła zadość swojemu obowiązkowi osobiście, czy też za pośrednictwem osoby trzeciej. Władna była również uczynić to korespondencyjnie, bowiem treść pouczenia decyzji z 29.04.2022 r. nie wskazuje sposobu, w jaki owo poinformowanie organu powinno nastąpić. Nie można tracić z oczu, że zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok NSA z dnia 1 kwietnia 2011 r., sygn. akt I OSK 2078/10, CBOSA) pouczenie powinno się odnosić precyzyjnie do konkretnego świadczenia, jakie pobiera świadczeniobiorca, a nie do szerszej, ujętej abstrakcyjnie grupy świadczeń. Ponadto nie może ono ograniczać się do zacytowania przepisu prawnego, lecz powinno być sformułowane w sposób opisowy, językiem zrozumiałym dla przeciętnego adresata danego świadczenia, konieczne jest więc uwzględnienie np. tego, że dane świadczenie przysługuje osobom niepełnosprawnym lub w podeszłym wieku. Wreszcie winno jednoznacznie wyjaśniać, w sposób zrozumiały dla przeciętnego świadczeniobiorcy, w jakich sytuacjach pobierane świadczenie staje się "nienależnie pobrane" w rozumieniu prawa, a także jakie są skutki prawne pobierania takiego świadczenia. W rozpoznawanej sprawie skarżąca, czyniąc zadość pouczeniu zawartemu w decyzji organu I instancji z 29.04.2022 r., poinformowała organ (tj. Ośrodek Pomocy Społecznej w M. ) o nowym orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności w dniu 17.10.2022 r. Ponadto analiza przepisu art. 30 u.ś.r. wskazuje, że o nienależnie pobranym świadczeniu można mówić wówczas, gdy mamy do czynienia z rzeczywistym skorzystaniem z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, że świadczenie jej nie przysługuje (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 21 marca 2019 r., sygn. akt I OSK 3417/18, 18 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OSK 1701/12, 10 września 2019 r., sygn. akt I OSK 1139/19, 13 września 2017 r., sygn. akt I OSK 2814/16, 27 lutego 2013 r., sygn. akt I OSK 1525/12, czy z 17 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 922/21). W niniejszej sprawie działająca bez profesjonalnego pełnomocnika skarżąca podkreślała, że nie miała świadomości, że świadczenie jej nie przysługuje, a ponadto – wobec poinformowania organu o treści nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności – miała prawo oczekiwać, że organ zweryfikuje jej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, czego jednak wówczas organ nie uczynił. Orzekające w sprawie organy zignorowały ww. orzeczenie przerzucając ciężar własnego niedopatrzenia na skarżącą. W sprawie będącej przedmiotem kontroli tutejszego Sądu okoliczność, że orzeczenie o stopniu niepełnosprawności skarżącej znajdowało się w posiadaniu organu I instancji, jak również względy słuszności, przemówiły za zasadnością uchylenia decyzji organów obu instancji i przekazaniem sprawy do ponownego rozpatrzenia. Mając na uwadze, że strona postępowania nie powinna ponosić negatywnych konsekwencji powstałych na skutek błędów popełnionych przez organ Sąd orzekł o uchyleniu decyzji organów obu instancji, a tym samym umożliwić organowi I instancji rozpatrzenie sprawy w oparciu o cały zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. W ponownie prowadzonym postępowaniu rzeczą organów administracji będzie uwzględnienie, że w organie I instancji od dnia 17.10.2022 r. znajdowało się orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności skarżącej, a następnie wydanie adekwatnego rozstrzygnięcia w sprawie. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.